جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در تحلیل حوادث تاریخ دو رویکرد متفاوت وجود دارد. برخی مورخان تنها با تکیه بر عصای تاریخی می‌کوشند بر تاریکخانه حوادث گذشته پرتوی افکنند و ذهن و ضمیر خود را از دلبستگی‌های دینی، مذهبی و کلامی بیالایند و تنها داده‌ها و گزارش‌های تاریخی را سرلوحه کار خود قرار دهند. شماری دیگر که گزارش‌های تاریخی را در تعارض با عقاید و آموزه‌های دینی و کلامی خود می‌بینند به کلام و داده‌های آن دل می‌سپارند و آموزه‌های تاریخی را به حاشیه رانده و یا درصدد انکار آن برمی‌آیند. نقد مبانی و روش تاریخنگاری دو گروه از اهداف این رساله است.

دوران امامت علی بن محمد علیه السلام(220تا 254 هجری)، به لحاظ سیاسی و فرهنگی و اجتماعی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. امام هادی علیه السلام در سال 233 به سامرا فراخوانده شد و 21 سال تحت نظارت و کنترل شدیدی قرار گرفت. آن حضرت از طریق وکلای خود در شهرهای شیعه نشین، شیعیان را هدایت و رهبری می‌کردند. این دوره به سبب مشکلات اجتماعی و افزایش دامنه فساد در دستگاه خلافت و حضورجریان‌های فکری و فرهنگی گوناگون در جهان اسلام از ادوار حساس تاریخ عصر امامت می‌باشد. مواجهه امام علی بن محمد علیه السلام با جریان‌های فکری فرهنگی فعال این دوره شامل اهل‌سنت، جریان‌های کلامی (مشبهه، مجسمه، معتزله، صوفیه، شعوبیه و خوارج)، جریان‌های دینی اهل‌کتاب (یهودیان، مسیحیان و ثنویه)، جریان‌های غیردینی (زنادقه، دهریون، جریان‌های ایرانی گرایی و ترکی گرایی و جریان‌های شیعی (زیدیه، اسماعیلیه، فطحیه، واقفه و غلات ) چگونه بود. حضورجریان‌های فکری و فرهنگی گوناگون در جهان اسلام، موجبات افزایش شبهات در امت اسلامی، ضرورت تبیین اصول و مبانی اسلامی، لزوم مواجهه با جریان مادی‌گرایی و واگرایی و تقویت مکتب امامیه و رفع شبهات امت اقتضا می‌کرد تا آن امام همام با مکاتبه و روایات و مناظره در راه گسترش علوم اسلامی برای تثبیت عقیده صحیح اسلامی حرکت نمایند. این پایان نامه با روش توصیفی تحلیلی و بر پایه منابع اصلی و تحقیقاتی به نقش امام هادی علیه السلام در گسترش علوم اسلامی شامل حدیث، کلام، تفسیر، فقه، دعاها و زیارات و......و تحکیم مبانی اعتقادی اسلام و شیعیان می پرداخت.

اشتراک بین زن و مرد درنظام هستی ،تداوم حیات اجتماعی و اصول ارزشی -حقوقی از مفاهیم اصلی اسلام بوده و تفاوتها تنها مربوط به عرصه تفاوت های جنسیتی می باشد وبدین سبب تاریخ تشیع شاهد حضور بانوان بسیاری در عرصه اجتماعی و فرهنگی بوده است. در عصر حاضر سه جریان سنت‌گرایی اسلامی، تجددگرایی اسلامی و تمدن گرایی اسلامی به‌عنوان مهم‌ترین جریانات فکری موجود در بستر اسلامی بیان می گردند که هر کدام رویکرد متفاوتی نسبت به حضور زنان دارد. ولذا این پژوهش به دنبال پاسخ این سئوالات می باشد: آیا زنان در تحولات فکری و فرهنگی جامعه اسلامی در زمان ائمه علیهم السلام نقشی داشته اند؟ و با توجه به محدودیت های موجود در آن زمان مدل فعالیت و نحوه ی تاثیرگذاری آنان به چه صورت بوده است؟ و کدام جریان فکری عصر حاضر متناسب با آن می باشد؟ پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی– تحلیلی، بر آنست تا شیوه فعالیت آموزشی– فرهنگی زنان در زمان امامان شیعه را استخراج نموده و جریان متناسب با آن در عصر حاضر به گونه ای که پاسخگوی مقتضیات زمان باشد را بیان نماید. نتایج حاکی از تایید مدل تمدن گرای اسلامی در منش ائمه در مواجهه با فعالیت بانوان می باشد.

