جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: این مقاله به فلسفه عدالت جان رولز می‌پردازد، به عنوان یکی از مهم‌ترین فعالان فلسفه سیاسی معاصر. او در نظریه‌اش از نقد گرایش فایده‌گرایی در سیاست و اخلاق شروع کرده که به وضوح در جامعه لیبرال خودنمایی می‌کرد و باعث بیشتر بحران‌هایی بود که بشر در عصر مدرن تجربه کرده است. سپس تصور شخصی خود از عدالت را بر اساس در نظر گرفتن آن به عنوان ارزش ارزش‌ها بنا کرد و این تصور را با مجموعه‌ای از عناصر تقویت کرد که می‌توانند عدالت را در جوامع امروزی محقق کنند: مانند اخلاق قدرت، اخلاق جمعی و اخلاق مبتنی بر اصول. کلمات کلیدی: رولز – عدالت – ارزش – جامعه – انصاف – وضعیت اصلی – پرده جهل

چکیده ماشینی: تمرکز این تحقیق بر عدالت است و بر اختلاف نظرهای شدید پیرامون خود قضیه، و شاید شاهد مثال آن مناظره مشهور بین دو فیلسوف بزرگ، «جان رولز» و «یورگن هابرماس» باشد. عدالت مهم‌ترین مسئله فلسفی و خواسته‌ای است که تمامی جوامع به دنبال آن هستند. عدالت یک فضیلت اخلاقی است که ارزش آن در کاربردهای عملی و تجسم آن در واقعیت مشخص می‌شود، و به سختی می‌توان اصل دیگری یافت که اهمیتش برای صلاح فرد و در پی آن صلاح جامعه با عدالت برابری کند. وقتی تعادل آن بهم می‌خورد، مردم از ظلم شکایت می‌کنند و نزاع‌ها پدید می‌آید؛ به همین دلیل انقلاب‌های متعددی رخ داده‌اند که به دنبال اجرای عدالت اجتماعی برای رسیدن به الگوی نهایی انصاف و عدالت هستند. اهمیت این موضوع در روشن کردن مهم‌ترین مسائل پیرامون مفهوم عدالت نهفته است، چرا که این مفهوم یکی از مهم‌ترین موضوعات فلسفی با جنبه‌های سیاسی و اجتماعی است؛ موضوعی که «رولز» به طور نظری و «هابرماس» به طور ارتباطی به آن پرداخته‌اند، به گونه‌ای که به تفکر رولز متصل می‌شود.

برساخت‌گرایی، مفهومی است که در تفسیر کانتی از اخلاق ریشه دارد و جان رالز، فیلسوف آمریکایی، آن را در بنیادگذاری اصول عدالت و نظریۀ «عدالت به‌مثابۀ انصاف» بسط و سامان فلسفی بخشید. برساخت‌گرایی اخلاقی بر این باور است که اصول اخلاقی نه واقعیت‌هایی مستقل و پیشین، بلکه محصول توافق عقلانی میان فاعل‏های اخلاقی در فرایندی فرضی یا آرمانی‌اند. این پژوهش می‌کوشد با تکیه بر صورت‌بندی رالز از نظریۀ برساخت‌گرایی، امکان به‌کارگیری آن را در تحلیل مسایل اصول فقه اسلامی بررسی کند. روش تحقیق، تحلیلی ـ مفهومی و تطبیقی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخی مسائل اصولی، همچون نظریۀ تصویب، إجزاء، عدول از فتوا و اجتهاد در فرض انسداد، قابلیت تفسیر برساخت‌گرایانه دارند؛ بدین معنا که در این موارد، حکم شرعی نه امری از پیش موجود، بلکه متکی بر فرایند عقلانی اجتهاد است. هدف نهایی مقاله، گشودن افقی نو برای گفت‌وگوی میان‌فرهنگی میان فلسفۀ اخلاق مدرن و سنت فقهی اسلامی است.

