جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بلاهت عقل در دیدگاه ملاصدرا و آیت‌الله جوادی‌آملی انجام شده است که یکی از مسائل کمتر کاویده‌شده در فلسفه اسلامی است. ملاصدرا با تکیه بر مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی خویش، عقل را نه تنها ابزار ادراک مفاهیم کلی، بلکه مرتبه‌ای از وجود انسانی می‌داند که در مسیر تکامل جوهری نفس، از قوه به فعلیت می‌رسد. اما برخلاف برداشت‌های سطحی که این تعبیر را نفی عقل پنداشته‌اند، در دیدگاه جوادی‌آملی، بلاهت عقل به معنای ناتوانی عقل در درک حقایق متعالی و نیازمندی انسان به هدایت وحیانی است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی تطبیقی، به ارزیابی دو دیدگاه با استفاده از منابع اصلی و ثانویه انجام شده و سپس مفهوم بلاهت عقل را به عنوان ناتوانی روش‌شناختی و اخلاقی عقل در درک مراتب الهی، بررسی کرده است. یافته‌های مقایسه دو دیدگاه نشان می‌دهد که هر دو متفکر، اصل وحدت عقل و وحی را پذیرفته‌اند، اما جوادی‌آملی تأکید بیشتری بر روش‌مندی عقل و کاربرد عملی آن دارد. لذا تأکید یافته‌ها بر آن است که بلاهت عقل از نگاه جوادی‌آملی، یک وضعیت نسبی است و با تربیت عقل و تزکیه نفس قابل رفع است، اما تمرکز ملاصدرا بر ساختار وجودی عقل است و از منظر او، «بلاهت عقل» نتیجه رکود، انحراف یا حجاب در مسیر فعلیت عقلانی انسان است. بنابراین، تحلیل بلاهت عقل برای جلوگیری از غرور و اغراق انسان در عقل گرایی صرف در برابر حقایق ماورایی و محدودیت خود عقل، ضرورت پیدا می کند.

آیت‌الله جوادی‌آملی آثار متنوّع و متکثّر در اضلاع مختلف علم دینی از جمله حیطه‌های کلامی‌سیاسی دارد که وی را شخصیتی ‌شاخص ساخته ‌است. این مقاله بر پایه روش‌ هرمنوتیک قصدگرای ‌اسکینر با دخل و تصرّفاتی به واکاوی ابعادی از رابطه اسلام و آزادی در کلام‌سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی پرداخته‌است. بر این ‌پایه، سؤال ‌اصلی آن ‌است که در نگرش‌ آیت‌‌الله جوادی ‌آملی، نوع رابطه اسلام و آزادی چیست؟ فرضیه بر این ‌مبنا استوار ‌است که بر پایه زمینه‌های ‌ذهنی و عینی و هنجارهای مرسوم در این زمینه، در نگرش جوادی‌آملی اﺣﺪی ﻏﯿﺮ از ﺧﺎﻟﻖ‌اﻧﺴﺎن، ﺣﻖ ﻣﺤﺪود ﮐﺮدن آزادی او را ﻧﺪارد و ﻣﺮدم از آزادی‌ﻋﻘﯿﺪه، ﺑﯿﺎن، ﻣﺴﮑﻦ، ﺷﻐﻞ، ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎی اﻗﺘﺼﺎدی، ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ. آزادی اﻧﺘﺨﺎبﺷﺪن و ﺑﺮﮔﺰﯾﺪن و ﺣﻖ‌رأی، ﻣﺸﺎرﮐﺖ‌ﻣﺮدم در ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﻣﻮر ﺳﯿﺎﺳﯽ، ﺣﻖ ﻧﻈﺎرت ﺑﺮ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺣﺎﮐﻤﺎن، از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺼﺎدﯾﻖ آزادی‌ﺳﯿﺎﺳﯽ در اﺳﻼم اﺳﺖ. بر این ‌اساس، برخی از نتایج پژوهش عبارتند از: آزادی به‌معنای رهایی و اطلاق، مستلزم نفی‌آزادی از صنف ‌مفهوم و نه ماهیت. انسان گر چه از نظر تکوینی آزاد است، امّا از نظر تشریع موظّف ‌است که دین‌ حق را بپذیرد. آزادی ﻣﺮاﺗﺐ و شدّت و ﺿﻌﻒ دارد. هر کس در دین‌داری و دین‏پذیری آزاد است؛ امّا نتایج ‌اعتقادی آن‌ها یکسان نیست؛ حکومت‌ دینی امری متکی به نیرویی قاهر وتحمیلی و بدون‌ نگاه به ‌خواست مردم نیست. آزادی ‌مردم، با مسئولیت در برابر خدا همراه است. آزادی ﺑﻪﻣﻌﻨﺎی اﺟﺮای ‌اﺣﮑﺎم ﻋﻘﻼﻧﯽ و ﻧﻪ اﻋﻤﺎل ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎیﻧﻔﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ. آزادی انتخاب شدن، آزادی انتخاب کردن، آزادی نظارت بر عملکرد حاکمان و به‌طور کلی مشارکت سیاسی رسمیّت دارد.