وران سیزده ساله‏ی بعثت نبوی، طی سه مرحله: دعوت مخفیانه، دعوت خویشان و اقوام و دعوت علنی و عمومی، با موفقیّت ادامه یافت و اقشار بسیاری، به ویژه جوانان مکّه، به رسول اللّه صلی ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله گرویدند. سران قُریش و مشرکین که حیات فرهنگی و اجتماعی و سیاسی خود را در خطر دیدند، با تکیه بر تعصبات قومی و فرهنگی جاهلی و گذشته‏گرایی، به شدّت به مقابله با آن حضرت پرداختند و از هیچ کوششی اعم از شکنجه و تهمت‏های ساحری، کهانت، جنون و شاعری نسبت به وی و یارانش دریغ نکردند. ادامه ‏ی نهضت و بنیان یک جامعه‏ی دینی در این مسیر دشوار و پرخطر، جز با یک برنامه‏ریزی هدفمند ممکن نبود. لذا رسول گرامی اسلام صلی‏ الله‏ علیه ‏و ‏آله برای رسیدن به اهداف عالی خود، به وسیله‏ی ابزارها و اقداماتی بر موانع و مشکلات سهمگین و شکنجه ‏های طاقت فرسای این دوران فایق آمد. اهم اقدامات رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله عبارتند از: 1 ـ سالم‏سازی و تربیت نیروی راستین مدافع اسلام؛ 2 ـ ارتقای سطح آگاهی و بصیرت مسلمانان نخستین؛ 3 ـ اخلاق و شخصیّت معنوی و ظاهری رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله؛ 4 ـ صبر و پایداری و استقامت در برابر مشکلات و موانع؛ 5 ـ قرآن کریم، معجزه‏ی رسول خدا صلی‏ الله‏ علیه‏ و ‏آله؛ 6 ـ گفتگوی احسن و گفتار نیکو در برخورد با مخالفان؛ 7 ـ هماهنگی گفتار با کردار و تبلیغ با عمل از سوی رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله؛ 8 ـ هدفمندی و برنامه‏ریزی دقیق؛ 9 ـ کادرسازی از جوانان مکّه؛ 10 ـ استعانت و یاری از خداوند در برابر مشکلات و موانع.

مقتل‌نگاری شیوه‌ای از تاریخ‌نگاری اسلامی است که بخش قابل‌توجهی از آن به گزارش و شرح وقایع کُشته‌شدگان اهل‌بیت ع و به طور خاص به جریان شهادت امام حسین ع و یارانش اختصاص یافته است. کتاب «تذکرةالشهداء» نوشتۀ ملا حبیب الله شریف کاشانی (متوفای 1340ق) از جمله مقاتل مهم در زمینۀ شهادت امام حسین ع است که بر نوشته‌های پس از خود تأثیر فراوان گذاشته است. مهمترین و مشهورترین قرائت از واقعۀ عاشورا در «تذکرةالشهداء» قرائت حُزن‌انگیز و احساسی - عاطفی است که کاشانی در آن به توصیف مجالسی می‌پردازد که بعد از شهادت امام حسین ع برگزار شده است. در این پژوهش با تکیه بر کتاب «تذکرةالشهداء» و با رویکرد توصیفی- تحلیلی به بررسی و نقد مجالس سوگواری که پس از شهادت امام حسین ع رخ داده، پرداخته خواهد شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کاشانی در خلال بیان مجالس سوگواری و ضمن ذکر مصیبت، با بیان روایات مربوط به آمرزش گناهان گریه‌کننده و گریاننده بر مصیبت سیدالشهداء، توصیه به گریستن و تباکی در عزای آن حضرت و همچنین ذکر مجالس تعزیت از طریق اخبار احساسی و غیرتاریخی با تکیه بر اشعار گوناگون، هدف برانگیختن عواطف خواننده را داشته است. او در این خصوص به اخبار عاشورایی مبتنی بر مرثیه‌سرایی و خواب و رؤیا نیز توجه داشته است.