شطح، یکی از انواع گزاره‌های عرفانی و از عناصر مهم زبان عرفان و مهم‌ترین نقطه برخورد عرفان و منطق است. از دیدگاه منطق، شطح، نوعی اجتماع نقیضین است و همسازی دو سویه ناهمخوان، که سطح تناقضی زبان عرفان را تشکیل می‌دهد. بر این اساس، نظریات متعددی از سوی عرفان‌پژوهان و پژوهشگران نوین درباره علل وجود تناقض‌های منطقی در شَطحیات مطرح شده و بهره‌گیری از زبان رمزی و نمادین، شیوه‌ای برای درک شطحیات عارفان تلقی شد. چنین بصیرتی، به عنوان یکی از پیش‌فرض‌های رایج در الهیات قرن بیستم است که سخن گفتن درباره وجود، اوصاف، نسبت‌ها و افعال خداوند را نمادین دانسته است. پژوهش حاضر، با شیوه توصیفی و تحلیلی و بهره‌مندی از اسناد کتابخانه‌ای در پی تحلیل گزاره‌های متناقض‌نمای عارفان اسلامی، بر پایه صورت‌بندی نظریه زبان نمادین پل تیلیش، فیلسوف و متأله مسیحی است. نمادپنداری، به عنوان یک واقعیت غایی از آموزه‌های الهیاتی، از یافته‌های این جستار در گستره یافته نگاه پل تیلیش است. در این گستره، بهره‌مندی از عنصر زبانی و نمادین‌پنداری مفاهیم و گزاره‌ها درباره خداوند، برای بررسی و تحلیل شطحیات و گشایش تناقضات ظاهری گفتار عارفان اثربخش است.

یکی از بنیادی‌ترین و ارزشمندترین فضیلت‌های انسانی، عدالت می‌باشد که همواره در کنار مفاهیمی چون آزادی، امنیّت و دموکراسی، به عنوان یکی از دغدغه‌های جامعه‌ی انسانی، کانون توجه بوده است. در میان حاکمان تاریخ، امام علی (ع) توجه بیشتری به موضوع عدالت داشته است که با مطالعه نهج‌البلاغه می توان حسّاسیّت خاصِّ ایشان را نسبت به حکومت و عدالت دریافت. بعد از ایشان اندیشمندان و متفکّرانی به بیان نظرات خود درباره عدالت و راه‌های رسیدن به آن پرداختند. از جمله فلاسفه معاصر در فلسفه اسلامی که به عنوان یک متفکّر عدالت خواه به این مفهوم پرداخته است، شهید مطهری می باشد. در غرب نیز جان راولز در سال 1971 با نگاشتن کتاب نظریه عدالت، سرآمد نظریه‌پردازان پیرامون مفهوم عدالت می باشد. یافته های پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی، حاکی از آن است که شهید مطهری از درون انسان مبحث عدالت را به پیش می کشد و اعطا کردن حق به ذی حق را عدالت می‌داند. برای شهید مطهری، عدالت باید از دو زاویه بررسی گردد: عدالت توزیعی و عدالت انصافی. عدالت توزیعی به معنای توزیع مناسب حقوق و تعهدات است و عدالت انصافی به معنای برابری در رفتار با دیگران است؛ اما در اندیشه فکری راولز، بحث عدالت، خارج از وجود انسان می باشد. در نظر راولز، عدالت توزیعی، برابری در توزیع منابع و فرصت‌های زندگی است. او باور دارد که جوامع باید بر اساس اصل بیعادله «عدالت توزیعی» عمل کنند؛ به این معنی که توزیع منابع باید برای تضمین برابری فرصت‌ها و منابع در زندگی به کار گرفته شود. در این پژوهش ضمن تبیین و بررسی مفهوم عدالت در منظومه فکری شهید مطهری با تکیه بر نهج‌البلاغه، اشتراکات و افتراقات این مفهوم با جان راولز مقایسه می گردد.

