جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این پژوهش،دیدگاه‌های عرفانی و صوفیانه رشید الدین ابوالفضل میبدی درباره آیات مرتبط با «مرگ» در کتاب کشف الاسرار بررسی و تحلیل می‌شود. مرگ،این پیشامد گریزناپذیر و پراهمیت، پدیده­ای است که به انحای گوناگون در قرآن کریم از آن سخن رفته است. میبدی، آنگونه که شیوه غالب او است، در نوبت سوم کتاب خویش، به تأویل آیات می‌پردازد. تأویلات او عمدتاً به دو شیوۀ تطبیقی و ذوقی صورت می‌گیرد که بخش عمده آن به شکل تطبیقی است و در آن مؤلف می‌کوشد به نحوی مطالب آیه را با اصول و عقاید عرفا و متصوفه مرتبط و منطبق ساخته، بر این اساس آن‌ها را تشریح کند. در برخی آیات نیز وجوه متعددی را در تأویل یک آیه بیان می‌کند که برخی از آن‌ها ذوقی و برخی تطبیقی است. این نوشتار که موارد یاد شده را به صورت توصیفی – تحلیلی بررسی می‌کند، نشــــان می‌دهد که میبدی با تأویل آیات به طرح مباحثی چون موت ارادی عرفا، احوال متصوفه در هنگام نزع، دیدگاه اهل عرفان نسبت به پدیدۀ مرگ و نقش آن در وصال حق و ... پرداخته و با استناد به سخنان، اشعار و حکایات نقل شده از بزرگان دین و عرفان موضوع را تبیین نموده است.

با بررسی ترجمه های قرآن کریم و فراوانی و گوناگونی ترجمه ها در قرن ها و زمان های مختلف و اهمیت آن به جهت قدسیت کلام الله، ملاحظه می شود که رویکرد مترجمان و سبک وسیاق ترجمه با گرایش فکری و ایدئولوژی آنها مطابقت دارد. قرآن کریم به دلیل وجود عناصر فرهنگی، فقهی و ایدئولوژیک فراوان وهمچنین سبک ادبی آیات، زمینه ی بسیار مناسبی برای صاحبان قلم ترجمه و ایجاد تنوع در ترجمه ها می باشد. از میان گرایش های فکری ومشارب عقیدتی مختلف، با بررسی ترجمه های عرفانی قرآن و ترجمه ی موردی رشید الدین میبدی از منظر رویکرد چرخش فرهنگی به این نتیجه می رسیم که تعامل ایشان با آیات و عبارات فرهنگی دارای لایه ها وسطح های مختلف است. بر این اساس پژوهش به بررسی پیش فرض های معرفتی برگرفته از باورهای ایدئولوژیک مترجم و این که چگونه نمود آن را در ترجمه ی برخی آیات منتخب از سوره ی مائده می توان مشاهده کرد، پرداخته است. ملاحظات ایشان در ترجمه ی آیات باعث تولید معانی مختلف و تفاوت هایی با سایر گرایش ها به همراه داشته و پژوهش سعی کرده، نمود باورهای عرفانی فرامتن را در ترجمه ی این آیات متجلی سازد. روشی که سالکان آن تکیه بر تفکر و تعمق در ظواهر آیات را در کنار سایر طرق کشف معانی از جمله روایات و سنت، بیشتر مدنظر خود قرار می دهند و در این زمینه به نتایج متفاوتی می رسند که به نوبه ی خود غنی و ارزشمند است.

سبک زندگی اسلامی یک نوع روش خاص زندگی است که نتیجه تربیت بر بنیاد آموزه‌های مکتب اسلام است. معادل این واژه در فرهنگ اسلامی «سیره» است که مجموعه‌ای از طرز تلقی‌ها، ارزش‌ها، شیوه‌های رفتار و حالات و سلیقه‌ها را در بر می‌گیرد. تعالیم اسلام دستورالعمل کلی به منظور وصول به سبک زندگی اسلامی ارائه کرده است. کتاب «کشف‌الاسرار و عده الابرار» نوشتۀ ابوالفضل رشیدالدین میبدی، از تفاسیر کهن پارسی است که بیش از نه قرن پیش نوشته شده است. این کتاب از نمونه‌‌های سخته و فاخر نثر فارسی در قرن ششم هجری است. رشید‌الدّین میبدی این کتاب را در سال 520 هجری به انجام رسانده است. با سیر در تفسیر عرفانی کشف‌الاسرار میبدی شیوه چگونه زیستن به سبک مطلوب دینی و سلوک براین مسیر هدفمند و منتج به عالم رستگاری در صور متنوّع پیش چشم جوینده نمایانده می‌شود. این مقاله پس از تعریفی که از سبک اسلامی ارائه داده به بیان سبک زندگی در ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی در تفسیر عرفانی کشف الاسرار میبدی پرداخته است.

