جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

متون تعلیمی عرفانی جایگاه مهمی در پهنۀ گستردة ادبیات فارسی دارد و تذکرة‏الاولیای عطار از برجسته‌ترین نمونه‌های آن است. این اثر اگرچه در ظاهر شامل شرح‌حال برزگان عرفان است، اما در اثنای شرح‌حال این بزرگان، نکات آموزشی بسیاری ازجمله آداب سخن را به مریدان منتقل می‌کند. ادب زبانی از مباحث اصلی زبان‌شناسی امروز است که نظریه‌پردازانی همچون براون و لوینسون برای تحلیل آن پنج راهبرد را معرفی کرده‌اند؛ گوینده باتوجه‌به مقام و شأن اجتماعی خود و مخاطب، از این راهبردها برای بیان مقاصدش بهره می‌برد. پژوهش حاضر در پی آن است که دریابد ادب زبانی در تذکرة‏الاولیای عطار به عنوان ابزاری تأثیرگذار بر مخاطب، بر اساس کدام راهبردهای ادب زبانی ساخته شده است؟ نتایج نشان می‌دهد که عطار در تذکرة‏الاولیا برای تعلیم آداب سخن از چهار راهبرد پوشش مستقیم، ادب منفی،‌ راهبرد غیرمستقیم و خودداری از اقدام استفاده کرده و راهبرد ادب مثبت را به کار نبرده است.

این پژوهش، جلوه‌هایی از فراواقعیت در حکایت‌های عرفانی تذکره الاولیا، اسرارالتوحید و کشف المحجوب، با تأکید بر نمود عناصر سوررئالیسم را مورد واکاوی قرار داده است. فراواقعیت، در این نگرش، به مثابه ناتوانی ذهن در تمییز دادن مرزهای واقعیت و خیال تعریف می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، تخیل و امر شگفت، واقعیت را چنان در پرده ابهام می‌پیچند که تشخیص امرعادی از غیرعادی دشوار می‌نماید. این مقاله بر آن است تا با تکیه بر اصول سوررئالیسم، شاخص‌های فراواقعیت را در متون مذکور بررسی کند. شیوۀ نگارش نویسندگان این آثار به گونه‌ای است که عناصر فراواقعی حکایت­ها، گویی تنها برای اهل سلوک و معرفت، نمود واقعی می‌یابند. در این راستا، ضمن بررسی و طبقه‌بندی این عناصر، حکایت‌ها بر اساس نشانه‌هایی چون تصادف عینی، امر شگفت، رویا، نگارش خودکار، آگاهی از ضمایر، آگاهی از غیب و پیشگویی، مورد تحلیل قرار گرفته‌ است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و نمونه‌ها به عنوان شاهد، گویای جلوه‌های فراواقعیت و عناصر آن هستند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تذکره الاولیا و کشف المحجوب با بهره‌گیری از شگردهای گوناگون، حکایت‌ها را در قالب بیانی عادی و باورپذیر ارائه کرده‌اند، در حالی که در اسرارالتوحید، این عناصر فراواقعی بیشتر در قالب آگاهی از غیب و اشراف بر ضمایر متجلی شده‌اند.

پژوهش حاضر معرفی و بررسی تذکره¬الاولیای عطار (قرن 7 هجری قمری) و نسخه خطی در دست تصحیحِ تذکره کلام¬الملوک حاجی¬بابای قزوینی (قرن 11هجری قمری) است. در مقایسه دو اثر به این فرضیه رسیدیم که تذکره کلام¬الملوک برداشت دوباره¬ای از تذکره¬الاولیای عطار است و وی کرامات قریب به نیمی از بزرگانی را که عطار در تذکره¬اش ذکرکرده، در کتاب خویش آورده¬است. مؤلف در جای¬جای کتاب برای بیان مضامین مدّنظر خود، از احادیث و روایات و اشعار فارسی و عربی و همچنین اشعار خویش، استفاده¬کرده¬است. در انتها کتاب را در شش فصل تدوین¬کرده¬است: توکل و توحید، قرآن خواندن و فضیلت آن، در دعا خواندن، در فکر کردن، در تسابیح، در امر به معروف و نهی منکر. مشابهت¬های کلامی و نثری میان تذکره¬الالیای عطار و کتاب حاجی بابا قزوینی ما را به نگارش این مقاله رهنمون ساخت. در این مقاله تلاش¬شده¬است تا مصادیق این ادعا را به¬اثبات-رسانیم. زیرا این نسخه خطی را می¬توان با دیوان عطار در بوته قیاس نهاد و از مقایسه این دو متن به نتایج مفیدی دسترسی پیداکرد.

