جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پل گایر یکی از برجسته‌ترین شارحان آثار کانت است. وی تفسیر خاصی از مبحث استنتاج زیباشناختی کانت دارد که نقدهای تأمل‌برانگیزی بر آن وارد بوده است. این تفسیر موسوم است به «تفسیر معرفتی-غیرهنجاری» که به گزاره‌ای از کانت در بند 32 تکیه دارد: «گفتن اینکه 'این گل زیباست'، معادل آن است که بگوییم مدعای [جزئی] آن هرکسی را راضی می‌کند»؛ گایر با استناد به این متن، بر آن است که «استنتاج حکم استتیکی باید استدلالی باشد که برای «نسبت‌دادن» احساس‌های خاص به دیگران در شرایط خاص کافی باشد» و دست‌آخر مدعی می‌شود «تحلیل خود کانت لازم می‌آورد که استنتاج او به جزئیات بپردازد» و به‌زعم او، همین امر استنتاجش را به شکست می‌کشاند. با وصف این، پژوهش حاضر کوشیده است به این دو پرسش پاسخ دهد: 1. دلایل گایر برای طرح تفسیر معرفتی-غیرهنجاری از استنتاج کانت چیست؟ 2. آیا او موفق می‌شود از عهدۀ تبیین استنتاج کانت برآید؟ لذا این پژوهش بر آن بوده تا پس از طرح چندوچون این تفسیر و دلایل طرح آن، کامیابی یا ناکامی آن را در منظورکردن استنتاج کانتی بررسی کند. به نظر می‌رسد گایر با نادیده گرفتن وظایفی که خود کانت بر عهدۀ استنتاج نهاده، نهایتاً نمی‌تواند از عهدۀ تفسیر درست استنتاج کانتی در نقد سوم برآید. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی بر اساس داده‌های کتابخانه‌ای بوده است.

مقالۀ حاضر به تقریرِ و شرح تحلیل انتقادی کانت از داستان دینی ذبح اسحاق (ع) در کتاب دین در محدودۀ عقل صرف (2001) و نزاع دانشکده‌ها (1798) می‌پردازد. در نگاه کانت، فرمان به قربانی کردن فرزند، اگر ناسازگار با قانون اخلاقی باشد، نمی‌تواند منشأیی الهی داشته باشد. کانت در این نقد، دغدغه‌ای فراتر از الهیات دارد و می‌کوشد از شأن عقل عملی و وجدان اخلاقی در برابر هر ندای مشکوک به امر الهی دفاع کند. از نظر او، پذیرش بی‌چون‌وچرا و بدون تأمل اخلاقی دستورات دینی، به اطاعت کور و زوال مسئولیت فردی در جامعه منجر می‌شود. مقاله نشان می‌دهد که تحلیل کانت از این روایت، بخشی از پروژۀ بزرگ‌تر او در تبدیل دین به امری عقلانی، اخلاق‌محور و آزاد از خرافه و تحمیل نهادهای بیرونی است. کانت با تأکید بر وجدان به‌مثابه تکلیف، دین را فقط زمانی موجه می‌داند که تابع عقل عملی باشد، و بدین‌سان الگویی که از ابراهیم (ع) در این قصۀ دینی ترسیم می‌شود را، برخلاف سنت رایج متألهان و دینداران، نه امری ستودنی که نیازمند نگاهی منتقدانه و همراه با تردید در اصل قصه می‌داند. این مقاله بدین‌سان بر تعلق خاطرِ ژرف کانت به خودآیینی اخلاقی به‌مثابۀ بنیاد فضیلت فردی و نظم اجتماعی تأکید می‌ورزد.

تصویر چند پاره از «من» هیوم دست‌مایه‌های نقد و رد بلندپروازی‌های دکارتی را برای کانت مهیا کرد، اما او کوشید باردیگر موجودیت «من» را به نحو عقلانی بازیابی کند. جستار حاضر فرآیند ساخت مفهومی را بحث می‌کند که در آن من حضور از پیش کاملش را از دست می‌دهد، لیکن در جریان فعل و تحقق اراده‌اش نقش ضروری خود را اثبات می‌کند. توضیح این معنا، با توجه به نقدهای مورد تأیید کانت، به نحو شگفت‌انگیزی، به پژوهش‌های غایت‌شناختی می‌انجامد. در واقع، فراروی توضیح خودانگیختگی سوژه از چارچوب روابط علّی در وجه نظری، در نهایت با حفظ ضوابطی چنین پژوهشی را از مسیر عقل عملی و مباحث زیباشناختی ایجاب می‌کند. این روند با توجه دادن به مفهوم غایت‌مندی به عنوان شرط امکان احکام تأملی گشوده می‌شود. از این رهگذر سوژه به مثابه فاعلیت شناختی، عاملیت اخلاقی و آفرینش‌گری هنری نمودار می‌شود. «من» متمایز از محتوای آگاهی، وحدت‌بخش داده‌های حسی و بنیانگذار شناخت، به‌مثابه فاعل آزاد شرط باید اخلاقی و سازندۀ قاعدۀ آن، و به‌مثابه داراندۀ قریحۀ هنری آفرینش‌گر و قاعده‌بخش طبیعت است. این خوانش ضمن نشاندن اجزای به ظاهر گسستۀ نظام انتقادی کانت در کلی واحد، نشان می‌دهد چرا تاریخ اندیشه پس از وی دیگر نه از من به مثابه موجودیتی پیشین بلکه عاملیتی در پیش سخن می‌گوید.