فلسفۀ آفرینش انسان و جهان، یکی از اساسی­ترین مسائلی است که بشر همواره در پی کشف و شناخت آن بوده است. مکاتب مختلف کلامی، فلسفی و عرفانی پاسخ­های مختلف و متعددی برای این مسألۀ مهم مطرح کرده­اند. در قرآن، هدف خداوند از خلقت جهان و آسمان­ها و زمین، انسان است و مقصود از انسان، انسان کاملی است که به مقام عبودیت حقیقی رسیده باشد. هدف خداوند از آفرینش انسان و جهان، شناخت ذات بی­همتای خودِ اوست. در متون مختلف عرفان و تصوف به طور مکرّر به موضوع عشق خداوند به انسان و عشق انسان به خداوند پرداخته شده است. اثر کم نظیر کشف الاسرار و عُدَّه الابرار میبدی نیز از این لطیفۀ نهانی خالی نیست و با کندوکاو در تفسیر عرفانی آن از آیات قرآن مشخص می­شود که میبدی همچون بسیاری از عارفان، عشق خداوند به انسان را منشأ آفرینش دانسته است. در این پژوهش سعی شده است با نگاهی تحلیلی، به بررسی دیدگاه میبدی دربارۀ مسئلۀ عشق و ارتباط آن با فلسفۀ آفرینش انسان پرداخته شود.

رشیدالدین میبدی عارف قرن ششم، مؤلف کشف الاسرار و محمد بن غلام گهلوی در هند عارف قرن سیزدهم، دارای دیدگاه‌های عرفانی مشترکی هستند. گهلوی با دیدگاه عرفانی به شرح مثنوی یوسف و زلیخای جامی پرداخته است. یکی از موضوعاتی که جایگاه برجسته ای در قلمرو اندیشه عرفانی میبدی و گهلوی به خود اختصاص داده است عشق وهجران و وصال می باشد. هدف از این تحقیق احیای یکی از ذخایر مکتوب قرن سیزدهم و مقایسه آن با یکی از تفاسیر عرفانی قرن ششم است.در این مقاله کوشش شده است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، آموزه های عرفانی میبدی با دیدگاه گهلوی مقایسه و وجوه مشترک آنها بررسی شود. حاصل این پژوهش این است که بسیاری از آموزه های عرفانی میبدی، به شکل سنتی در عرفان اسلامی گهلوی وجود دارد.

كشف الأسرار و عدة الأبرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری)، تأليف ابوالفضل، رشيدالدين ميبدى بر اساس تفسير خواجه عبدالله انصارى، منبعى غنى از تفسير، تأويل، معارف اسلامى، شعر و ادب عربى و فارسى است. در بين ترجمه‌ها و تفسيرهاى معتبر قرآن به زبان فارسى، «كشف الأسرار» ارزشى والا و مقامى خاص دارد. اين كتاب را ميبدى در اوايل سال 520، آغاز كرده است و سرمشق او در اين كار، تفسير معروف خواجه عبدالله انصارى بوده است كه متأسفانه اكنون به‌تمامى در دسترس نيست و احتمال دارد كه در اثر حوادث روزگار از ميان رفته باشد. ساختار كتاب، در ده جلد به رشته تحرير درآمده است. در جلد اول، سوره‌هاى فاتحه و البقره (2 سوره)، در جلد دوم، سوره‌هاى آل عمران و نساء (2 سوره)، در جلد سوم، سوره‌هاى مائده، انعام و اعراف (3 سوره)، در جلد چهارم، سوره‌هاى انفال، توبه، يونس و هود (4 سوره)، در جلد پنجم، سوره‌هاى يوسف، رعد، ابراهيم، حجر، نحل، بنى اسرائيل و كهف (7 سوره)، در جلد ششم، سوره‌هاى مريم، طه، انبياء، حج، مؤمنون و نور (6 سوره)، در جلد هفتم، سوره‌هاى فرقان، شعراء، نمل، قصص، عنكبوت، روم، لقمان و سجده (8 سوره)، در جلد هشتم، سوره‌هاى احزاب، سباء، فاطر، يس، صافات، ص، زمر، مؤمن و فصلت (9 سوره)، در جلد نهم، سوره‌هاى شورى، زخرف، دخان، جاثيه، احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاريات، طور، نجم، قمر، رحمن، واقعه و حديد (16 سوره) و در جلد دهم، از آغاز سوره مجادله تا پايان سوره ناس (57 سوره)، به ترتيب، ترجمه، تفسير و توجيه عرفانى شده است.

