جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از ورود آیت‌الله ‌حائری به قم و تأسیس حوزة علمیة در سال 1340ق تا کنون که یکصدسال از آن می‌گذرد، از منظرهای مختلف می‌توان این بازه زمانی را بررسی کرد. این پژوهش کوشیده است با توجه به این سده، اقدامات علمای حوزة علمیه دربارة اخلاق علمی را مد نظر قرار دهد. بر اساس مطالعه نظام‌مند صورت‌گرفته در باب آثار و سلوک علمای حوزة علمیة قم، توجه به شئونات اخلاقی در محیط علمی، رعایت احترام شاگردان، پیگیری احوال و مشکلات طلاب و رعایت ادب در گفتار و کردار از جمله موضوعاتی است که در سیره و سبک علمی آنان مشهود است. انعکاس این تلاش‌ها در چهار محور تألیفات و نگاشته‌های علما در باب اخلاق علم؛ سخنرانی‌ها و خطابه‎هایی در باب بایدها و نبایدهای اخلاقی تعلیم و تعلم؛ روش‌ها و مواجهه‌های اخلاقی علما با طلاب (سیره اخلاقی علما)؛ و فعالیت‎های فرهنگی و اخلاقی صورت‌گرفته در باب اخلاق علم، قابل ترسیم است. این پژوهش با تبیین تاریخی و به روش «توصیفی- تحلیلی» عهده‌دار این مهم گردیده است.

نامه امام هادی (ع)، نامه ای است که خطاب به مردم اهواز نوشته شده و نامه ای کمتر شناخته شده است . در میان مردم اهواز در مورد مسئله جبر و تفویض اختلاف ایجاد می شود و مردم از امام در این زمینه سوال می پرسند. بعضی از افراد به جبر گرایش پیدا کردند و بعضی دیگر به تفویض. به همین دلیل برای رفع مشکل خود از امام پرسش می کنند که مطلب درست چیست و از ایشان راه حل می خواهند. از این رو نامه امام هادی (ع) به مردم اهواز، پاسخ به مسئله جبر و تفویض می باشد که اراده ی انسان و اراده ی خداوند را در فعل اختیاری مشخص می کند. یعنی افعال اختیاری به اراده ی ما انجام می شود یا به اراده ی خداوند؟ اگر فقط به اراده ی فرد باشد، می شود تفویض و اگر به اراده ی خداوند باشد، می شود جبر. و اکنون باید دید که چه رابطه ایمیان این دو وجود دارد؟ در آن زمان دو دیدگاه میان شیعیان رواج داسته است. بعضی دارای دیدگاه جبری بودند و بعضی دیگر دیدگاه تفویضی داشتند. امام هادی (ع) وقتی می خواهند به این مسئله بپردازند، از مثال استفاده می کنند و بستر بحث ایشان هم حدیث معروفی است از امام صادق (ع) به نام (لاجبر و لا تفویض و الامر بین الامرین). و ایشان با استناد به این حدیث مسئله را توضیح می دهند. اما قبل از اینکه وارد به شرح و توضیح این حدیث گردند، مقدمه ای را ایراد می کنند. ایشان حدود دو صفحه مقدمه در باب روش کسب معارف دینی بیان می کنند و میگویند که برای کسب معرفت دینی چه کرد. ایشان چندین مرحله برای کسب معرفت دینی برمیشمارند و در این میان مسئله جبر و تفویض و دیدگاه قرآن و اهل بیت را نیز توضیح می دهند و بعد وارد حل مسئله می گردند؛ و به شکل کلی روش حل مسئله و یافتن پاسخ سوالات را در حوزه معارف دینی به ما توضیح می دهند و روش رفع اختلافات را بین مسلمانان و شیعیان در حوزه معارف دینی توضیح می دهند که اجمالا گام اول آن مراحل، جایگاه قرآن در کسب معارف دینی است؛ مرحله دوم جایگاه اهل بیت و مرحله ی سوم جایگاه احادیث اهل بیت است که از طریق صحیح به دست ما رسیده است، را بیان می کنند. به نظر می رسد در این سه مرحله امام دارند به ما نشان می دهند که روش صحیح کسب معرفت دینی و حل مسئله و همچنین رفع اختلافات، از این سه مرحله می گذرد. نگارنده در این پژوهش خواستار این است که این سه مرحله را با بررسی و تحلیل مقدمه ی نامه امام هادی(ع) به مردم اهواز شناسایی کند و برای شرح از آیات و روایات استمداد می طلبد. یعنی با آیات و روایات خواستار شرح مقدمه است به امید آنکه همانطور که امام برای توضیح و حل مسئله جبر و تفویض از این مراحل و روشها استفاده نمودند؛ ما هم بتوانیم در مسائل مختلف، هر زمان بین علما اختلاف ایجاد شد، از این روشها استفاده نماییم. از این رو در این پژوهش برآنیم به بررسی و شرح مقدمه ی نامه امام هادی (ع) درباره ی جایگاه قرآن و حدیث در کسب معرفت دینی بپردازیم.