هدف: پژوهش حاضر با رویکردی فلسفی و میان‌رشته‌ای، به بررسی نسبت میان مقولات بنیادین عقل عملی در فلسفه اخلاق کانت، نظیر اراده نیک، وظیفه، خودآیینی و قانون‌مندی اخلاقی و ساختارهای تصمیم‌گیری در روایت‌های تعاملی دیجیتال می‌پردازد. مسئله اصلی این است که آیا این مقولات، که شالوده فاعلیت اخلاقی را در فلسفه کانت تشکیل می‌دهند، می‌توانند در بسترهایی که علیت آن‌ها طبیعی نیست بلکه برساخته و برنامه‌ریزی‌شده است، به‌شکلی اصیل تحقق یابند. روش پژوهش: پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیلی-تفسیری و خوانش تطبیقی مفاهیم فلسفی، به بررسی نسبت این مفاهیم با ساختارهای انتخاب‌محور دیجیتال می‌پردازد. تمرکز بر تحلیل موقعیت‌هایی است که در آن‌ها، تصمیم‌های فاعل نه بر مبنای میل یا پیامد، بلکه از موضع احترام به اصل اخلاقی اتخاذ می‌شود. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند تحقق کامل عقل عملی در ساختارهای دیجیتال با محدودیت‌های ساختاری مواجه است و آزادی فاعل در چارچوب طراحی‌شده محصور می‌شود، اما این فضاها می‌توانند امکان‌هایی برای درونی‌سازی، تمرین و بازاندیشی در مفاهیم اخلاقی فراهم آورند. روایت‌های تعاملی، با ایجاد موقعیت‌های انتخاب اخلاقی، فاعل را به تجربۀ صورت‌بندی‌شده‌ای از مواجهه با وظیفه دعوت می‌کنند. نتیجه‌گیری: بازی‌های رایانه‌ای، نه به‌عنوان تحقق نهایی عقل عملی کانتی، بلکه به‌مثابه زمینه‌ای برای بازاندیشی در نسبت عقل، آزادی و اخلاق در جهان‌های مصنوع قابل تحلیل‌اند. این تجربه‌های تعاملی، امکان تامل دوباره‌ای درباره فاعلیت اخلاقی در شرایط بازتعریف‌شدۀ علیت و کنش را فراهم می‌آورند.

تحلیل گفتمان انتقادی، شاخه‌ای از تحلیل گفتمان، براساس ترکیب دو شرط میان‌رشته‌ای بودن و انتقادی بودن توصیف می‌شود. هدف تحلیل گفتمان ارتباط زبان‌شناسی با مسائل اجتماعی و سیاسی است. نظریه گفتمان ون لیوون (2008) همراه با مقولات اجتماعی- معنایی و با تاکید بر اهمیت کنشگران اجتماعی گفتمانی، رویکرد تحلیل گفتمانی است که لایه‌های پنهان زبان در متون را بررسی می‌کند. این شاخه از گفتمان می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در مطالعات قرآنی پیدا کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل آماری نظام گفتمانی سوره یوسف (فصل) براساس تحلیل گفتمان انتقادی با استفاده از مقوله‌های اجتماعی- معنایی مدل تحلیلی ون لیوون (2008) می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که در این سوره نسبت به مقوله سرکوب (322 بار)، مقوله‌های گفتمان محور شمول (758 بار) از فراوانی بسیار بیشتری برخوردار است. یعنی خداوند در یک بدعت سبکی، مخاطب را با نام افراد، گروه‌ها و زمان‌هایی که بازیگران نقش فعال خود را ایفا می‌کنند آشنا می‌کند. همچنین مقوله تخصیص مرجع (302 مرتبه)، تخصیص نقش (195 مرتبه) و تخصیص نوع (88 بار) به‌ترتیب بیشترین بازنمایی را در انواع مختلف رده شمول مورد استفاده کنشگران اجتماعی در این سوره دارند.