همه ادیان و مذاهب به وجود کرامت اولیا اذعان داشته و آن را امری شگرف می‌دانند که انجام آن به نیرویی فراحسی نیازمند است.تذکره‌الاولیاء عطار، کتابی است دینی و عرفانی که اساس آن بر نقل کرامات و خوارق عادات گذاشته شده است. بسیاری از کرامات عرفا در تذکره‌الاولیاء، از معجزات و قصص پیامبران در قرآن برساخته شده‌اند. به علاوه، شباهت‌هایی نیز میان کرامات آنان با سایر ادیان و باورهای دینی آن‌ها، از جمله مسیحیت و بودیسم، وجود دارد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل همانندی‌ها و ناهمخوانی‌هایی است که در حکایات عرفا در تذکره ‌الاولیاء با معجزات انبیاء و کرامات اولیاء در قرآن و سایر باورهای دینی ادیان و آیین‌ها وجود دارد. حاصل پژوهش نشان می‌دهد هرچند به دلیل شرایط اقلیمی در کرامات عرفا تفاوت‌هایی با کرامات و معجزات قرآن دیده می‌شود، اما بن‌مایۀ آن‌ها مشترک است و مشابهت‌هایی میان اندیشۀ اصلی عرفا با آموزه‌های دینی سایر ادیان وجود دارد.

کرامت مسئله‌ای که بسیار مهم و قابل ذکر در باب آثار صوفیه و اسلامی است، چنانچه در گذشته هر عملی را که دلیلی برای آن یافت نمی‌کردند به این مهم ربط داده و دلیلی خدامابانه برای آن می‌ساختند. پژوهش حاضر تحقیقی در باب همین مسئله است که چه اشخاصی صلاحیت انجام این کار را داشتند و دوره شکوفایی این حوزه در چه زمانی بوده و بیشتر چه نوع کرامتی را مورد استفاده قرار می‌دادند. معجزه و کرامت، از روزگاران قدیم با زندگی انسان رابطه مستقیم داشته ‌است. از دوران باستان تا عصر حاضر همواره افرادی بوده‌اند که طبق روایات، اعمال خارق‌العاده‌ای را به انجام می‌رساندند. این اعمال شامل رفتارها و موارد خاصی بوده که از دست فرد عامی برنمی‌آمده است؛ بنابراین، تنها افرادی با شرایط خاص به این مهم دست پیدا می‌کرده‌اند. همین کارها به مرور نقل و وارد داستان‌های کهن ایرانی_اسلامی شد. این اعمال با گسترش تصوف و اوج شکوفایی اعراب، شیوه‌ای رایج در رفع هر مسئله حل‌نشدنی بود. در پژوهش حاضر سه اثر رساله قشیریه، تذکره‌الاولیا و نفحات‌الانس از باب سیر تطور کرامات مورد پژوهش واقع شده‌اند. پس از طبقه‌بندی این کرامات، جداولی طراحی شده که در آنها به‌طور دقیق ذکر شده است که صوفیان در هر کتاب دارای چه کراماتی هستند؛ همچنین چه افرادی این کرامات را انجام داده‌اند. بسامد هر کرامت در کل آثار و در هر کتاب بررسی شده است. در انتها به ترتیب زمان حیات، کرامات اشخاص در هر کتاب مرتب شده است. برای یافتن عقلانیت در نگاه افراد و جامعه آن دوران، از نظریه عقلانیت ماکس وبر استفاده شده است. نخست انواع عقلانیت به تفاوت کرامت‌ها توضیح داده شده ‌است؛ سپس در باب سیر تطور این کرامات از نظریه میدان پی‌یر بوردیو استفاده شده است که در آن، ذائقه و منش و سرمایه مورد نظر صوفیان در سه دوره تاریخی بررسی شده است؛ به این ترتیب، به خواننده دیدگاه نوینی در نگاه و بررسی این آثار می‌دهد. دستاوردی که از این دیدگاه‌ها بدست آمده بیانگر این موضوع است که سیر عقلانیت هرچه از زمان اثر اول به زمان متاخرتر پیش می‌رویم بعد عقلانیت کمتر شده و تنوع و اعجاز کرامات فزونی می‌یابد. از جمله اشخاصی هم که در این پژوهش از آن‌ها نامی برده شده، صوفیان قرن دو، سه و به طور خاص صوفیان خراسان پیشتاز هستند.

