جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

موضوع این نوشته، لقبی ایرانی در عبارتی از سرود سریانی معروف به نام سرود مروارید است. این لقب که معادل لفظِ پساگریو در نوشته‌های مانویان به فارسی میانه است، معنایی نزدیک به «ولی عهد» دارد. در ادامه خلاصه‌ای از آرای بعضی محقّقان دربارۀ کلمۀ سارویه ترجمه شده و رأی ایلیا گرشویچ دربارۀ سابقۀ نام تخت جمشید نیز به فارسی نقل گردیده است.

نویسنده در نوشتار حاضر از چهل‌و‌دومین سلسله مقالات با عنوان نسخه‌خوانی، متن چند نسخه را بررسی کرده است. برخی عناوین این متن‌ها عبارت‌اند از تاریخ فوت یک عالم یک ضرب‌المثل عربی که نام طبرستان در آن آمده است یادداشتی از باستانی راد دربارۀ مستوفی یادداشتی دربارۀ قتل مرشد‌قلی‌خان توسط شاه عباس در شاهرود وقتی بهترین دانش‌ها را به نانوا می‌دهی، اما حتی یک نان به تو نمی‌دهد یادداشتی دربارۀ طلاق ثریا اشعار شبیب‌الاسد در ستایش امین‌السلطان گزارش مغرضانه از امیرکبیر در یک منبع معاصر ناصر خسرو در نفی معاد جسمانی گوید داستان شهادت شهید ثانی توسط یک شاهد: قطب‌الدین نهروالی

کرمان در نیمۀ اول قرن ششم هجری شاهد رفت‌و‌آمد شاعران و ادبای زیادی از سرزمین‌های دور و نزدیک بود. یکی از کسانی که در دوران حکومت سلاجقۀ کرمان به این دیار سفر کرد، شمس‌الدین احمشاد غرنوی، واعظ و فقیه قرن ششم هجری است که عماد کاتب اصفهانی در کتاب مشهور خود خریدةالقصر و جریدةالعصر نام او را در ردیف شعرای هرات آورده و از گفتار او بر‌می‌آید که این شخص، از دانشمندان بزرگ و فضلای روزگار خود بوده است. خاقانی در یکی از قصاید خود، قاضی احمشاد را می‌ستاید و از او استمداد می‌جوید. سفر احمشاد غزنوی به کرمان پیش از 545 قمری بوده است. احمشاد در چکامه‌ای عربی، صدرالدین ابوالیُمن احمد کرمانی وزیر سلطان مغیث‌الدین محمد سلجوقی (حکـ.537-551 ق) را مدح می‌گوید که بخش‌هایی از آن در کتاب عماد اصفهانی نقل شده است. در مقالۀ حاضر به معرفی احمشاد غزنوی، صدر‌الدین ابوالیمن کرمانی و فرزندش امیرفخرالدین مسعود می‌پردازیم.

ناصرالدین شاه (1247-1313ق/1831-1896) چهارمین شاهِ سلسلۀ قاجار در هندوستانِ متّحده (پیش از سال 1947) از محبوبیت برخوردار بود: شاهی تجدّدپسند که خواهان پیشرفت کشور است؛ در سفرهایش به اروپا مورد استقبالِ باشکوه شاهانِ اروپایی و ملکۀ انگلیس قرار گرفت؛ پس از برگشت از اروپا خطوطِ تلگراف و راه‌آهن ... را در کشورش راه‌اندازی کرد. با شنیدنِ خبرِ قتلِ ناصرالدین شاه، مردم هندوستان برایِ «شاه شهید» مجالس سوگواری برپا نمودند. مسافران/ زائرانِ هندوستانی که به ایران به زیارتِ حرم عبدالعظیم می‌رفتند، به مزارِ ناصرالدین شاه رفته و فاتحه می‌فرستادند. وقتی سه سفرنامۀ فرنگِ ناصرالدین ‌شاه چاپ شد، به‌سرعت در هندوستان پُرخواننده شد و محبوبیت چند‌وجهی یافت: متنِ فارسیِ سفرنامه‌ها به شکل مصوّر بارها در هندوستان چاپ شد؛ در جایگاه فارسیِ معیاریِ معاصر در دبیرستان‌ها و دانشگاه‌هایِ هندوستان تدریس شد؛ برای رفعِ نیازِ دانش‌آموزان و دانشجویان واژه‌نامۀ فارسی ـ اردو هم تدوین شد؛ بخشی‌هایی از سفرنامۀ اول به زبان اردو ترجمه شد. در این مقاله ابتدا به محبوبیتِ ناصرالدین شاه در هندوستانِ آن زمان اشاره شده است؛ سپس مشخصاتِ کاملِ برخی از نخستین چاپ‌هایِ سه سفرنامۀ فرنگِ ناصرالدین در هندوستان آورده شده است. در ادامه به گزیده‌هایِ این سفرنامه‌ها در کتاب‌هایِ درسیِ دبیرستان و دانشگاه‌هایِ هندوستان پرداخته شده است. در پایان مقاله، به کتابی به زبان اردو دربارة مظفرالدین‌ شاه ـ در جایگاهِ شاه اصلاحگر و پسرِ ناصرالدین شاه ـ پرداخته می‌شود.

