جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حضرت ابراهیم(علیه‌السلام) اسوه مومنان است. رفتار وگفتار آن پیامبر بزرگ با پدرخوانده‌اش، آزر وچگونگی دعوت وی به خداپرستی ومنع وی از بت‌، وهمچنین با فرزندانش، به ویژه اسماعیل، بهترین نمونه برای رفتار پدر-فرزندی به ویژه در عرصه دعوت به باورها واحکام دینی است. با بررسی آیات وارد، نُه ویژگی در ارتباط حضرت ابراهیم با آزر می‌یابیم: تأکید بر عاطفه خویشاوندی؛ طرح پرسش و دعوت به بازنگری؛ دعوت به اندیشه و دانش؛ بازگشت به فطرت پیراسته؛ حکم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل؛ و آن گاه معرفی خداوند به صفات مهربانی و پروردگاری. وچون آزر به تهدید ونامهربانی با ابراهیم سخن گفت، ابراهیم وی را به درود، کناره‌گیری ووعده آمرزش‌خواهی پاسخ داد. این ویژگی‌ها الگویی را ترسیم می‌کنند که مبتنی بر تاکید بر روابط خانوادگی در مسیر خیرخواهی ودعوت خردمحور وتدریجی به باورهای دینی است. آیات قرآنی ویژگی‌هایی را نیز در رفتار وگفتار ومنش ابراهیم با فرزندان ودودمانش آشکار می‌کند. محور این ویژگی‌ها، حرمت نهادن به شخصیت مستقل واختیار فرزند وهمراهی همیشگی ابراهیم با فرزند است که در جلوه‌هایی همچون مشورت با فرزند، مشارکت در تجربه‌ها، ودعا ودرخواست خیر متداوم برای فرزندان، آشکار می‌شود. این پژوهش بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای در کتاب‌های تفسیر قرآن، سیره و تاریخ؛ و تحلیل یافته‌ها برای دریافت مشخصه‌های الگوی رفتارِ پدر-فرزندی در سیره و سخن حضرت ابراهیم انجام گرفته است.

دین الهی، موهبتی ربّانی، آسمانی، مقدس و خطاناپذیر است و مکمل عقل و دانش های بشری بوده و در راستای سعادت دنیوی و اخروی انسان هاست. ارسال وحی الهی از خداوند تا نفس نفیس پیامبران سه مرحله را به ترتیب علمی می پیماید: اول ؛ ابلاغ از خداوند به پیامبران؛ دوم: تحقق وحی در نفس انبیاء و سوم : ابلاغ وحی از پیامبران به مردم. ماهیت و محتوای وحی و دین الهی در هر سه مرحله مصون از خطا و لغزش علمی و عملی است، لیکن تدین و دین پذیری مخاطبان خطاپذیر انسانی، غیر از ماهیت اصلی و مقدس و خطاناپذیر وحیانی است و لذا ممکن است به دلایل چندی از قبیل خطای علمی انسان ها و هواهای نفسانی و رسوبات شیطانی دچار لغزش شود. لازم به یادآوری است: معنای این سخن، خطاپذیری مطلق تدین و دین پذیری انسان ها نیست، بلکه اذعان به این امر است که ممکن است دین پذیری و تلقی وحی و دین از سوی مخاطبان عادی انسانی در مواردی دچار خطا و لغزش شود. به بیان دیگر، مخاطب دین، مردم عادی هستند که دین را درک می کنند، اینک پرسش آن است که آیا همه ی کسانی که تلاش می کنند تا دین را درک کنند، واقعاً به حقیقت دین می رسند؟ پاسخ منفی است زیرا ماهیت ذاتی حقیقت وحی که الهی، ربّانی، مقدس و خطاناپذیر است الزاما به معنای تدین، پذیرش و تلقی صحیح و واقعی انسان ها از دین در همه ی موارد نیست؛ به همین دلیل تفاوت اقوال و اندیشه های عالمان دین و فِرَق و نِحَل دینی ایجاد می شود. پرسش اساسی پایان نامه حاضر آن است که مولفه ها، مشخصات و ویژگی های تدین خودمحور (= پذیرش خطا پذیر دین از سوی برخی انسان ها) از نظر آیت الله جوادی آملی با محوریت تفسیر تسنیم چگونه است؟ آیت الله جوادی آملی ضمن پذیرش تفاوت بین دین و تدین می نویسد: درتعریف این دو مفهوم از خلط میان دین و تدین؛ دین و ایمان باید اجتناب شود. دین حقیقتی پیام گونه است که خداوند آن را در اختیار انسان قرار داده است، در حالی که ایمان و تدین وصف انسان(خطاپذیر ) است. ایشان می افزاید: دین مرکب است از مجموعه معارف نظری و عقیدتی، احکام و قوانین عملی و دستورات اخلاقی، در ابعاد گوناگون فردی و اجتماعی، سازگار با عقل و فطرت انسانی، که از سوی خداوند یکتا توسط پیامبران برای هدایت همه جانبه مادی و معنوی بشر فرستاده شد و در صورت پیاده شدن به طور کامل، سعادت و رستگاری دنیوی و اخروی انسان را تأمین می کند. لیکن دینداری(ایمان و تدین)یعنی شناخت و باور. مؤلفه ها و مشخصات و ویژگی های تدین خودمحور از منظر آیت الله جوادی آملی با تاکید بر تفسیر تسنیم عبارت است از: 1. برخورد گزینشی با آموزه های دین 2. توجیه گرایی در حوزه نظر و عمل 3. سیادت زدایی از دین ضرورت: بنابراین ضرورت دارد تا با شناخت مولفه‌ ها و مشخصات تدین خودمحور، این نوع دین پذیری را آسیب شناسی نموده و راهکارهای اصلاحی برای درک کم خطاتر و واقعی تر دین را بشناسیم. همچنین این شناخت موجب ارتقاء فهم دینی، چگونگی حفظ هویت دینی اصیل و تقویت دینداری صحیح و جامع در جامعه می شود و از آسیب‌های فردی و اجتماعی ناشی از دینداری خودمحور پیشگیری می نماید. روش تحقیق: مساله محور، کتابخانه ای، توصیفی، تحلیلی، بنیادین نوآورانه بودن: نسبت به اینکه درباره ی موضوع حاضر از منظر آیت الله جوادی آملی، پژوهشی تاکنون نوشته نشده است، این پایان نامه نوآورانه است.