مسئله ولایت مهمترین مسئله ‌ تصوف و عرفان اسلامی است. بررسی آثار عرفانی در ادب فارسی یکی از اهمّ موضوعات برای دستیابی به درک و فهم درستی از آثار ادبی است که میراثی از نیاکان ما است. ولایت در لغت به معنی حکم، سلطنت، حکومت و زمامداری است. مقصود عطار در تذکره‌الاولیا یادآوری دین و ایمان از طریق ذکر احوال و اقوال 97 ولیّ که در سه قرن اول هجری زندگی می‌کردند، است. این اثر منبع جامع و اصل شرح مقامات، کرامات، اوقات، اشارات، احوال، اقوال و سیره اولیا است. عطار می‌خواهد مانند غزالی و دیگر عارفان، علم دین و ایمان و نیز حالات و مقامات ایمانی مثل توبه، ارادت، توکل و فنا را در قلب مسلمانان احیا کند. یکی از لوازم اصلی ولایت، ارادت است که از ارکان همه ادیان بوده است. و تصوف راهی برای وصول به معبود (لقاءالله) است. از دیدگاه عطار اولیا و انبیا در یک سطح قرار دارند و هر دو نور ذات خداوند هستند. وی ولایت را نقطه عطفی میان شریعت و طریقت می‌داند. در مسئله ولایت به ولی این امکان داده می‌شود تا به خاطر خلافت الهی و اتصالی که به حق دارد، در امور عالم تصرف کند.

مرگ معمایی است که بشر از آغاز حیات تاکنون با آن مواجه بوده و تدقیق او در چیستی این پدیده، راهگشا نبوده است. گروه‌های مختلف جامعه باتوجه‌به عقاید، افکار، محیط و سبک زندگی نگرش‌های متفاوتی به مرگ دارند و برخوردشان در مواجهه با آن گوناگون است. در این نوشتار کوشیده‌ایم مجموعۀ اقوال و احوال صوفیان را در واپسین لحظات حیاتشان در کتاب‌های تذکرة الاولیای عطار و نفحات الانس جامی، بررسی کنیم. مطمح‌نظر ما در این مقاله فقط مرگ طبیعی است، چه عارفان در کنار مرگ طبیعی به مرگ ارادی نیز معتقدند و بر این باورند که چنین مرگی تنها با غلبه بر هواهای نفسانی میسر می‌شود. بر این مبنا ایشان پیش از فرارسیدن مرگ جسمانی، به موت ارادی می‌رسند و قبل از مرگ طبیعی که برای همۀ انسان‌ها اتفاق می‌افتد، مرگ اختیاری را تجربه می‌کنند. در این پژوهش که به روش توصیفی‌تحلیلی انجام شده با گردآوری آخرین گفته‌های عارفان که شامل نیایش و استغفار، وصیت به اطرافیان و جز آن است و نیز احساسات و حالات ایشان، دریافتیم که صوفیان در بسیاری از موارد در حالت احتضار و تجربۀ مرگ طبیعی، اقوال و احوال مشابهی داشته‌اند. باوجود این تفاوت‌هایی نیز در این لحظات خطیر در اقوال و احوال ایشان مشاهده می‌شود. این تفاوت‌ها بیشتر ازآن‌جهت است که تفکر و مشرب صوفیانۀ آن‌ها و به‌طور کلی روان‌شناسی صوفیان، در برخی عوامل و مؤلفه‌هایی که با مرگ در پیوند است با هم تفاوت داشته است.

تصوف معطوف به نجات آحاد جامعه است و برای مدیریت جامعه برنامة مدونی ندارد؛ اما این بدان معنا نیست که عرفا نیز نسبت به شرایط اجتماعی و سیاسی اطراف‌شان بی‌توجه بوده‌اند. در این پژوهش تلاش شده با بازخوانی و بازسازی مفهوم مقاومت فوکویی نشان داده شود که چگونه بخش اعظم حکایت‌های تذکرة‌الاولیاء در دایرة بازی بزرگ مفهوم قدرت و مقاومت قرار می‌گیرد و فریدالدین عطار چگونه با طراحی بدن‌های متنوع، روش‌های مقاومت صوفیه را بازنمایی می‌کند. برخی از این بدن‌ها از شیوة مقاومت سلبی و برخی دیگر از شیوة مقاومت ایجابی استفاده می‌کنند و گاه می‌شود که در یک رفتار بدنی هر دو وجه سلبی و ایجابی مقاومت آشکار می‌شود. انتخاب تذکرة‌الاولیاء بدان جهت است که این اثر دربردارندة عصارة اندیشه‌های عطار است. او تجربه‌های زیستی و نوشتاری متعدد را در آثار قبلی خودش به نمایش می‌گذارد و اینک در بخش‌های پایانی عمر تذکرة‌الاولیائی را می‌نویسد که زیرمتن بسیاری از زبرمتن‌های صوفیة دوره‌های بعدی است. با این هدف، ابتدا حکایت­ های عطار را که در بردارندة مفهوم مقاومت است بررسی و مصادیق آن را استخراج شده است. در مرحلة بعد، از طریق طبقه­ بندی آن­ها در چند گروه، مصادیق مقاومت سلبی و ایجابی را در آن­ها مشخص شده است.در مرحلة نهایی نیز گزارش‌هایی از تحلیل­ های انجام شده ارائه شده است.