استاد شهید مطهری (1359 ش) یکی از اندیشمندان و حکمای شیعه، در حوزه اندیشه اصلاحی، احیای اسلام و تمدن سازی نوین اسلامی به شمار می­رود. وی در حوزه­های مختلف فرهنگ و تمدن اسلامی، نظریه‌های گوناگونی دارد که در این پژوهش به آن پرداخته خواهد شد. مقاله حاضر به روش توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال است که اصول استاد مطهری در نگاه به فرهنگ و تمدن اسلامی بر چه محورهایی استوار است و این مسئله مهم چه نسبتی با نظام سازی فرهنگی دارد. یافته­ های پژوهش نشان می­دهد که استاد مطهری به ساخت نظام فرهنگی، تعلیم و تربیت و توانمند سازی و تقویت بنیه فکری مسلمانان با نگارش آثار گوناگون علمی و طرح اندیشه اسلامی تأکید داشت. از دیدگاه این اندیشمند هر نهضت اجتماعی در خطر رو در رویی با آفاتی همچون: نفوذ اندیشه بیگانه، تجدد گرایی افراطی، تداوم نهضت، نفوذ فرصت طلبان، ایهام در طرح‌های آینده و تغییر جهت دادن اندیشه می‌باشد. وی معتقد بود با شناخت آسیب‌های فرهنگی و عوامل مؤثر در این مسیر، برای ایجاد تحول فرهنگی، راهبردهای متعدد فرهنگی ضروری است. ایشان شناخت دقیق اجزای فرهنگ و تمدن اسلامی را در راستای برقرای نظام فرهنگی مطلوب قلمداد می­ کرده ­اند.

رویکرد رفتار عباسیان و اهل فرق با شیعه در طول قرن سوم هجری دارای فراز و فرود مبتنی بر مصلحت و منفعت متکی بر شرایط حوادث تاریخی است، اما سوگیری شیعیان نه متکی بر ابزارهای سیاسی ترفیع دهنده بلکه ملهم از مکتب امامت می باشد. در اواسط قرن سوم، شاهد مقابله با تجدید حیات اجتماعی- اقتصادی شیعیان و ضابطه خیر نمودن ساختار حکومت عباسی با توسعه حدیث گرایی سنی، و در اوایل و به ویژه در اواخر قرن، ناظر نوعی مماشات بین دولت و شخصیتهای موثر شیعی پیرو اصالت عقل می باشیم. بعد از تفکر معتزلی مامون، متکی بر عنصر مشروعیت آور، در زمان معتصم و واثق، خط مشی حکومت ایجاد اتحاد با سرمایه داران ابنا که مسبوق به ربایش موقعیتهای اقتصادی و معافیت های مالیاتی بودند، با معتزله به طور مثلثی می باشد. در نیمه دوم قرن سوم، رقابت ارتش و خلافت در قالب کنترل دارایی دولت بر محور قدرت رقابت فرقه ای، و همبستگی بین جامعه شیعیان بغداد و ری و همزمان از دست رفتن کنترل تدریجی مستقیم دولت و اتکا بر درآمد سواد، نهایتا آسیب پذیری خلافت و مهاجرت علمی به شرق را به بار آورد. در این زمان کمینه مستمر با آرمان شیعه و نفوذ مدیریتی بنو فرات و بنو نوبخت به همراه مجاهدت علمی و عملی عاملین مکتب شاخص می باشد. نظریه آندره نیومن، دیوید وینزو الکساندر پاپویچ در این حوادث محل تامل و بررسی است.

قرآن برای همه‌ی مراحل سلامت حیات بشر برنامه دارد. یکی از مباحثی که در این اثر جاویدان مورد بحث قرار گرفته مسأله تمدن‌سازی و عمران زمین است. بسیاری از تمدن‌ها، دولت- شهرها و حاکمان بزرگ تاریخ بشر، مستقیم یا غیر مسقیم مورد اشاره‌ی آیات قرآن هستند. بررسی حکومت‌های بشری از دیدگاه قرآن به استخراج دیدگاه مورد تأیید قرآن در مقوله تمدن ‌الهی می‌انجامد. این مقاله به شیوه توصیفی- تحلیلی با تکیه بر بررسی آیات قرآن و منابع اولیه به تبیین و شناخت ویژگی‌های کارگزاران حکومت‌های الهی مطرح در قرآن، به عنوان مدلی در مسیر ایجاد تمدن‌سازی دینی می‌پردازد. خصوصیاتی مانند امانتداری، مهرورزی، اخلاق حسنه، مقابله با فساد، بسط‌ عدالت و ...نمونه‌هایی از شاخصه‌های کارگزاران الهی مورد اشاره‌ی قرآن است. بر این اساس، شیوه‌ی قرآن در ارائه‌ی ویژگی‌های کارگزاران حکومت‌های دینی را می‌توان به عنوان یکی از روش‌های این کتاب آسمانی در معرفی و ارائه‌ی راهکار در مسیر ایجاد تمدن برای بشریت دانست که به صورت مدلی دقیق و هوشمندانه طراحی و ارائه شده است.