جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: اگر واقعاً می‌خواهیم ذهن غربی را بفهمیم، نقطه ورودش مبارزه‌اش با مدرنیته است، و این مبارزه نقد ذهن غربی خودش است بدون هیچ تبعیت یا تخصیصی. این داستان همین نقدِ نقد هم هست، و نقدِ نقد مهم‌ترین ویژگی این ذهن است، چون هرگز برای تولید یا حاصل تولیدش آرام نمی‌گیرد. ذهن غربی هیچ‌وقت با خودش راحت نبوده، نه با هیچ سیستم فرهنگی یا اجتماعی، بلکه نقدِ نقد همیشه او را وادار کرده تا از هر ساختاری که می‌خواهد او را محدود کند، رها شود. به همین دلیل توانایی جابه‌جایی و تغییر موقعیتش باعث شده گرفتار بازی ظاهر نماند. با اینکه پروژه غربی میزبان ایدئولوژی‌هاست، خودش بزرگ‌ترین کاشف بازی‌های ایدئولوژیک هم بوده و شجاعانه با آن‌ها مقابله کرده و ساختارهایشان را نابود کرده. و همین ذهن است که سیستم‌های فکری و سلطه‌ای را با نام اصلی خودشان شناخته و بدین‌ ترتیب ذهن توانسته از آن‌ها فاصله بگیرد و آن‌ها را بدون حفاظت بگذارد.

چکیده ماشینی: مطالعات میشل فوکو (۱۹۲۶-۱۹۸۴) مهم‌ترین رخداد فکری قرن بیستم را شکل داد و او بعد از سارتر جایگاه برجسته‌ای در تفکر فلسفی معاصر فرانسه به دست آورد، به‌ویژه در جریانی که به جریان فلسفه مرگ انسان معروف است. فوکو با نقد مدرنیته غربی، تحلیل‌هایی ارائه داد که او را به بازنگری در مفاهیم مرگ خود سوق داد، و در چندین اثرش از جمله کتاب‌هایش «نظارت و تنبیه» و «تاریخ جنسیت در عصر کلاسیک» از این مفاهیم دفاع کرد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که مرگ انسان، مرگ زیستی نیست بلکه در بعد شناختی آن اتفاق می‌افتد، همچنین اعمال نظارت و تنبیه بر انسان توسط قدرت در تمام اعمال و رفتارهای او تحمیل می‌شود. در این زمینه مسئله‌برانگیز، ما در این مقاله پژوهشی تلاش می‌کنیم به این سؤال محوری پاسخ دهیم: میشل فوکو چگونه به مرگ انسان در اندیشه معاصر نگاه کرد؟

میشل فوکو از اندیشمندان معروف پست ‌مدرن، مبتکر اندیشة «گفتمان معرفت‌شناختی» است. مقصود او از این واژه، اندیشه‌هایی است که در هر دوره از تفکر بشری بر جامعه حاکم می‌شوند و ماهیت آنها به گونه‌ای از یکدیگر متمایز است که نمی‌توان عناصری بنیادین و مشترک از آنها به‌دست آورد. دلیل فوکو برای طرح گفتمان معرفت‌شناختی، استفاده از روش تبارشناسی برای دستیابی به معرفت است. روشی که یک نوع نسبیت‌گرایی در معرفت و باور در تاریخ اندیشه را نمایان می‌سازد و وجود هرگونه حقیقت ثابت و بنیادین در تاریخ علوم را نفی می‌کند. فوکو با نفی حقیقت ثابت، مدعی است که حقیقت مساوی یا برساختة قدرت است و در هر دوره مطابق با گفتمان خاص آن دوره شکل می‌گیرد. اندیشة فوکو، مانند همة نسخه‌های افراطی نسبی‌گرایی، اشکالات مبنایی و بنایی بسیاری دارد، از جمله این که پارادوکسیکال و تناقض‌آمیز است، زیرا او از یک طرف، وجود هر حقیقت بنیادین و ثابت را منکر است و از سوی دیگر، آموزه‌های خود را در قامت اموری بنیادین و ثابت و دائمی ارائه می‌کند.

