جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اشعار حافظ به اعتبار دگرسانی‌های راه‌یافته در ضبط یا قرائت‌های مختلف و متفاوت از این اشعار و همچنین ابهامات و پیچیدگی‌های موجود در آنها همواره موجد تأویل‌های گوناگون و مختلف شده است. بیت «ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم *** خرقه از سر بدرآورد و بشکرانه بسوخت» از پرماجراترین ابیات دیوان حافظ است که از دیرباز مورد توجّه ادیبان و شارحان دیوان حافظ بوده است و از دیدگاه‌های مختلف عرفانی و کلامی، استنباط‌ها و استنتاج‌های گوناگون از آن ارائه شده است. این نوشته بر آن است تا درحد توان و بضاعت، ابتدا به بیان و توضیح مختصر و مقنعی از جزئیات و سازه‌های بیت بپردازد و سپس گزارشی از تدقیق و شرح شارحان مختلف دربارۀ این بیت ارائه می‌دهد که یکی از چند بیت بسیار بحث‌انگیز و معمّاگونۀ دیوان حافظ تلقی می‌شود؛ معمّایی که به ‌نظر می‌رسد هنوز با وجود دقت‌نظرها و موشکافی‌هایی که در آن شده است، به اعتقاد بسیاری همچنان ناگشوده باقی مانده است. در پایان نگارنده کوشیده است معنایی صریح و روان برای این بیت ارائه دهد.

این شماره از «آینه‌های شکسته» به لحاظ محتوا در ادامۀ شمارۀ نهم از این مجموعه قرار دارد که بر ترجمۀ هزارۀ نو متمرکزاند. بخش اول این مقاله به بررسی پنج مثال می‌پردازد که عبارت‌اند از: خروج 10: 26؛ دوم سموئیل 23: 20؛ اول پادشاهان 7: 23؛ ارمیا 9: 4؛ امثال 22: 11؛ در پرتو مقایسۀ با دیگر ترجمه‌ها از یک‌سو و مباحث زبان‌شناختی در متن مبدأ از سوی دیگر، به نظر می‌رسد هر اندازه که در ترجمۀ قدیم وفاداری به متن اصلی اهمیت دارد، هزارۀ نو به سمت یک ترجمۀ مفهومی و روان متمایل است. در بخش دوم، معادل‌گذاری برای یک کنایه در مزامیر 147: 10 بررسی می‌شود. چنین می‌نماید که با وجود تحولات در ترجمه‌های فارسی، جای خالی قاموس‌‌های فنی (مانند گزنیوس) همچنان مشهود است.

در این یادداشت به بررسی غلطی ترجمه‌ای در دستنویس ترجمۀ تفسیر طبری به شمارۀ 22396 محفوظ در کتابخانۀ آستان قدس رضوی (حدوداً کتابت قرن هفتم ق.) پرداخته‌ایم. در این نسخه، عبارت قرآنی «کشفنا عنهم» در آیۀ 50 سورۀ زخرف، به ‌صورتِ نادرستِ «سنگ‌پشت کردیم ایشان را» ترجمه شده است. به ‌نظر می‌رسد که کاتبِ نسخه فعل «کشفنا» را از لغتِ فارسیِ «کَشَف» (= لاک‌پشت، سنگ‌پشت) مشتق دانسته و به‌جای صورت صحیحی چون «ببردیم/برداشتیم از ایشان» که در نسخه‌های دیگر دیده می‌شود، صورتِ عجیب و نادرست مذکور را در ترجمه آورده است. این نمونه را می‌توان قیاس کرد با حکایات یا لطیفه‌هایی در باب خطاهای کاتبان و قاریان قرآن که به ‌سبب نداشتن دانش کافی در زبان عربی، بر پایۀ شباهت لفظ یا املای برخی لغات و ترکیبات قرآنی با واژه‌های فارسی، دچار خطاهای عجیبی شده‌اند. دو نمونۀ بسیار مشهور این حکایات، یکی تغییر لفظ قرآنی «شَغَلَتنا» (= ما را بازداشت) به لفظ مهملِ «شَدُرُستنا» توسط کاتب یا قاری‌ای است که گفته قرآن غَلَط ندارد، پس لفظ «ـغَلَتـ» (هم‌آوایِ «غلط») در «شغلتنا» را «دُرُست» کرده و از همین حکایت، مثلِ «شدرستنا کردن» در معنای غلط‌کردن صحیحی به ‌قصد تصحیح سائر شده است. دومی هم حکایت قاری یا کاتبی است که عبارت قرآنی «خر موسی» (= موسی ع افتاد) را به «خر عیسی» گردانده؛ زیرا فعل عربی «خرّ» (= افتاد) را نشناخته و آن را با نام آن چهارپا در فارسی خلط کرده و گفته پیامبری که خر داشت عیسی ع بود نه موسیع، پس لفظ آیه را نیز تغییر داده تا به‌خیال خود آن را درست کند. ترجمۀ غلطِ «سنگ‌پشت کردیم ایشان را» در دستنویس ترجمۀ تفسیر طبری نه‌تنها نمونه‌ای نویافته از پدیدۀ «شدرستنا» در متون قرآنی است، بلکه شاهدی متقن است برای وجود این نوع خطاها در دستنویس‌های قرآنی مکتوب به دست کاتبان ایرانی. به عبارت دیگر، حکایت «شدرستنا کردنِ» آن کاتب یا قاری گرچه ممکن است اغراق‌آمیز باشد، اما به‌کلی دور از حقیقت نیست و این‌گونه خطاها در متونِ قرآنیِ نوشته‌شده به دست کاتبان ایرانی از قدیم وجود داشته است.