مفهوم «وجود رابط» در فلسه اسلامی و خصوصا حکمت متعالیه در شمار مباحث پرچالش و پایه‌ای مطرح است. مساله وجود رابط از نوآوری‌های بنیادین صدرالمتالهین است که نسبتِ میان واجب و ممکن را تبیین و توضیح می‌کند. هدف این مقاله بررسی این مساله مهم از منظر آیت‌الله جوادی آملی، شارح و فیلسوف معاصرِ پیرو حکمت متعالیه، است. ما معتقدیم استاد جوادی‌آملی با پذیرش چارچوب کلی حکمت متعالیه، تفسیری متفاوت از وجود رابط ارائه داده و با تأکید بر «فقر محضِ ممکنات» و «وحدت عینی وجود»، هرگونه استقلال وجودی را از ممکنات سلب کرده است . یافته‌ها نشان می‌دهند که این تفسیر از وجود رابط، ممکنات را صرفاً به عنوان تجلیات وجود حق تعالی تلقی می‌کند، لذا ضمن اینکه خود را به سنت فلسفی ملاصدر پایبند نگاه می‌دارد از سوی دیگر، با بهره‌گیری از مبانی عرفانی و قرآنی، به نتایجی مشابه با نظریه «وحدت وجود» می‌رسد. این تحقیق با روش تحلیلی-توصیفی و با بررسی آثار اصلی این دو حکیم، به واکاوی نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه‌های ایشان پرداخته و در پایان نشان می‌دهد که تبیین استاد جوادی‌آملی از وجود رابط، گرچه با تلفیق برهان و عرفان و قرآن، عمیق‌تر و دقیق‌تر شده است لیکن باز هم با چالش‌های جدیدی مواجه شده است، این چالش‌ها خود را در هماهنگی با اصولی مانند علیت، اختیار انسان و واقعیت عالم ماده بیشتر نمایان می‌کنند.

سالک در سلوک حقیقی با شناخت و معرفت صحیح و با راهنمایی مرشدی که خود طی طریق کرده، می­تواند به والاترین کمال خود که شهود ذات حق است، برسد. نوشتار پیش رو عوامل سلوک را با نگاه مبناشناختی از دیدگاه غیاث‌الدین دشتکی وجوادی آملی مقایسه می‌کند تا رابطۀ مبانی فلسفی و روش‌های سلوک و همچنین، رابطۀ میان آرای دو اندیشمند را بررسی کند. این پژوهش از نظر روش توصیفی - تحلیلی است. دشتکی مراتب سلوک را در قالب مقاماتی مانند عزم و اصولی مانند زهد و تفکر و متممات سلوک مانند توحید، اتحاد و وحدت برمی­شمارد. در سوی دیگر، جوادی آملی از فقر، ولایت و... به عنوان عوامل سلوک، از سفرهای چهارگانه به عنوان مراحل سلوک و از شهود، وحدت و فنا به عنوان غایت سلوک نام برده است. با مقایسه بین روش‌های سلوک و مبانی، دیده می­شود عوامل سلوک از دیدگاه این دو اندیشمند تحت تأثیر اندیشه‌های ایشان در هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی آنها هستند. این دو دیدگاه با وجود شباهت­های زیادی که نشان­دهندۀ تأثیرپذیری احتمالی هستند، در بعضی موارد تفاوت دارند، از جمله تأکید جوادی آملی بر عقلانیت و جنبۀ اجتماعی عرفان در آثار او.