نور در عالم ماده مظهر درخشندگی و ظهور اشیاء است. دلیل اسناد نور به خداوند متعال در سوره نور، و تعارض مفهومی آن در سایر آیات از جمله سوالاتی است که پژوهشگر به آن پاسخ داده است. این پژوهش با هدف پیشگیری از تأویلات ناصواب در تبیین آیه 35 سوره نور و کشف مراد متکلم از کلام معصومین (ع) به روش اکتشافی- تحلیلی با استناد به ابزار کتابخانه‌ای تدوین شده است. پس از بررسی و کاوش در برخی از منابع روائی و غیر روائی، همچنین تطبیق نظرات برخی از علمای دین به نتایج ذیل دست یافته‌ایم:الف) آیه 35 سوره نور در جهت هدایت مؤمنان نازل شده است.ب) تضاد و تناقضی در اسناد نور به خداوند متعال در آیه 35 سوره نور با سایر آیات مرتبط از جمله آیات سوره‌ های مائده، اعراف، بقره، انعام، احزاب و توبه یافت نشد. آنچه مشهود است تفاوت در وجه ظاهری و استنباط مفسران از آیات مورد بحث می‌باشد. در کلام اهل بیت (ع) اسناد نور در تمام آیات مذکور به خداوند باز می‌گردد.ج) بنا بر قرائن متصل و منفصل، تأویل معصومین (ع) از آیات مذکور با استناد به سایر آیات کریمه و به روش قرآن به قرآن و توجه به مورد نزول آیات بوده است.

میشل فوکو فیلسوفی پست‌مدرن است که تولید دانش را در روابط قدرت جست‌وجو می‌کند و از این منظر، نسبیتی آشکار را برای دانش قائل می‌شود. نظر فوکو در این مورد را باید در نظریهٔ او با عنوان «دانش، قدرت و رژیم حقیقت» دنبال کرد. فوکو دانش را امری خنثی که تنها از مجموعه‌ای از گزاره‌ها تشکیل یافته است، نمی‌داند و برای قدرت در معرفت و تولید دانش، نقشی اساسی و جدایی‌ناپذیر قائل است. قدرت و دانش، رابطه‌ای متقابل دارند. قدرت هم پیامد دانش و هم تولیدکنندهٔ آن است. فوکو علوم انسانی را بارزترین نمونه از بسط قدرت با تولید دانش می‌داند. علامه طباطبایی در اصول فلسفه و روش رئالیسم، به بررسی نحوه‌ای از ادراکات می‌پردازند که در آن عوامل غیرمعرفتی را در تولید و تکثیر دانش‌های مرتبط با آن دانسته مؤثر است. علامه طباطبایی اگرچه مانند فوکو، نقش مستقیم و پررنگ برای دخالت قدرت در تولید دانش قائل نیست، در بر شمردن مواردی که در تولید دانش دخیل هستند، به عواملی اشاره می‌کند که لاجرم، قدرت نقشی موثر و قابل‌توجه در آن ایفا می‌‌کند. ایشان نسبت‌اندیشی را جایگزین نسبی‌گرایی فوکو کرده است و بدین‌وسیله نقش عوامل غیرمعرفتی مانند قدرت را در تولید دانش تبیین می‌کنند. به همین دلیل نویسندگان این نوشتار نقش قدرت در تولید دانش را از منظر این دو فیلسوف معاصر می‌کاوند و قرابت‌های فکری ایشان را در این مسئله شناسایی نماید.

پیدایش فضای مجازی و گستره تحولات برآمده از آن، این پرسش را در میان نهاده است که آیا به‌لحاظ فلسفی می‌توان گفت اساسا بشر وارد عصر نوینی شده است یا اینکه این تحولات چیزی جز تداوم عصر مدرن نیست. برای پاسخ به این پرسش، برخی از مهم‌ترین مؤلفه‌های عصر مدرن را با محوریت اندیشه‌های هایدگر و فوکو بررسی و سپس نسبت عصر فضای مجازی با آن‌ها را مطالعه کرده‌ایم. نخست، بین دو تفسیر فوکو و هایدگر از سوبژکتیویسم مدرن تمایز گذاشته و نسبت جهان مجازی و شناخت‌های شکل‌گرفته در آن را با این دو تفسیر روشن کرده‌ایم. سپس صورت‌بندی قدرت-فنارانه هایدگر و فوکو را بررسی کرده و نسبت جهان مجازی و مناسبات قدرت آن را با گشتل و مناسبات فناورانه قدرت مشخص کرده‌ایم. در این میان، به‌ویژه واکاوی و تحلیل مفصلی از کلان‌داده و اثرات آن بر جابجایی پارادایم‌های علمی به‌دست داده و مفهوم قدرت شبکه‌ای و نسبت آن با قدرت انضباطی و زیست‌قدرت را بررسی کرده‌ایم. در پایان به این نتیجه‌گیری رسیده‌ایم که برحسب انگاره‌های گوناگون از مدرنیته می‌توان نسبت‌های متفاوتی از قبیل گذار و تشدید بین مناسبات فضای مجازی با مدرنیته برقرار کرد.

