جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در سال‌های اخیر بازخوانی سنت و اندیشة اسلامی به جهت مواجهه مسلمانان با مسئله انحطاط از مسائل بااهمیت و ویژه در جهان اسلام برشمرده می‌شود. ارکون؛ ناقد رادیکال سنت، با دغدغة دیرینة انحطاط و عقب‌ماندگی مسلمانان، برای نخستین بار به نقد تاریخی عقل اسلامی دست می‌زند. وی عقل اسلامی را که سازوکار و نظام حاکم بر اندیشه در تاریخ اسلام معرفی می‌نماید، عامل اصلی عقب‌ماندگی سرزمین‌های اسلامی تشخیص می‌دهد. به باور ایشان، عقل اسلامی ضمن متعدد بودن، با ویژگی‌هایی نظیر فراتاریخی بودن، نقش اسطوره‌ای داشتن، دگماتیک بودن و نص‌گرا بودن زمینه عقب‌ماندگی مسلمین را فراهم کرده است. او تحت تأثیر متفکران فرانسوی هم‌عصر خود نظیر پیر بوردیو و ژاک دریدا در تلاش است تا با روش‌های نوین علوم انسانی نظیر روان‌شناسی تاریخی، انسان‌شناسی، زبان‌شناسی، تبار‌شناسی و واسازی به نقد اندیشة اسلامی پرداخته و با دو رویکرد آسیب‌شناسی و اسلام‌شناسی تطبیقی، پروژة خروج از رکود اندیشه در جهان اسلام را طراحی ‌نماید. مرتضی مطهری نیز متفکری از عالم تشیع با دغدغه‌ای مشترک با ارکونِ سنی مذهب، دوری از فکر اسلامی را سبب اصلی انحطاط مسلمین می‌داند. وی ضمن معرفی آسیب‌های فکر دینی، احیای هویت و "من" اسلامی و درک صحیح از مقتضیات زمان را راه‌حل رهایی از رکود اندیشه ذکر می‌کند. اما به نظر می‌رسد پروژة ارکون به دلیل گستردگی نقد و عبور از سنت؛ و طرح مطهری به جهت ناکافی بودن، نمی‌توانند به‌مثابه راه‌حل نهایی برای خروج از بن‌بست انحطاط مسلمین محسوب گردند.

هدف تحقیق: بررسی خاتمیت از دیدگاه متفکران اسلامی ( مهندس بازرگان، دکتر سروش و استاد مطهری) است. پرسشهای تحقیق: آیا مبانی عقلی قادر به اثبات خاتمیت برون دینی است یا درون دینی‭ ؟‬آیا با اعلام ختم نبوت باب الهام و تعالیم و حیانی هر دو با هم بسته شد‭ ؟‬یافته های تحقیق: خاتمیت یک اعتقاد درون دینی است تا برون دینی‭ ۲ ‬در تقسیم دوگانه علم کلام بر عقلی و نقلی خاتمیت در زمره کلام نقلی واقع می شود‭ ۳ ‬برای اثبات خاتمیت به چیزی مازدا بر عقل نیازمندیم و آن منقولات شرعی است.