اراده نیک، مفهوم کلیدی اخلاق، در نظام‌های کانت و اسلامی مقایسه شده است. کانت آن را مبتنی بر نیّت خالص و عقلانیت می‌داند که خیریت آن مستقل از نتایج عمل است. اخلاق اسلامی در قرآن و نهج‌البلاغه بر نیّت برای رضای خدا تأکید کرده و تنها این اعمال را ارزشمند می‌شمارد. امام علی علیه السلام نقش نیّت خالص را در تعیین ارزش اعمال برجسته کرده‌اند. این مطالعه با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی جایگاه نیّت در اخلاق کانت و اسلام پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد کانت عقل را مبدأ اخلاقی و اسلام خدا را مبدأ آن می‌داند. دیدگاه اسلامی جامع‌تر است، زیرا علاوه بر انگیزه درونی، ارتباط با عبادت الهی، پاداش اخروی و تعظیم خدا را لحاظ می‌کند. کانت برای کسب اراده نیک همیاری الهی را ضروری می‌داند و تحول درونی انسان را شرط می‌گذارد، در حالیکه اسلام نیّت خالص را از طریق ایمان و تعامل با خدا تحقق می‌دهد. این تفاوت‌ها مبانی اخلاقی، نقش نیّت و ارزش‌گذاری را آشکار می‌سازد. اخلاق اسلامی با درنظرگرفتن ابعاد معنوی، دیدگاه گسترده‌تری ارائه می‌دهد و بر همراهی نیّت با اعمال خارجی تأکید دارد، در حالیکه کانت بیشتر بر انگیزه درونی متمرکز است. این تفاوت‌ها رویکرد تک‌محوره کانت را درمقابل چند‌بعدی‌بودن اخلاق اسلامی برجسته می‌کند.

کتاب خداوند متعال بهترین چیز برای رقابت رقبا در خواندن، تعلیم و تعلم است، زیرا سرچشمه معارف و علوم مختلف است. از این رو تعداد کسانی که به کتاب خدای متعال می آیند زیاد شده و علوم قرآن به دست اهل علم منشعب شده است. از آنجا که تفسیر یکی از این علوم است، به دلیل ارتباط مستقیم آن با کتاب شریف خدا، از آن جهت که به واسطه آن عبادات و احکام و حلال و حرام به وسیله آن شناخته می شود و مسلمان، پروردگار خود را با آن چه از احکام و سخنان و سخنان آنان می فهمد، با آن عبادت می کند. رقابت در آن به رقابت پرداخت و درباره آن کتاب نوشت، پس مردم به علم خود روشن شدند و ما را با درک دقیق خود بهره مند ساختند، پس نوشته هایشان منبع نابی شد که هر که در جستجوی آن باشد، به آن بازگردد و از شیرینی آن تشنگی خود را سیراب کند و آنچه را که می خواست به دست آورد. بسیاری از کتاب‌های دست‌نویس تفسیر کتاب خدا هنوز در کتابخانه‌ها محبوس هستند و دسترسی به آن‌ها و بهره‌مندی از آنها همچنان دشوار و اندک است. وقتی این نسخه خطی «مفاتیح الغیب فی تفسیر سوره یوسف» اسماعیل بن محمد عنقراوی (متوفی 1116 ق) را از آیه (50) تا آیه (75) سوره یوسف یافتم، مطالعه و تحقیق کنید.

فلسفۀ امانوئل کانت به طور گسترده‌ای در شکل‌دادن به تفکر اخلاقی مدرن تأثیرگذار بوده است. در‌حالی‌که کانت بر خودمختاری و عقلانیت تأکید می‌کند، پایبندی سخت او به وظیفه و امر مطلق، انتقادهای جدی بر دیدگاه‌های اخلاقی او وارد آورده است. این نوشتار، پیامدهای اخلاقی عاملیت انسانی در فلسفۀ کانت را با تمرکز بر تنش‌های بین مسئولیت اخلاقی، اراده آزاد و امر مطلق بررسی می‌کند. ما استدلال می‌کنیم که نظریه کانت در مورد عاملیت انسان بیش از حد متکی بر عقل، نادیده‌گرفتن احساسات و امیال و نادیده‌گرفتن زمینه‌های اجتماعی و بافت فرهنگی و دینی است. افزون بر این ادعا می‌کنیم که برداشت کانت از اراده آزاد مشکل‌آفرین است و نظریۀ او دربارۀ مسئولیت اخلاقی بیش از حد فردگرایانه است. تحلیل نویسندگان به بحث‌های جاری در فلسفۀ اخلاق کمک می‌کند و نیاز به درک دقیق‌تری از عاملیت انسانی و پیامدهای اخلاقی آن را برجسته می‌کند. در‌نهایت این نقدها، نیاز به چارچوب اخلاقی ظریف‌تری را نشان می‌دهد که هم اصول عقلانی و هم پیچیدگی‌های تجربه انسانی را در‌بر می‌گیرد.