مسئله نسبت میان هدایت الهی و تکلیف تشریعی، از مباحث بنیادین کلام اسلامی و از محورهای مهم در تبیین عدالت الهی و مسئولیت اعتقادی انسان است. در بسیاری از رویکردهای رایج کلامی، هدایت الهی غالباً به «ارائه طریق» یا «اتمام حجت» فروکاسته شده و تکلیف تشریعی به‌مثابه امری مستقل از مراتب وجودی و ادراکی انسان تلقی گردیده است. این تلقی در تبیین وضعیت جهل غیرمقصر، حدود مؤاخذه الهی و نسبت ایمان و کفر با شرایط واقعی ادراک حق، با دشواری‌هایی مواجه است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد انتقادی، و با تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن، به بازسازی دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی درباره تقدم هدایت تکوینی بر تکلیف تشریعی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه ایشان، هدایت الهی صرفاً ابلاغ بیرونی یا شرط معذّریت نیست، بلکه حقیقتی تکوینی و وجودی است که با فطرت، عقل و افاضه الهی پیوند دارد و فعلیت تکلیف تشریعی و تحقق مسئولیت اعتقادی انسان بر آن متوقف است. بر این اساس، فقدان هدایت تکوینی نه به معنای سلب اختیار، و نه صرفاً عذری پسینی، بلکه ناظر به عدم تحقق کامل موضوع تکلیف است. نوآوری مقاله در آن است که با استخراج این مبنا از آیات قرآن و تحلیل تفسیری دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، رهیافتی دقیق‌تر برای فهم نسبت هدایت، تکلیف و مسئولیت عرضه می‌کند؛ رهیافتی که ضمن حفظ اختیار انسان، تبیین منسجم‌تری از عدالت الهی و مراتب مسئولیت اعتقادی فراهم می‌سازد.

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.

این پژوهش به بررسی تطبیقی و انتقادی نسبت میان دو رویکرد مهم در مطالعه دین، یعنی روش «برهانی» با تأکید بر آرای آیت‌الله جوادی آملی و روش «تبیینی» با محوریت دیدگاه‌های امیل دورکیم می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که اختلاف میان نظریه‌های دین غالباً نه از داده‌های تجربی، بلکه از مبانی پیشینی و اصول پارادایمیک آن‌ها ناشی می‌شود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر می‌کوشد بنیان‌های مفهومی‌ای را واکاوی کند که به واگرایی این دو رویکرد در فهم و صورت‌بندی پدیده دین انجامیده است. این مطالعه با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، در قالب تحلیلی فراروش‌شناختی سامان یافته و داده‌های آن ازطریق منابع کتابخانه‌ای و آثار دست‌اول استخراج شده است. تحلیل‌ها براساس سه شاخص بنیادین هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پارادایم برهانی دین را حقیقتی عینی و متافیزیکی مبتنی بر اصالت وجود تلقی می‌کند، درحالی‌که پارادایم تبیینی آن را به سطح واقعیت اجتماعی و بازنمایی‌های جمعی فرو می‌کاهد. این تفاوت مبنایی موجب می‌شود هر پارادایم پیشاپیش حدود و نحوه شناخت دین را در چهارچوب مفروضات نظری خود تعیین کند. بررسی انتقادی این وضعیت نشان می‌دهد که تثبیت مرزهای سخت میان این دو رویکرد می‌تواند به تقلیل‌گرایی و نوعی امپریالیسم روش‌شناختی بینجامد. بر‌این‌اساس، پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که به‌جای طرد متقابل این پارادایم‌ها، چهارچوبی فراروش‌شناختی اتخاذ شود که در آن روش برهانی در تبیین حقیقت دین و روش تبیینی در تحلیل ابعاد اجتماعی و تاریخی آن به‌صورت مکمل به‌کار گرفته شوند.

وجود ذهنی و علم، در کتب متداول درسی حوزه علمیه، در دو باب مدوّن شده‌اند. تبویب مختلف آن دو، حاکی از افتراق آنهاست؛ اما از سوی دیگر، مشارکت هر دو در اصل معرفت و شناخت، حاکی از اشتراک آنهاست. همین افتراق در عین اشتراک، موجب عدم فهم عمیق این دو مسئله مهم فلسفی می‌گردد. مضاف بر اینکه کمتر فیلسوفی به صورت مستقل و تفصیلی به بررسی تقابلی وجود ذهنی و علم پرداخته است. از سوی دیگر، دیدگاه رایج درباره وجود ذهنی و علم، این دو را یک حقیقت با دو لحاظ و اعتبار قلمداد می‌کند؛ اما آیت‌الله جوادی آملی در تقابل با این دیدگاه، وجود ذهنی و علم را دو واقعیت متباین به حساب می‌آورند. دیدگاهی که کمتر به آن پرداخته شده است و حاوی مطالبی دقیق و ارزنده است. پس در این تحقیق، از یک سو دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی بررسی می‌گردد و اصل نظریه ایشان به همراه چهار دلیل مستدل می‌گردد؛ سپس تأثّر سه مسئله فلسفی از این نظریه بیان می‌شود. آنچه در پایان به عنوان دستاورد این تحقیق به ثبت می‌رسد، تغایر وجودی علم و وجودی ذهنی است.

