جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

«حقوق شهروندی»‌ مجموعه مقررات و قوانینی است که در ابعاد حقوق مدنی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و قضایی جهت اتباع یک کشور به طور یکسان در نظر گرفته شده و این افراد در مقابل، مکلف به مساعدت مسئولانه در برابر جامعة سیاسی خود (دولت) هستند. جوهر بحث در موضوع حقوق شهروندی در مبانی نظری آن نهفته است و اگر در مسیر شناخت این مبانی غفلت ورزیم چه بسا در تحلیل قواعد مرتبط با آن به خطا رویم. چنانکه امروز تفاوت در نگرش فلسفی و مفهوم و غایت انسان و حیات بشری و ارزش‌های متناقض فرهنگی و اجتماعی حاکم بر تفکر قرآنی و تفکر مادی باعث شده است تا در مواجهه با مفهوم حقوق شهروندی تفاوت‌هایی پدیدار گردد. در این راستا، قرآن یک سلسله مبانی دارد که قوانین شهروندی خود را براساس آن اصول و مبانی وضع کرده است. باید دید بر طبق اصولی که از قرآن کریم و دستورات پیشوایان دین استنباط می‌شود، مبانی حقوق شهروندی چیست؟ ازنظر پیشینه، تحقیق پیش رو نوآورانه است و جنبه اصلی و جنبه‌های فرعی که مدنظر این تحقیق است در پژوهش‌های پیشین مورد توجه کافی و وافی قرار نگرفته و یافت نمی‌شود؛ درواقع تحقیقات حوزه «حقوق شهروندی» غالباً متمرکز بر مصادیق و قلمرو آن هستند مابقی نیز ورودشان از منظر محققان قرآنی نبوده است. یافته‌های این نوشتار که با روش توصیفی– تحلیلی و کنکاش در آیات قرآن و تفاسیر صورت گرفته، حاکی است مبانی حقوق شهروندی از منظر قرآن را می‌توان در سه محور: مبانی هستی‌شناسی، مبانی انسان‌شناسی و مبانی معرفت‌شناسی موردبررسی قرار داد.

از مهم‌ترین دغدغه‌های اندیشمندان، ارزش‌گذاری آثار هنری است که برای این کار، تعیین معیاری ثابت و مشخص در جهت ارزیابی آثار هنری ضروری به نظر می‌رسد؛ زیرا اگر نتوان به معیاری ثابت دست پیدا کرد، نمی‌توان مرز دقیقی بین هنر و دیگر عرصه‌های فعالیت انسان مشخص نمود. همچنین در صورت نسبی بودن این معیار، نمی‌توان از آثار برتر تقدیر کرد و آثار ضعیف را در درجه پایین‌تر دسته‌بندی نمود. در این حالت انسان دچار سردرگمی می‌شود و کارکرد هنر که کمک به شناخت و فهم بهتر انسان از خود و کمالات حقیقی خود است، از بین می‌رود. بر این اساس نوشتة حاضر درصدد است تا با روش تحلیلی ـ انتقادی به بررسی نظرات آیت‌الله مصباح یزدی دربارة نسبیت یا عدم نسبیت ارزش هنری در فلسفة اسلامی بپردازد. از منظر ایشان ارزش هنری، اگرچه مانند دیگر ارزش‌ها منشأئی غیر از مطلوبیت ندارد، اما این نوع مطلوبیت به علت یافت‌شدن زیبایی در اثر هنری، خاص هنر است. همچنین ملاک ارزش حقیقی در همة انواع هنر، در نهایت، سازگاری و ملائمت اثر هنری با کمال خاص انسانی است و ارزش هنری با اثر هنری رابطه‌ای ابزاری دارد و تنها در ارتباط با بیرون از اثر هنری فهم می‌شود. ایشان اگرچه ارزش هنری را در نسبت با مرتبة مخاطب نسبی می‌داند، اما در نهایت با ذات‌گرایی در هنر موافق‌تر است و در پاسخ به سؤال درخصوص نسبیت یا عدم نسبیت ارزش هنری، آن را در نگاه کلان و با لحاظ کمال حقیقی انسانی غیرنسبی و ثابت می‌داند و ارزش‌گذاری را که متناسب با ادراک لذت وهمی باشد ارزش‌گذاری غیر صحیح و غیر اصیل می‌شمارد.