نوشتار حاضر ششمین مقاله از سلسله‌مقالات «اشعار تازه‌یاب شاعران دورۀ قاجار با استناد به نشریات آن دوره» با هدف بازیابی و انتشار متون تازه‌یاب است. در این شماره چند شعر نویافته از سه شاعر پیشگام در تحول شعر فارسی در اواخر دورۀ قاجار یعنی تقی رفعت، جعفر خامنه‌ای و شمس کسمایی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرد. منبع اصلی این پژوهش، نشریات اواخر دورۀ قاجار است. عرضۀ این اشعار نویافته، گامی مهم در تکمیل و تصحیح اسناد تاریخی مرتبط با شعر نوین فارسی به شمار می‌رود و ابعاد تازه‌ای از اندیشۀ این نوگرایان را روشن می‌کند، امکان پژوهش‌های دقیق‌تر را دربارۀ سهم آنها در نوآوری‌های شعر فارسی در آن دوره فراهم می‌آورد.

انتشار ترجمه‌های مغلوط و نامطلوب در یک حوزۀ مطالعاتی، گذشته از این‌که موجب نشر و گسترش اطّلاعات نادرست و غیر دقیق در آن حوزه می‌شود، به‌تدریج سبب رواج برگردان‌های نااستوار و عیبناک می‌گردد و در نتیجه، سطح دقّت و صحّتِ مورد انتظار از متون ترجمه‌شده را نیز پایین می‌آورد. برایند این فرایند، فَساد مزاج علمی، و تباهیِ ذوق و سلیقهٔ مطالعاتی خوانندگانِ این ترجمه‌ها و انحراف معیارهای علمی آنان است. از این‌رو، نقد ترجمه‌های ضعیفِ آکنده از سهوها و خطاها کاری است بایسته و شایستۀ توجّه. در مقالۀ حاضر تعدادی از مقالات ترجمه و چاپ شده در کتاب کلان اندیشه‌های فلسفی ابن‌سینا (یادگارنامۀ دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی) که به قلم مترجمان مختلف برگردانده شده است، مورد نقد و بررسی قرار گرفته. اشتباه‌های خُرد و کلان در ترجمۀ عبارات، غلط‌های فاحش در خوانش و نگارش اسامی و اصطلاحات، جملات مبهم و نامفهوم و نثر نارسا و نااستوار، انواع خطاهای املایی و حروف‌نگاشتی و ویرایشی، از جمله ایرادات قابل مشاهده در این برگردان‌هاست. مبادرت به چاپ چنین ترجمه‌هایی، بدون ارزیابی دقیق و رفع نواقص و اشکالات آنها، نمودار مراتب ناآگاهی و سهل‌انگاری گردآورنده و مُشرِف و ناشر کتاب نامبرده است.

موضوع مقالۀ حاضر بررسی عنوانِ منسوب به ترجمۀ محمّدمهدی رضوی در دورۀ صفوی از کتاب اعتقادات شیخ صدوق است. مقاله نشان می‌دهد تعبیر «حاصل الترجمان» عنوان کتاب نیست، بلکه نشان‌دهندۀ آغاز ترجمه در متن است. با تحلیل کاربردهای مکررِ عبارات مشابه نظیر «ماحصل ترجمه» و «حاصل معنی»، نشان داده‌ایم که این عبارات نشان‌دهندۀ آغاز ترجمه و هم‌زمان نمایندۀ روش ترجمۀ معنامحورِ مترجم است.