در تفکر فلسفه‌ی اسلامی، انسان جایگاه ویژه ای دارد. از آن جا که تفکر صدرایی، حاصل یگانگی فلسفه، عرفان به ویژه اندیشه های ابن عربی_ و وحی و روایات معصومین می‌باشد، در این نظام فکری به جایگاه انسان در نظام آفرینش از ابعاد مختلف توجه شده است. در اندیشه صدرا، انسان در قوس صعود هستی و بعد از عبور از عوالم نباتی و حیوانی پا به عرصه‌ی وجود می‌گذارد و علاوه بر داشتن ویژگی های این عوالم، از مراتب بالاتر هستی نیز بهره مند است؛ به همین دلیل می‌توان انسان را خلاصه عوالم دانست.اهمیت دیدگاه فلسفی ملاصدرا آن جهت است که جهان مادی با ویژگی مادیت، بستر خلقت و سیر تکاملی انسان به سوی تجرد محض می‌باشد. از آنجا که بر اساس نظریه‌ی حرکت جوهری، تمام عالم ماده دارای حرکت تدریجی از مادیت به سوی تجرد کامل است، نفس انسان نیز دارای همین حرکت جوهری است؛ همچنین نفس انسان جسمانیه الحدوث و روحانیه البقا است، چرا که در نظریه ملاصدرا انسان در ابتدای خلقت موجودی جسمانی است و جنبه‌ی روحانی بالفعل ندارد. نفس انسان تنها در صورت حیات در این دنیای خاکی است که مراحل تکامل خود را طی می‌کند و از مادیت به تجرد میرسد..اما از نگاه صدرا تکامل و استکمال نفس ناطقه‌ی انسانی محدود به عالم ماده نیست و نفس در عوالم مثال و عقل نیز نه تنها امکان استکمال را دارد بلکه در تعدادی از نفوس این استکمالات تا مرتبه‌ی تجرد عقلی تام رخ می‌دهد. بررسی دقیق این موضوع، چشم انداز کلی صدرالمتالهین به عالم آخرت و نظام آن را روشن می‌سازد.

هدف تحقیق: بررسی تطبیقی آراء سیاسی فارابی و غزالی است. پرسشهای تحقیق: آیا غزالی سیمای ایدئولوژیک خلافت را تهیه کردهاست‭ ؟‬آیا طرح سیاسی فارابی از یم نظام سیاسی وجودی برخوردار است‭ ؟‬آیا غزالی شورا و بیعت را ناکارآمد می دانست‭ ؟‬روش تحقیق: تاربخی تحلیلی. یافته های تحقیق: تاثیرپذیری فارابی از مذهب همچون غزالی نبوده است و مذهب برای او یک واسطه بود برای ارائه کامل تر مدینه فاضله و مدل سیاسی خود حال آنکه مذهب در آراء سیاسی غزالی نقش اسایس را بر عهده دارد و بسیاری از آراء او تحت تاثیر این امر بوده است. قدرت امری است که هم فارابی و هم غزالی به آن در آراء خود اشاره داشته اند ولی قدرتی که فارابی در نظام سیاسی خود مطرح می کند قدرتی است هم عرض با سیاست و نظام فاضله مدینه خود و به عبارتی قدرت فارابی قدرتی در جهت رساندن افراد مدینه به سعادت است ولی غزالی تمام تلاش برای حفظ قدرت سیاسی سلطان و تثبیت آن است و در این امر تحت تاثیر خواجه نظام الملک قرار داشت.

ما در جهانی زندگی می کنیم که هرآنچه در آن است ، تغییر می پذیرد.معنویت انسانی نیز در این جهان مدرن تغییراتی را بر خود دیده است.ما در این نوشتار قصد داریم تا بر این تغییرات مدرن وارده بر معنویت نظر افکنیم. از ای روی برای تحقق این هدف از روش تطبیقی بهره برده ایم. تطبیقی میان پروتستانتیسم معاصر و شیطان گرایی مدرن؛ چرا که هردوی آنها از جریان مدرنیته متاثّر شده اند. در اینجا ما بیشتر بر آن دسته از تاثیرات مدرن متمرکز می شویم که بر ساحت های معنوی اعمال شده اند. منظور از این ابعاد معنوی در این پژوهش همانا ساحت های اسطوره و نماد و آئین مذهبی می باشد.که همه ی آنها نیز از مدرنیته تاثیر پذیرفته اند. از این روی پروتستانتیسم معاصر و شیطان گرایی به یک طریق با این تاثّرات مواجه گردیده اند.هردو آنها در مرحله ی نخست، مابعدالطبیعه را مردود برشمردند. و درگام بعدی دست آوردهای مدرن نظیر روانشناسی و جامعه شناسی را جایگزین آن کردند. به این ترتیب اسطوره های مدرن، نمادهای مدرن و آئین های مدرن ، سربرآوردند. دراین بررسی ما این را مورد عنایت قرار می دهیم که این دو دین در یک امتداد قرار دارند.