واقعه روحانی معراج به¬عنوان یکی از مهم¬ترین تجارب معنوی محمد(ص) از منظر کلامی و عرفانی نزد اندیشمندان مسلمان از اهمیت ویژه¬ای برخوردار بوده¬¬است. بر اساس اعتقادات اسلامی خداوند پیامبر(ص) را به معراج ¬برد تا در فرآیند این سفر روحانی اعتبار و احترام او را بر دیگران آشکارسازد و اندوهی را که از مصیبت و رنج مؤمنان بر دل اوست، با نشان¬دادن خوشی مؤمنان در آخرت بر او آسان¬کند. جمهور مفسّران، معراج جسمانی و روحانی پیامبر(ص) را بر اساس قرائن و شواهد زیادی که بر صحت آن گواه است، پذیرفته¬اند. یکی از تفاسیری که این موضوع را از منظرعرفانی به¬تفصیل مورد بررسی قرارداده، کشف¬الاسرار و عدۃالابرار میبدی¬ است. هدف اصلی -این پژوهش، که با روش توصیفی- تحلیلی نگاشته¬شده¬¬است، تبیین و واکاوی ابعاد باطنی و رازآمیز واقعه معراج براساس تفسیر صوفیانه میبدی از آیات قرآن است که در ذیلِ مبحث کیفیت معراج پیامبر(ص) از دیدگاه مفسران بررسی¬شده¬است.

در برخی حکایت‌های صوفیانه شاهد تغییروتحول یکی از شخصیت‌ها هستیم؛ هرچند انتظار می‌رود در قصه‌ با شخصیت‌های ایستا روبه‌رو شویم. در این موارد شخصیت دگرگون می‌شود و برخلاف ساختار قصه‌ها، به‌جای وقایع و حوادث، شخصیت، در مرکز و محور حکایت قرار می‌گیرد. برخی از این تحول‌ها ناگهانی و در اثر کرامت یا معجزه و برخی با سیر منطقی و علّی رخ می‌دهد. در نوبت سوم جلدهای اول تا دهم کشف‌ الاسرار و عدة الابرار میبدی (نگارش: حدود سدۀ ششم) 37حکایت ازاین‌دست وجود دارد. مسئلۀ اصلی پژوهش افزون‌بر اشاره به دلایل و خاستگاه تحول، بازتاب مکاشفه و تحول درونی بر ساختار روایت و عناصر داستانی است که به شیوۀ تحلیلی و توصیفی و به کمک جدول‌ و شکل بدان پرداخته شد. دستاورد پژوهش نمونه‌هایی از حقیقت‌مانندی نسبی، همدلی مخاطب با حکایت، جوانی جامعۀ تحول‌یافته، حضور کم‌رنگ زنان در ماجرای تحول، لزوم زمینه و استعداد درونی، تحول در جهت مثبت، نقش اراده و اختیار، ماندگاری تجربه، بازگشت به خداوند به‌عنوان درون‌مایۀ کلی حکایات و شگردهایی چون کاربرد پی‌رنگ پیچیده‌تر و حکایت‌های طولانی‌تر، زاویۀ دید اول شخص یا ترکیبی، پرداختن به جزئیات حالات شخصیت‌ها و فضاسازی دقیق‌تر را نسبت‌به سایر حکایت‌های کتاب نشان می‌دهد. می‌توان گفت «داستان تحول» یا «رشد و کمال» افزون‌بر ایجاد بستری مناسب برای نوآوری در قلمرو عناصر داستان با روشنی بخشیدن به منظومۀ فکری نویسنده، مفهوم تحول، سویه‌های ادبی، هنری و گفتمان غالب روزگار میبدی به دریافت و فهم کامل‌تر تفسیر می‌انجامد.

در سنت ترجمه قرآن کریم، هر مترجم در برگردان بسمله از یک عبارت ثابت و کلیشه‌ای استفاده کرده است. از سوی دیگر مفسران شیعه و اهل سنت در اکثر قریب به اتفاق تفاسیر، تنها در بسمله سوره حمد به شرح و تبیین این آیه مبادرت ورزیده‌، نیازی ندیده‌اند ذیل بسمله دیگر سور چیزی ذکر کنند. در این میان از بین تفاسیر سنتی، لطائف الاشارات قشیری و کشف الاسرار میبدی استثناء هستند که ذیل هر بسمله، توضیحات منحصر به فردی ذکر کرده‌اند که با دیگر سور متفاوت است. افزون بر این، در نوبت اول کشف الاسرار که به ترجمه اختصاص دارد، چهار نوع برگردان مختلف آمده که بی‌همتاست. این نوشتار که به روش توصیفی تحلیلی سامان یافته، به دنبال پاسخ به چرایی عملکرد ناهمگون رشیدالدین میبدی در ترجمه و تفسیر است؛ پس از تحلیل 113 ترجمه و 112 تفسیر آیه تسمیت در کشف الاسرار، این نتیجه به دست آمد که گرچه برخی ترجمه‌ و تفسیرها با درون‌مایه سور در ارتباط است اما در اکثر موارد، با نوعی ذوق وجدانی مبتنی بر ادراکات درونی و اشراقی مواجهیم. در هر حال رفتار رشیدالدین میبدی نشانگر آن است که او هر بسمله را مخصوص به همان سوره می‌دانسته است؛ دیدگاهی که به شیعه امامیه بسیار نزدیک است.