مؤلف در نوشتار حاضر به معرفی یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های کتابگزار در اواخر دورۀ قاجار و اوایل دورۀ پهلوی یعنی محمد رمضانی می‌پردازد. نویسنده در این مقاله ضمن اشاره به زندگی حرفه‌ای او، می‌کوشد چگونگی شکل‌گیری کتابخانۀ شخصی محمد رمضانی و هدف بزرگی که در پس آن بوده است، یعنی راه‌اندازی یک کتابخانۀ عمومی بزرگ با نام کتابخانۀ حضرت ولی‌عصر (عج) در قم را تبیین کند. اشاره به ابعاد این کتابخانه و جایگاه و اهمیت آن در حفظ و نگهداری آثار چاپی و انتقال آن به نسل آینده از جمله مطالبی است که نویسنده در این مقاله بدان پرداخته است.

در این بخش از سلسله‌مباحث نظری در باب تاریخ ادبیات به مقالۀ «مفهوم تکامل در تاریخ ادبیات» اثر رنه ولک می‌پردازیم. او در این مقاله که آن را در اواخر دهۀ 1950 نوشته به‌مرور و بررسی آرایِ موجود در جهان غرب دربارۀ مسئلۀ تغییر و تحول در ادبیات و به‌ویژه مقولۀ تکامل و انواع آن پرداخته است. رنه ولک می‌پرسد هنر و به ‌طور اخص ادبیات، چگونه در طی قرن‌ها تغییر می‌کند؟ آیا تغییر آثار ادبی به سمت کمال و رو به جلو است؟ آیا این تغییرات دوری هستند و از مراحلی چون تولد و بلوغ و مرگ می‌گذرند؟ آیا تغییرات آثار ادبی را براساس ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی می‌توان پیش‌بینی کرد؟ آیا این تغییرات تصادفی یا دلبخواهی هستند؟ او در این مقاله می‌کوشد با بررسی انتقادی آرای فیلسوفان و نظریه‌پردازانی چون ارسطو، شلگل، هگل، داروین، آلکساندر ورسلوفسکی، یان ماکاراوفسکی و بسیاری دیگر، به سؤال‌های فوق پاسخ دهد و درنهایت از انگارۀ خود که صرفاً مبتنی بر استقلال آثار ادبی است، سخن بگوید. ولک ادبیات را شیئی زیبایی‌شناختی می‌داند و سخن‌گفتن دربارۀ ارزش ادبی و تاریخ ادبیات را جز با مصطلحات و مفاهیم مربوط به هنر و ادبیات جایز نمی‌داند.

این مقاله به بررسی ترجمه‌های قرن هفدهم از کتاب گلستان سعدی، شاعر نامدار ایرانی به زبان‌های اروپایی از جمله نسخۀ فرانسوی آندره دو ریه، ترجمۀ لاتین گئورک گِنتیوس و نسخه‌های آلمانی فریدریش اُخسنباخ و آدام اولئاریوس می‌پردازد. گلستان که مشتمل بر حکایات کوتاه اخلاق‌محور، سخنان حکمت‌آمیز، امثال و مضامین عرفانی است، نقش محوری در معرفی اندیشۀ ایرانی به مخاطب اروپایی در عصر اولیۀ مدرن ایفا کرده است و بعدها بر آثاری چون دیوان غربی ـ شرقی گوته و نامه‌های ایرانی مونتسکیو تأثیری ژرف نهاد.

بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی همواره مورد توجه خاص سلاطین صفوی بود و مقامات دولتی و نظامی نیز به همین دلیل به آن توجه می‌کردند و اموال قابل توجهی را بر آن وقف کردند؛ از جمله قرآنی که ابوالقاسم‌بیگ ایواغلی شاملو از رجال دوره شاه عباس صفوی (حک. ۹۹۶- ۱۰۳۸ ق) در دهه اول رجب ۱۰۳۰ قمری بر آنجا وقف کرده بود. این قرآن پیش‌تر چند بار معرفی و حتی بخش‌هایی از آن منتشر شده است؛ اما در هیچ‌یک از آنها هویت نویسندۀ وقف‌نامه‌اش مشخص نشده است. این مقاله نشان می‌دهد وقف‌نامۀ این قرآن به انشاء و خط شیخ بهایی (د. ۱۰۳۰ق) عالم مشهور دوره صفوی است.

در کارنامۀ اردشیر بابکان دو قطعۀ نجومی آمده است که هر دو در روند داستان و رسیدن اردشیر به سلطنت مؤثرند و با نشان‌دادن اینکه او به حکم فلکی بر اردوان چیره شده است، مؤید مشروعیت حکومت او هستند. مترجم روسی کارنامۀ اردشیر، الگا چوناکووا و همکارش شربانووسکی، براساس توصیف آسمان در این دو قطعه سعی کرده‌اند با معیارهای نجومی تاریخ دقیق تألیف قطعات مذکور و نیز تدوین نهایی متن کارنامۀ اردشیر را تعیین کنند. آنتونیو پانایینو در مقالۀ حاضر ضمن نقد این روش، نشان داده است که اطلاعات نجومی این دو قطعه برای تاریخ‌گذاری نجومی دقیق کافی نیست و محتوای آنها موضوعی رایج در نجوم احکامی و اختربینی آن دوران بوده است و با آنچه در کتب دورتیوس درباب بندگان گریخته از ارباب آمده همخوانی دارد.