کتاب، «سیمای پیامبر اعظم (ص) در آینه نهج‌البلاغه»، مجموعه گفتارهای مرحوم آیت الله محمدتقی مصباح یزدی درباره پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است که با هدف ارایه تفسیری بر بخش‌هایی از سخنان امیرمؤمنان، حضرت علی علیه السلام درباره نبوت و پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و پاسخ‌گویی به بخشی از عقاید شبهه‌افکنان درباره گستره دعوت انبیا، سامان یافته است. فصل نخست این کتاب با پرسش درباره راز بعثت انبیا آغاز شده و در ادامه با توجه به سخنان گران‌بار امیرمؤمنان علیه‌السلام، حکمت بعثت پیامبران را واکاوی کند. فراخوان مردم به یادآوری میثاق فطری با خدا، پیوند حکمت بعثت باحکمت آفرینش، راز بعثت پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ضرورت استمرار دعوت پیامبران و راز ناکامی عقل دردستیابی به برنامه‌ای سعادت‌بخش از موضوعات دیگر این فصل است. هم‌چنین، در این فصل شبهاتی چون: نیازمندی جامعه به پیامبر یا امام جدید، محدودیت دعوت پیامبران و گمراه ماندن انسان‌ها و نادرستی دعوت پیامبران به دلیل ناکامی آنان در تحقق اهداف خود، مطرح و به آن‌ها پاسخ‌داده شده است. در فصل دوم کتاب به گستره موضوعی دعوت انبیا پرداخته شده است. توصیفی از جهان پیش از بعثت پیامبر و بیان ره‌آوردهای دنیوی بعثت آن بزرگوار، رابطه سعادت دنیا و سعادت آخرت و تبیین هدف نهایی پیامبران از مباحث این فصل است. شبهه حداقلی و حداکثری بودن دین، شبهه ناسازگاری نکوهش دنیا در مکتب انبیا با مسأله سعادت دنیا و شبهه خارج بودن مسایل اجتماعی از حوزه مأموریت انبیا با توجه به ماهیت دعوت آنان (خداپرستی و توحید) در این فصل مطرح و پاسخ داده شده است. فصل سوم و پایانی کتاب به مسأله اسوه‌بودن پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اشاره دارد. تبیین معنای اسوه بودن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بیان روش اقتدا به آن حضرت با تأکید بر پرهیز از تکلف در زندگی، بررسی شکایت حضرت علی علیه‌السلام از انحراف مردم از سنت نبوی، تشریح راز امتحانات دشوار الهی برای بندگان، بیان راز نکوهش دنیا در متون دینی و نیز پاسخ به شبهه ناکارآمدی دین در حل مشکلات جوامع، در این فصل آمده است.

پژوهش حاضر با بهره‌مندی از روش توصیفی و تحلیل محتوا، به نظام‎ اخلاق از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی به‌عنوان اندیشمندی صاحب‌نظر در حوزه اخلاق نظری و عملی پرداخته است. نظریه ارزش اخلاقی در دیدگاه ایشان در زمره «نظریات تک اصلی» و «غایت‎گرای‎کمال‎نگر» قرار دارد. وی عبودیت را مهم‎ترین، کلی‎ترین و عام‎ترین هنجار دانسته و معتقد است که بندگی، همۀ روابط انسان‌ها را تحت پوشش قرار می‎دهد. به نظر استاد عبودیت و بندگیِ خداوند حکمی عقلی است که منشأ در فطرت انسان دارد و آیات قرآن کریم و روایات نیز بر آن تأکید کرده‌اند. ایشان با استفاده از آیات قرآن کریم و روایات معصومین: ارتباط انسان، قواعد و هنجارهایی مانند اخلاص، استعانت، تواضع، و مانند آن را از اصل عبودیت برشمرده‎اند. در این تحقیق سایر مؤلفه‌های نظام اخلاقی نیز موردتوجه قرار گرفته و به مشوق‎های خداوند در ترغیب و تشویقِ روحِ‌بندگی اشاره شده است.

مهم‌ترین بحث هستی‌شناختی در حوزة ارزش اخلاقی، مسئلة منشأ ارزش اخلاقی است. منشأ ارزش اخلاقی در هریک از نظریات اخلاقی از ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی برخوردار است که موجب تمایز آن نظریه از نظریات رقیب می‌شود و از این منظر، توجه به آن حائز اهمیت است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی در پی استنباط شاخصه‌های منشأ ارزش اخلاقی از آیات قرآن کریم و به‌صورت ضمنی بیان تأثیر هریک از این شاخصه‌ها در شکل‌گیری نظریة اخلاقی متمایز برخاسته از قرآن کریم و نسبت آن با سایر نظریات است. حاصل پژوهش پیش رو نشان می‌دهد که منشأ ارزش اخلاقی از منظر قرآن کریم واقعیت عینی دارد، نه ذهنی؛ معنوی است، نه مادی؛ عقلانی است، نه غیرعقلانی؛ محرک و انگیزه‌بخش است، نه بی‌تفاوت؛ درونی است، نه بیرونی؛ و واحد است، نه متکثر. بر این اساس می‌توان مدعی شد که نظریة اخلاق قرآنی می‌تواند نوع خاصی از فضیلت‌گرایی اخلاقی به‌شمار آید که بر واقعیت، معنویت، عقلانیت و وحدت متمرکز است؛ انگیزة فاعل اخلاقی را برای صدور فعل تأمین می‌کند و اسباب تکامل جوهر وجودی انسان را فراهم می‌آورد.

این مقاله به بررسی معیار ارزش اخلاقی رفتارها می‌پردازد. در ارزش اخلاقیِ، صفت اکتسابی و یا فعل اختیاری، باید علاوه بر حسن فعلی، دارای حسن فاعلی هم باشد. برای نمونه، از منظر اسلام، حتی در جنگ نمی‌توان به شیوه‌های غیراخلاقی،‌ همچون بستن آب روی دشمن با دشمن مبارزه کرد. در این صورتْ، دفع تجاوز دشمن، ارزش اخلاقی نخواهد دشت. ما دو نوع نیاز داریم و نیاز‏ها محدود به نیازهای مادی نیست، شامل نیاز‏های معنوی هم می‏شود. وظیفه حکومت در اسلام، رفع نیاز‏های مادی و معنوی است. از نظر اسلام، نیازمندی‏های معنویْ واجب‏ترین نیاز‏های انسان به حساب می‏آید. بزرگ‏ترین نیازمندی، نیاز به رفع هر چیزی است که موجب سستی عقاید مسلمان‏ها، و درنتیجه کشیده شدن آنها به وادی کفر می‏شود.