بسیاری از فیلسوفان، متألهان و متفکران مسیحی، داستان طوفان نوح و خلقت انسان و دیگر قصص تاریخی متون مقدس را نه گزارش یک واقعه تاریخی، بلکه طریقه‌ای نمادین و سمبلیک برای ارائه نکات دینی دانسته‌اند، ولی پل تیلیش که تأویل‌گرایی تمام‌عیار است، در تفسیر متون دینی، همه گزاره‌های دینی، ازجمله داستان آفرینش را نیز در قالب زبان نمادین (زبانشناختاری غیرواقع‌گرا) تفسیر می‌کند و به‌همین سبب معتقد است بین علم و دین تعارض وجود ندارد. در مقابل، مرتضی مطهری تنها داستان آفرینش آدم را که در آن امکان تفسیر واقع‌گرایانه ممکن نیست، بر اساس زبان نمادین و سمبلیک تفسیر می‌کند و درباره سایر قصص قرآنی، عموماً سخنی به سلب یا ایجاب نگفته است. مطهری با تکیه بر زبان نمادین در داستان آدم، آن را از زبان توصیفی علم متمایز می‌سازد، زیرا آنچه در زبان علمی جایز نیست، در زبان سمبلیک رواست و آنچه در زبان علمی رعایت آن ضروری است، در زبان نمادین قابل اغماض است. هرچند مطهری در داستان آفرینش آدم بر نمادین بودن زبان قرآن تأکید می‌ورزد، ولی به‌دلیل آنکه نگرش گزاره‌ای به وحی دارد، از این جهت زبان دین را، همچون تیلیش، زبان شناختاری غیرواقع‌گرا نمی‌داند، و اساساً از نظر ایشان، مواد داستان آدم، همه حقیقی است، اما زبان وحی در بیان آفرینش، زبان نمادین است.

چگونگی تحقق حکم اخلاقی از مباحث مهم در فلسفه اخلاق است که نظریه قراردادگرایی رالز نیز به آن می‌پردازد. براین‌اساس پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، امکان حکم اخلاقی از توافق جمعی در نظریه قراردادگرایی رالز را بیان نموده و اعتبار آن را مورد بررسی قرار داده است. برخی از یافته‌ها و نتایج آن بدین شرح است: امکان تحقق حکم اخلاقی از توافق جمعی، با لحاظ دو مبنای منافع جامعه و تحقق خواسته‌های افراد ثابت است؛ اما اعتبار تحقق حکم اخلاقی در نظریه قراردادگرایی رالز با نقدهایی مواجه است. از جمله اینکه توافق جمعی ادعایی رالز به‌نحو فرضی و خیالی است؛ چرا که در عالم واقع امکان ندارد، یک فرد در وضع نخستین، خود را از همه وابستگی‌ها عاری کند. همچنین پلورالیسم و کثرت‌گرایی با توافق جمعی در احکام اخلاقی امکان ندارد و دارای پیامدهایی از جمله: سلب مسئولیت اخلاقی، بی‌ثمری احکام اخلاقی، شکاکیت اخلاقی است.

یکی از رازآلودترین داستان‌های قرآنی داستان خلقت آدم (ع) است. یکی از نقاط کلیدی در این داستان، که رمزگشایی دقیق آن می‌تواند تأثیر شگرفی در جهت‌گیری اصلاحات اجتماعی داشته باشد، ‌جمع میان مرتبۀ تعلیم اسماء و سجدۀ فرشتگان و مرتبۀ فراموشی عهد و هبوط آدم (ع) به حیات زمینی است. نتایج حاصل از این پژوهش، که با مطالعۀ تطبیقی تفسیر آیات مربوط در تفاسیر المنار و المیزان سامان یافته، بیانگر آن است که تحلیل رشید رضا از مواطن اصلی داستان آدم (ع) به یک نگاه جامعه‌شناختی از انسان منجر نمی‌شود، حال‌آنکه طباطبایی تفسیری کل‌نگر و همگرا از انسان در همۀ عوالم وجودی ارائه می‌نماید. رشید رضا دنیایی بودن جنت را می‌پذیرد، غافل از آنکه این رأی نیز محظوراتی دارد که او قادر به رفع آن‌ها نیست. طباطبایی، اما، جنت برزخی را می‌پذیرد که با مرتبۀ فراموشی عهد نیز سازگار است. در تحلیل حقیقت دو هبوط نیز رشید رضا به این پرسش پاسخ نمی‌دهد که جایگاه هبوط دوم در فرایند خلقت انسان چیست؟ حال‌آنکه طباطبایی هبوط اول را تنزل از مرتبۀ الهی و هبوط دوم را مقدمۀ رسیدن به کمال نهایی می‌داند.