در تاریخ با شخصیت‌های بارزی مواجهیم که در صدد احیای فکر دینی بر آمده اند تا مانع انحرافات و آفت‌هایی شوند که محتوای دین را آلوده کرده، طوری که تنها پوسته ظاهری دین تداعی کننده تدین و دین‌داری است. از جمله این شخصیت‌ها سید جمال الدین اسد آبادی، اقبال لاهوری و مرتضی مطهری و ... می‌باشد. استاد شهید مرتضی مطهری به عنوان یک اصلاح‌گر و محیی دینی به آسیب ها و انحرافات درعصرمعاصردرحوزه دین ودین‌داری ازجمله: وضعیت اسف‌بار ونیمه جان وزنگارگرفته چهره دین در میان دین‌داران، عقب‌ ماندگی و انحطاط مسلمانان در دنیای پیشرفته و فناوری محور کنونی، مسخ اسلام در میان مسلمین، التقاط برخاسته از مجامع روشنفکری و متجدّد، جمود و انعطاف ناپذیری ناشی از تحجر، تحریفات وعاظ وگویندگان و اهل منبر، ناآگاهی جوانان از حقیقت دین و آلودگی اخلاقی آنان پرداخته است. ایشان دغدغه دین داشت. نه تنها با ریشه یابی آسیب ها جلوی چالش ها را می گرفت، راهکارهای عملی در جهت برون رفت از آن با دفاع از جنبه عقلانی دین اسلام، تاکید بر عمل‌گرایی جامعه اسلامی، آسیب شناسی مفاهیم دینی، اجتهاد و تاکید بر پویایی آن و مبارزه علمی وعملی با هر گونه التقاط وتحجّر ارائه می‌دهد. این پژوهش به روش کتابخانه‌ای، توصیفی و تحلیلی در صدد بیان دیدگاه‌های آن اندیشمند در خصوص راهکارهای مهم برون رفت آسیب های دین‌داری در عصر حاضر است. عصری که هنرش به حمل پوسته ظاهر دین است با نام دین، و بی دینی روشفکری است.