عادل عزازی در کتاب خود با عنوان طعون و شبهات الشیعة الإمامیة حول صحیح البخاری والرد علیها کوشیده است با نگارش زندگی‌نامه‌ای برای ابوجعفر ورّاق، شهرت و اعتبار او را به عنوان مؤلف کتاب شمائل البخاری به اثبات برساند. از جمله پیش‌فرض‌های بنیادین این پژوهش، تأکید بر پیروی متن زندگی‌نامه از قواعد ساختارمندی متون و ضرورت نقد آن بر اساس اصول نظریه ساختارگرایی ادبی است و هرگونه نارسایی در ساختار زندگی‌نامه، تأثیر مستقیم بر تصویر پردازی عزازی از شخصیت ابوجعفر دارد. اگرچه ضعف‌های ساختاری در ظاهر متن زندگی‌نامه ابوجعفر آشکار نیستند، اما با بهره‌گیری از رویکرد ساختارگرایی در نقد متون، می‌توان این کاستی‌ها را شناسایی و سپس درباره میزان موفقیت عزازی در اثبات شهرت ابوجعفر به داوری پرداخت. این مقاله، چارچوب نظری برای نقد ساختار زندگی‌نامه ابوجعفر است. نویسنده مقاله ضمن تبیین معانی ساختار و ساختارمندی در لغت و اصطلاح، خاستگاه ساختارمندی در ذهن و زبان بشری، پیشینه ساختارگرایی به‌مثابه یک رویکرد در نقد ساختار آثار ادبی، مبانی خاص خود در نقد ساختار زندگی‌نامه ابوجعفر را تشریح کرده است تا از این طریق، منطق نقد خود را در آسیب‌شناسی ساختار زندگی‌نامه ابوجعفر ورّاق در پژوهش‌های بعدی پایه‌ریزی نماید.

سیروس علی‌نژاد از روزنامه‌نگاران استخوان‌دار و بسیار آگاه از تاریخ تحولات فرهنگی معاصر ایران به همراه صفدر تقی‌زاده از مترجمان متفکر و صاحب‌نظر در ادبیات، در چند جلسه با نجف دریابندری به گفتگویی گرم و پر از گفتنی‌های جذاب نشسته‌اند. گاه حال‌وهوای مصاحبه رنگ حرف‌کشیدن از نجف دریابندری را به خود گرفته است و گاه هم مصاحبه‌گران در چهرهٔ محاجه‌گری بسیار زیرک، سخن را به چانه‌زنی کشانده‌اند. حاصل گفتگو البته بسیار خواندنی از آب درآمده است. از جزئیاتی که دریابندری درباره زندگی فرهنگی و سیاسی‌اش ‌می‌گوید تا اظهارنظرهای او در باب ادبیات معاصر ایران و پیچ‌و‌خم ترجمه و قضاوت‌های صریح و بی‌تعارف او در خصوص شخصیت‌هایی چون سیدحسن تقی‌زاده، احمد شاملو، صادق هدایت، جلال آل‌احمد، ابراهیم گلستان، محمدعلی اسلامی ندوشن و .... . این نوشتار، فیضی است که نصیب نویسنده مقاله شده است تااز منظر خواننده‌ای علاقه‌مند، حاصل تأملات خود را پس از خواندن مشتاقانه کتاب به قلم آورد و با خوانندگان در میان گذارد.

«دبیرستان البرز» نمونۀ شاخص یک واحد آموزشی تولیدمحور و مشارکت‌بنیان است. مدارک و شواهد رشد علمی این مرکز آموزشی به شکل مکتوب در دسترس پژوهشگران قرار دارد. معلمان و دانش آموزان این مدرسه سهم بزرگی در فرایند این تولیدات علمی و تخصصی داشته‌اند. خواندن نشریات دبیرستان البرز تهران ما را با تجربیات و نظرات یکی از خلاق‌ترین مدیران مدارس و دانشگاه‌های ایران آشنا می‌کند. خواندن این تجربیات گرانبها برای تمام کسانی که دغدغه آموزش و پرورش مطابق با استانداردهای علمی دارند، ضروری است. این مقاله، شامل معرفی 14 کتاب و نشریه است که مدیران و معلمان و دانش‌آموزان این مدرسه با مشارکت هم از سال 1323 تا 1353 شمسی فراهم آورده‌اند.