مقاله حاضر با هدف روشن‌سازی معنای جنس و جنسیت و استخراج ویژگی‌های آن در اندیشه باتلر به نقد و بررسی این مفاهیم به‌مثابه بنیادی‌ترین مفاهیم نظریه‌پردازی در حوزه مطالعات جنسیت می‌پردازد. باتلر یکی از تأثیرگذارترین متفکران معاصر این عرصه، هر دو مفهوم را برساختی فرهنگی - اجتماعی می‌داند. او جنسیت را یک عملکرد معرفی کرده که از طریق تکرار کنش‌ها و هنجارهای اجتماعی شکل‌گرفته و فاقد ذات یا جوهر ثابت است. نظریه جنسیت باتلر، به چالش کشیدن نظام‌های دوگانه جنسیتی را هدف قرار داده و بر سیالیت و تکثر هویت‌های جنسیتی تأکید می‌کند. وی مفهوم جنسیت را کنشی اجتماعی می‌داند و بر نقش زبان، گفتمان و نظام‌های فرهنگی در ساخت این مفهوم تمرکز دارد. دیدگاه او، امکان به‌رسمیت‌شناختن هویت‌های متنوع را فراهم می‌آورد. با تحلیل دیدگاه‌های باتلر مشخص شده است که مفهوم‌سازی او با نفی ذات‌گرایی، انکار طبیعت و جوهر ثابت و نهایتاً برساخت جنس و جنسیت با رویکردهای اسلامی که قائل به وجود هویت ثابت، عدم سیالیت، وجود ذات، جوهر و واقعیت است ناسازگاری دارد. این تعارضات لزوم مفهوم‌سازی و تدوین نظریه‌های بومی متناسب بافرهنگ اسلامی-ایرانی را برجسته می‌سازد. پژوهش حاضر در جمع‌آوری داده‌ها از روش کتابخانه‌ای و در تحلیل و بررسی آنها از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده نموده است.

بی‌شک مسئلۀ تجرد و بی‌همسری، یکی از معضل‌های جامعۀ اسلامی است که بحران‌های اجتماعی متعددی از جمله بحران‌های جمعیتی و پیری آن را به دنبال خواهد داشت، اما تا کنون راهکارهای بشری به این معضل، هیچ‌کدام موفق نبوده‌اند و تبعات این معضل همچنان گریبان‌گیر جامعۀ اسلامی است. با توجه به اینکه قرآن کریم منبعی وحیانی است که به شئون مختلف انسان پرداخته است و خصوصاً در آیۀ 32 سورۀ نور از ازدواج مجردان سخن به ‌میان آورده است و راهکارهایی را برای حل معضل تجرد پیشنهاد داده است؛ بنابراین منبع مطمئنی برای حل این مسئله به‌حساب می‌آید. یافته‌های این پژوهش حاکی از وجود دو نوع راهکار برای حل این مسئله است: 1. در بُعد کلان، از تمامی آحاد جامعۀ اسلامی، شامل اشخاص حقیقی و حقوقی، شرعاً خواسته شده است که با استفاده از تمامی امکاناتی که در اختیار دارند، برای به ازدواج درآوردن مجردان جامعه هم‌افزایی کنند؛ 2. در بُعد خُرد نیز به چند راهکار در این زمینه اشاره شده است: الف) ایجاد انگیزه برای ازدواج؛ ب) تسهیل ازدواج؛ ج) کمک مالی به مجردان کم‌بضاعت.