دین، روش درست زندگی در سایه امنیت و آرامش را به آدمی آموزش داده و مسیر رسیدن به سعادت دنـیا و آخرت را در پرتو دستورالعمل‌های نجات‌بخش خود، به انسان نشان می‌دهد، به همین علت هم هست که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرموده است: «لَا حَیَاهَ إِلَّا بـِالدِّین»، زنـدگی بدون دین امکان ندارد. بعد از قرآن کریم، این نهج‌البلاغه است که راهگشای ما انسان‌ها است و هرروز، تازه‌تر می‌شود و درس علم و زندگی به انسان‌ها می‌آموزد. دین در سخنان امام علی (علیه‌السلام) از موضوعات بسیار مهم و پر‌بسامد است. امام در سخنان خود به ویژگی‌های دین و دین‌داری و مصادیق آن، موانع وصول به آن و اعتلای دین و توصیفات دقیق و رسا از دین مبین اسلام و تبعات پیروی نکردن از آن و... پرداخته‌اند. وجود عنصر امامت، هماهنگی باعقل، هماهنگی با فطرت، اهتمام بـه عـلم و دانش، انسجام‌ و استحکام‌ درونی، سهولت و سادگی، سازگاری دین و دنیا از مهم‌ترین عوامل پایایی دین در نهج‌البلاغه هستند. از عوامل اعتلا و تقویت دین‌داری فردی که در نهج‌البلاغه شریف آمده، می‌توان به فراگرفتن اسلام راستین، داشتن معرفت حقیقی به پروردگار، اعتماد به خداوند، انجام عمل صالح، محبت و مودت اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، خود‌شناسی، استفاده از عقل و تجربه، اهل تفکّر و تدبّر بودن، نگاه امتحانی داشتن به نعمت‌ها و محنت‌ها، کار و تلاش، بصیرت و اراده، داشتن کرامت و عزت‌نفس، اهل مسابقه بودن در دین‌داری، داشتن زهد حقیقی، انجام واجبات و پرهیز از گناه و دوری از هوای نفس، شناخت شیطان و راههای نفوذ آن (دشـمن‌شناسی)، هم‌نشینی با اهل دیانت و تقوا، انس با قرآن، عاقبت‌اندیشی و آینده‌نگری، اشاره کرد. از عوامل اعتلا و رشد دین‌داری در جامعه نیز از منظر نهج‌البلاغه، می‌توان به مواردی از قبیل وجود رهبری صالح در رأس جامعه، عملکرد عالمان دینی، مبارزه با تحریف‌ها و بدعت‌ها و پاسخ‌گویی بـه شبهات، رواج امربه‌معروف و نهی از منکر، وحدت اسلامی، بهره بردن صحیح از هنر و رسانه، مردم‌سالاری دینی، شایسته‌سالاری، الگو‌سازی صحیح، تربیت نسل، حفظ و تعظیم شعائر اسلامی، تشویق به تولید و رشد اقتصادی اشاره کرد. اولین اقدامی که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در جهت اعتلای دین و در مقابله با تحریف دین انجام دادند، جمع‌آوری قرآن بود. دین‌داری بدون تمسک به ثقلین (کتاب و سـنت)، سـبب گمراهی‌ افراد می‌شود. هرچقدر معرفت و شناخت انسان‌ها از دین و کارکردهای دین،‌ بیشتر شود گرایش آن‌ها به دین بیشتر شده و دین‌داری آنان تقویت می‌گردد. روش تحقیق و جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای است که در چهارفصل گردآوری و تنظیم‌شده است.

یکی از روشهای جذب مردم به سمت دین، توجه دادن آنان به منافع دنیوی دینداری است تا انگیزه و تشویقِ مضاعفی برای آنان باشد که دین‌وری پیشه کنند. با توجه به اهمیت و ضرورت بررسی روشهای مختلف برای جذب مردم به دین، نگاشته حاضر با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به گزاره‌های قرآنی و روایی، به بررسی مشوق‌های دنیویِ دین‌داری پرداخته و بدین رهیافت رسیده است که دین اسلام برای جذب مخاطبان علاوه بر پاداش‌های اخروی، فوایدی دنیویِ دین‌داری را نیز مورد توجه قرار داده و با انواع مشوق‌های مادی و معنوی، انگیزه دین‌داری را مضاعف ساخته است بنابراین ما در این نوشتار مشوق‌ها را در دو فصل از دیدگاه قرآن و روایات مورد بحث و بررسی قرار داده‌ایم که اهم انها بدین قراراست: مشوق‌های مادی از منظر قرآن به مواردی ازقبیل، اخذ مال در قالب زکات، نیل به رفاه، نزولات آسمانی، مشوق‌های معنوی ؛ اعطای فرقان، داشتن تکیه گاه مطمئن، آسان شدن تحمل مشکلات، احساس تنهایی نداشتن، رهایی از پوچی، مشوق‌های مادی- معنوی گشایش امور، تحقق حیات طیبه، سلامت جسم و روان، تحقق امنیت، تشکیل حکومت جهانی، بهبود روابط اجتماعی می‌توان اشاره کرد. همچنین از نگاه روایات به مشوق‌های مادی شامل؛ نوید نورانیت رخسار و با طراوت ماندن چهره، افزایش رزق مادی، شفای بیماری‌ها و سلامت جسمی، مشوق‌های معنوی، غم زدایی باطنی، درمان امراض روحی، آرامش روحی، ثبات در مقابل سختی‌ها و مسئله خود کنترلی مشوق‌های مادی- معنوی، رهایی از بدبختیها وعوامل شقاوت بار، حکمرانی بر زمین توسط صالحان، پرداخته شده است.