تبیین ماهیت رابطه میان «هست‌ها»ی معرفتی و «بایدها»ی اخلاقی، با ورود عنصر «وحی»، ابعاد پیچیده‌تری می‌یابد. با وجود تمرکز پژوهش‌ها بر تأثیر یک‌سویه معرفت بر اخلاق، این خلأ وجود دارد که در منظومه فکری آیت‌الله جوادی آملی، معرفت‌شناسی و اخلاق وحیانی چگونه رابطه‌ای دوسویه و ارتقابخش برقرار می‌کنند و این تعامل تحت پارادایم «عقلانیت دینی» چه سازوکاری دارد؟ بر این اساس، هدف اصلی، صورت‌بندی الگوی این تعامل دوسویه است. برای نیل به این هدف، با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و استدلال منطقی، آثار محوری آیت‌الله جوادی آملی، مورد واکاوی قرار گرفته تا ارتباط نظام‌مند میان مفاهیم کلیدی همچون «عقل و وحی»، «طهارت نفس» و «معرفت شهودی» در چارچوب نظریه «عقلانیت دینی» تبیین شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که این رابطه، یک چرخه «دوسویه، اندام‌وار و تعالی‌بخش» است: ۱. معرفت اولیه (عقل، فطرت، وحی) → عمل؛ ۲. عمل + تقوا → طهارت نفس (رفع موانع، شرط لازم) + افاضه فرقان الهی (شهود قلبی، شرط کافی)؛ ۳. معرفت تعالی‌یافته → عمل عالی‌تر. التزام به فضائل و تهذیب نفس، به‌مثابه شرطی معرفت‌شناختی، موانع ادراک (رذائل) را مرتفع ساخته و ظرفیت فاعل شناسا را برای نیل به مراتب عالی‌تر معرفت، همچون «فرقان» و «شهود قلبی»، ارتقا می‌بخشد. این معرفت تعالی‌یافته نیز به نوبه خود، به سطحی عالی‌تر از عمل اخلاقی می‌انجامد. این چرخه پویا در بستر پارادایم «عقلانیت دینی» معنا می‌یابد که در آن، عقل در طول وحی عمل کرده و وحی، نقش شارح، متمم و مهیمن بر عقل را ایفا می‌کند.

یکی از مباحث مهم در فلسفه اخلاق، تبیین منابع اثرگذار در تبیین احکام اخلاقی است. در این بین، از دیرباز بحث‌های عمیقی در تبیین جایگاه و قلمروی عقل در اخلاق صورت گرفته و برخی منتهای سخن را تا بدانجا رسانیده‌اند که منشأ گزاره‌های اخلاقی را عقل و اصول عقلانی دانسته‌اند. هنری سیجویک در فلسفه اخلاق خود، به دنبال یافتن مبنایی عینی و جهان‌شمول برای قضاوت‌های اخلاقی است و شهود عقلانی را عاملی اساسی در کشف اصول اخلاقی و ارزش‌های اخلاقی می‌داند که غایت آن‌ها، بهینه‌سازی نتایج و پیامدهای اعمال است. وی با تمایز قائل‌شدن میان انواع مختلف شهود، بر نقش عقل در پالایش و نظام‌مندسازی این شهودها تاکید می‌کند تا از تناقضات و نسبیت‌گرایی اخلاقی جلوگیری کند. در مقابل، آیت‌الله جوادی آملی، با اتکا بر مبانی فلسفه اسلامی و آموزه‌های وحیانی، علاوه‌بر اینکه عقل را منبعی اساسی در حوزه اخلاق می‌داند و حتی در مواردی قائل به استقلال عقل در این حوزه است، اما برخلاف سیجویک از وحی که خود منبع ارزشمند دیگری در این حوزه است، غفلت نمی‌ورزد. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی سعی بر این است تا ضمن تبیین جایگاه عقل در نظریه اخلاقی سیجویک به نقد آن از منظر آیت‌الله جوادی آملی پرداخته شود. سیجویک به دنبال ایجاد یک نظام اخلاقی مبتنی بر شهودهای عقلانی است، اما آیت‌الله جوادی آملی علاوه‌بر تأکید بر نقش عقل در حوزه اخلاق به ضرورت اتکا و توجه به وحی و معنویت نیز در این زمینه تاکید دارند و رویکرد پیامدگرایانه مبتنی بر شهود صرف را فاقد پشتوانه کافی برای دستیابی به سعادت حقیقی انسان می‌داند.