مشخص شدن هویت علم‌دینی و تمایزات آن، تاحد زیادی در گرو تبیین معیارهای علم‌دینی است. برخی نظریه‌پردازان این حوزه به اجمال یا تفصیل در این مقوله ورود کرده‌ و عمدتا به سه معیار موضوع، غایت و روش قائل شده‌اند. مسئله این پژوهش کشف معیارهای علم‌دینی از نظر امام‌ خمینی با هدف ارائه تعاریفی از علم‌دینی متناظر با این معیارهاست. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیل و تطبیق و با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای به بررسی و تحلیل آثار امام‌ خمینی در این موضوع پرداخته است. علم‌دینی در کلام امام خمینی شامل یک معیار کلی برای علوم حقیقی یعنی الهی بودن موضوع علم و سه دسته معیارهای هستی‌شناسانه، معرفت‌شناسانه و انسان‌شناسانه است که مهم‌ترین آنها عبارتند از: «ظلیت علوم امکانی نسبت به علم الهی، منبعیت عالم غیب نسبت به عالم شهود» به عنوان معیار هستی‌شناختی، «انطباق با فطرت الهی انسان، آیه‌ای و نافع بودن» به عنوان معیار معرفت‌شناختی، «طهارت نفس عالم، دوری از انواع طاغوت، تدین و تعهد» به عنوان معیار انسان‌شناختی. هریک از معیارهای مذکور به‌نوعی تسهیل‌گر معرفی علم‌دینی مدنظر ایشان بوده و ارائه سه سنخ تعریف هستی‌شناسانه، معرفت‌شناسانه و انسان‌شناسانه از علم‌دینی از ثمرات این پژوهش است.

مثنوی معنوی اثری گران سنگ است. انسان متفکر می تواند با تعمق در این کتاب علاوه بر مفاهیم بلند عرفانی، منابع سرشاری از حکمت و فلسفه و جهان بینی های مترقی بشری را جستجو کند. یکی از زوایای پنهان اندیشة مـــولوی، توجه دقــیق او به روش شناسی است که یکی از شاخه های اصلی معرفت شناسی به شمار می آید. هدف این مقاله ورود به موضوع روش شناسی در اندیشة مولوی است که به نظر می رسد تاکنون به آن پرداخته نشده است. برای نیل به این مقصود، اولین حکایت مثنوی در دفتر اول، با نگاهی متفاوت مورد تحلیل قرار گرفته است. نتایج این بررسی مؤید یافته های پیش روست؛ نخست اینکه در نگاه مولوی، معرفت شناسی دینی از حیث روش جامع نگر است و تمامی شیوه های رایج شناخت را به رسمیت می شناسد. دوم اینکه، آنچه امروز شیوة علمی در روش شناسی نامیده می شــود، به دقت تمام در مثنوی معرفی و توصیف شده است. سوم، محدود کردن اعتبار روش های پژوهش در علوم انسانی به شیوة تجربی، نادرست بوده و راه صواب، به کارگیری روش عام و ترکیبی است. چهارم، رعایت اخلاق علمی در فرایند پژوهش یک ضـــرورت است. امانتداری و صداقت دو ویژگی مهم اخلاق علمی است و پنجم ایــنکه، اگرچه عقل و تجربه دو ابزار قدرتمند شناخت است و در نتیجه هر دو رویکرد خردگرایانه و علمی دارای جایگاهی رفیع و ارزشمند می باشد، امــــا درعین حال دارای محدودیـت های قابل تأملی در شناخت کامل انسان و جهان هستی است.