توسعه بخشی به مطالعات برون دینی در مسئله فطرت، موجب شد تا مقاله حاضر به بررسی معنویت ارائه شده در برخی دیدگاه‌های روان‌شناسی بپردازد و شاخصه‌های برجسته نظریه فطرت را در نگرش آنان جست و جو نماید. اگرچه روان‌شناسان، فطرت را مفهومی اعم از غریزه و شامل امور تکوینی انسان می‌دانند و دین را نیز گاه معادل با هرگونه معنویت‌گرایی دانسته‌اند، اما با تأمل در آرای آنان می‌توان ادعا نمود که در نظرگاه ایشان، فطرت برآیندی از یک نگاه دقیق به رابطه معنویت گرایانه انسان و جهان است که حد متعالی آن، در رسیدن به خدا نمود کامل می‌یابد که می‌توان آن را به نوعی اشاره به مفهومی فطرت در زبان دین تلقی کرد. البته این توجه وجود دارد که مبانی روان شناسان و نیز اهداف مد نظر آنان در نظریاتشان، متفاوت از مبانی و نیز اهداف دینی است. با این حال، به نظر نگارنده، حاصل این جستار، نگرشی نوین در مسئله فطرت و راه حل دیگری در پاسخ به شبهه انحصارگرایی فطرت در مطالعات درون دینی خواهد بود.

توسعه‌بخشی به مطالعات برون‌دینی در مسئله فطرت، موجب شد تا مقاله حاضر به بررسی معنویت ارائه‌شده در برخی دیدگاه‌های روان‌شناسی بپردازد و شاخصه‌های برجسته نظریه فطرت را در نگرش آنان جستجو کند. اگرچه روان‌شناسان، فطرت را مفهومی اعم از غریزه و شامل امور تکوینی انسان می‌دانند و دین را نیز گاه معادل با هرگونه معنویت‌گرایی دانسته‌اند، اما با تأمل در آرای آنان می‌توان ادعا نمود که در نظرگاه ایشان، فطرت برآیندی از یک نگاه دقیق به رابطه معنویت‌گرایانه انسان و جهان است که حد متعالی آن، در رسیدن به خدا نُمود کامل می‌یابد که می‌توان آن را به ‌نوعی اشاره به مفهوم فطرت در زبان دین تلقی کرد. البته این توجه وجود دارد که مبانی روان‌شناسان و نیز اهداف مد نظر آنان در نظریاتشان، متفاوت از مبانی و نیز اهداف دینی است. بااین‌حال، به نظر نگارنده، حاصل این جستار، نگرشی نوین در مسئله فطرت و راه‌حل دیگری در پاسخ به شبهه انحصارگرایی فطرت در مطالعات درون‌دینی خواهد بود.

تبیین ارتباط شریعت و فطرت، روش‌های اثبات فطریات، معرفت فطری در قرآن و احادیث، پرداختن به برهان فطرت در باب خداشناسی و نقش فطرت در اخلاق موضوعاتی است که در چارچوب نگاه دینی به فطرت گنجانده می‌شود. دین گرایی و فطرت ورزی نه در تضاد یکدیگرند و نه در مقام تعارض با هم، بلکه دوشادوش همدیگر در راه وصال به یک حقیقت واحد آسمانی‌اند. با فرض هماهنگی شریعت با فطرت اولا دین پاسخ‌گوی همه نیازهای اصیل و فطری انسان خواهد بود، ثانیا چون نیازهای اصیل و فطری انسان، ثابت و پایدارند، شریعت الهی نیز استوار و پایدار خواهد بود.