در بخش اول این تحقیق، ابتدا به معرفی روش اصل موضوعی روش قیاسی یا روش هندسی و بیان تاریخچه و کاربرد آن در علوم مختلف از جمله علم هندسه و مکانیک و ریاضیات، منطق و فلسفه عرب پرداخته شده است .از آنجا که تا کنون این روش در کتب فلسفی فیلسوفان مسلمان به کارگرفته نشده است و با توجه به مزایا و محاسن این روش که از طریق ایضاح ساختار منطقی براهین و تصریح پیش فرض های نهفته آن و همچنین روشن ساختن نحوه و جایگاه اثبات هر یک از مقدمات استدلال، ابزار مناسبی برای ارزیابی و نقد براهین است، در بخش دوم، این روش را در نمط های چهارم تا هفتم اشارات به کار گرفته ایم و این نمط ها را به شیو اصل موضوعی ارائه کرده ایم .هر یک از براهین به کار رفته در کتاب اشارات را به صورت صغری، کبری و نتیجه تنظیم کرده ایم و با استفاده از روش اصل موضوعی جایگاه اثبات هریک از مقدمات را روشن ساخته ایم .برخی از مقدماتی که ابن سینا در نمط های چهارم تا هفتم اشارات استفاده کرده است اصل موضوع فلسفی، برخی از آن ها اصل موضوع کلامی، برخی اصل موضوع علم طبیعیات و برخی از مصادرات و برخی دیگر تجربیات و ...هستند .با استفاده از این روش ارتباط مقدمات براهین در فصل های مختلف روشن شده است .و تعداد اصول موضوعه ای که به کار رفته است مشخص شده است.

الهیات تاکنون با زحمات فراوان مشغول حفظ عقلانیت بوده و آن را به عقلانیت گزاره ای فروکاسته است. و چون تناقض میان دو گزاره است، سعی فلسفه بر این بوده تا تناقضات در یک سیستم الهیاتی، که بزرگترین مشکل در مسیر آنها بوده را را مرتفع سازند. از زمان افلاطون به این شکل بوده که مسئله را به گزاره فروکاهند و سپس با نشان دادن روابط منطقی برخی گزاره ها، حقانیت نظام های خاص الهیاتی، یا نادرستی آنها، را به اثبات برسانند. شاید بنیادی ترین نقض بر یک نظام وجود تناقض میان دست کم دو گزاره آن باشد، چراکه تناقض از نشانه وجود ناسازگاری در هر نظامی از گزاره ها است. اما یکی از مهمترین جنبه های این تناقضات، رویارویی این گزاره¬ها با زندگی انسان دیندار است. در زندگی مسائل بسیاری پدید می آید که شخص دیندار به آن باور دارد اما دلیل و برهانی برای آن ندارد. از این رو، به نظر می رسد، مردمان مؤمن برخلاف فیلسوفان، دین را بر اساس گزاره ها ادراک نمی کنند و ایمان مؤمن باور به صدق یک گزاره نیست، بلکه از سنخی دیگر است. به طور کلی ایمان دلیل و برهان صرف نیست. برای نمونه، عرفا مکاشفاتی برایشان به وقوع می پیوندد که قادر به بازگو کردن آن نیستند. یکی از کسانی که تبیینی موفق از ذات این مسئله به دست داده است، پرایس، فیلسوف انگلیسی قرن بیستم، است. پرایس مسئله ایمان را در ساحت غیر گزاره ای مورد بررسی قرار می دهد و میان ساختار گزاره های موسوم به «باور-به» و «باور-به اینکه» تفاوت قائل می شود. او مدعی است که تاکنون هر باور به ای را به باور به اینکه تقلیل داده اند در صورتی که چنین چیزی مقدور نیست. اگر بخواهیم چنین تقلیلی صورت دهیم دست کم معنای اولیه آن از بین می رود و تقلیل متضمن تغییری در معنا خواهد بود. او گزاره باور به خدا را از جمله گزاره های تقلیل ناپذیر معرفی می¬کند. باور به ها دو دسته ارزش گذارانه و واقعیت گرایانه تقسیم می شوند. اکثر باورهای دینی از جنس ارزش گذارانه تقلیل ناپذیر هستند. راشکه خوانش پست مدرن از متون مقدس را به الهامی که ایمان به شخص القا می کند، مرتبط می سازد. اما این امر زمانی شکل می گیرد که فهم صحیحی از ایمان در دست داشته باشیم. در نظر او ماهیت ایمان مجموعه گزاره هایش نیست، بلکه باور به خدا است و «باور به خدا یعنی «اعتماد به خدا». روزبهان بقلی نیز یکی از برجسته ترین عرفایی است که در این تحقیق آراء و نظراتش به ما کمک می کند تا به ایمان غیرگزاره ای در عرفان نیز دست پیدا کنیم. برای روزبهان الهاماتی به وجود می آمد که معتقد بود زمانی که از آن با غیر صحبت می‌کند اثر و معنای اولیه اش را از دست می دهد. در این تحقیق نتیجه گرفته می شود که آگاهی به تقلیل‌ناپذیربودن گزاره ها به باور به اینکه رهیاف مناسب تری نسبت به حل تناقضات سیستم های الهیاتی می باشد. از طرفی شرح و تبیین شطح در عرفا نمونه خوبی برای ما است تا به خوبی مسئله ایمان استدلال ناپذیر را برای فرد دیندار توجیه نماییم.