چکیده ندارد.

در متون دینی، معارف عقلی از جایگاه ویژه ای برخوردار است. تبیین دقیق نقش عقل در هدایت انسانها و رابطه آن با وحی، مورد بررسی های فراوانی قرار گرفته است. این پژوهش تاملاتی است انتقادی دربرخی ازمطالب کتاب منزلت عقل درهندسه معرفت دینی حضرت آیت الله جوادی آملی دامت برکاته. معظم له دراین کتاب درصددتبیین جایگاه عقل وعلم دردین ومعرفت دینی است. این کتاب هرچند واجد نکاتی است ارزشمند ومفید، اما به نظر می رسد پاره ای ازنکات آن جای تأمل جدی دارد. دراین مقاله به پاره ای از این نکات و تأملات ذیل پرداخته شده است. نکاتی که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است به شرح زیر است: نسبت علم و دین ، راهکار حل تعارض عقل و نقل ، مصباح بودن عقل و علم برای شریعت ، آگاهی از علوم شرط استنباط فقهی، پرده نشینی حقیقت وحیانی دین ، تشبیه کشف معصوم به اصل امتناع تناقض، اسلامی شدن علوم رهاورد نظریه کتاب،راهکار اسلامی کردن علوم، مصباح بودن عقل و نقل ، پرسش استیضاحی از خدا.

عقل مدرن از واژگانی است که پس از تولد رنسانس وارد ادبیات وگفتمان جوامع غربی وسپس اسلامی شده است. رسالت اصلی آن رفورماسیون مذهبی ویا سکولاریزه کردن باورهای دینی مسیحیت در جامعه غرب بوده است.سیر تاریخی عقلگرایی درغرب،نشانگر آن ا ست که از ابتدا در تضاد با دینگرایی ودینداری نبوده است، اما واکنش های نامدبرانه اربابان کلیسا، ضمن آنکه عقل مدرن را در تقابل با دین قرار دادند،باعث گسترش گفتمان سکولاریسم و انزوایی مسیحیت گردیده است. عقل مدرن با رویکرد سکولاریستیواومانیستیپس از انزوای مسیحیت، ادیان دیگر را نیز به چالش کشید و کاستی ها وضعف های مسیحیت برای مدیریت جوامع را بر ادیان دیگر وهمینطور بر دین اسلام نیز حمل کردند. از اینرو ناخواسته در مواردی برای دین مقدس اسلام نیز چالش افرینی کرد. در جوامع اسلامی، رویکردهای متفاوت نسبت به عقل مدرن، بعنوان یک پدیده غربی، به نمایش گذاشته شد. تقدم دین بر عقل ویا عقل بردین دو شاخه افراطی وتفریطی آن است. در نگاه کلی عقل مدرن در مولفه های چون انسان گرایی، عقل گرایی، علم گرایی، حقانیت ادیان و جاودانگی ونوگرایی بیش از هر مولفه دیگری اصطکاک پیدا کردند. در بخش انسان شناسی مسئله شناخت انسان، کرامت انسان، تکلیف محوری یا حق محوری انسان، معنویت گرایی ومادی گرایی انسان در دو نگاه متفاوت با چالش مواجه شد.