بحث ها درباره پارادوكس های راسل ، پارادوکس بخت آزمایی و مساله گتيه ، منجر به تغییر ملاک ها ومعیارهای عقلانیت درمعرفت شناسی شده واز اینرو ما شاهد رهیافت های جدید معرفت شناختي راجع به مسأله عقل و ایمان در معرفت شناسي ديني هستيم که آنها را مي توان به عنوان پاسخ هايي به این سوال كه آيا ايمان مي تواند در ساحت شناختي تعهد ديني نقش مركزي داشته باشد در نظرگرفت تا بتوان با شمایی از معرفت شناسی دینی که دراین پایان نامه ارائه شده مورد بررسی قرار داد. بعلاوه، براي پاسخ به اين سوال مي توان مانند رابرت آئودي ادعا كرد كه نوعي ايمان به نام ايمان اعتمادي وجود دارد كه متضمن باور متناظرش نيست و مي تواند معرفت ديني را تشكيل دهد و اين ادعا به تفصيل در اين پايان نامه مورد بررسي قرار مي گيرد.

هدف تحقیق:بررسی ترجمه، تعلیقه و شرح شش مقاله از کتاب فیلسوفان دین در قرن بیست و یکم د.ز.فیلیپس می باشد.یافته های تحقیق: در قرن‭ ۱۷ ‬یکی از راهبردهای اساسی به معرفت دینی الهیات طبیعی بود که تاثیر آن به واسطه برخی انتقادها از جمله نقدهای هیوم و کانت رو به کاهش نهاد در آستانه قرن بیست و یکم ریچارد سوئین برن فیلسوف تحلیلی دین با نگاه به پیشینه الهیات طبیعی و با طرح نظریه احتمالات ریاضی به موضوع خداباوری فلسفی می پردازد.بنابر این تمام توجه وی معطوف مباحثی پیرامون نقش واقعی عقل در ایمان یا نقش واقعی ایمان در عقل است.بر اساس این رویکرد اصول ایمان نوعا نیازمند تایید تعقل و احتجاج نیست.البته این بدان معنا نیست که اصحاب معرفت شناسی اصلاح شده منکر مقتضیات عقلانیت هستندبلکه انچه آنان انکار میکنند معقول بودن باورهای دینی به ویژه باور به خدا در گرو ابتنای عقلانی آن‌ها باشد