جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از نزدیک به ربع قرنی که از انتشار مجموعه شش‌جلدی «کلام و جامعه در سده دوم و سوم هجری»، اثر پروفسور یوزف فا‌ن‌اس (متولد 1934)، استاد بـازنشسته رشــته اسـلام‌شنـاسی و زبان‌های سامی دانشگاه توبینگن و پـژوهشگر نـامی عـرصة کلام اسلامی مـی‌گذرد، ایــن مـجـموعه بی‌تردید یکی از منابع پژوهشی درخور توجه به‌شمار آمده و پایه‌ای برای تحقیقات متعددی قرار گرفته است. روش جدید بررسی آراء کلامی در چهار حوزه عالم اسلامی و مناسبات آنها با یکدیگر و نیز نسبت میان جامعه و کلام، افق‌های جدیدی را در پژوهش‌های کلامی گشوده است. تتبع کم‌نظیر نویسنده و ذکر دقیق مآخذ در پانوشت‌ها، این مجموعه را به گنجینه‌ای ارزشمند برای پژوهشگران در کلام اسلامی مبدل ساخته است.

کتاب حاضر به تاریخ زیدیه پرداخته است و در ابتدا، به معرفی زید بن علی و افکار و عقاید و آثار او پرداخته و سپس مهم ترین قیام های زیدیه بعد از قیام زید در قرن دوم و سوم را بیان می کند. همچنین به مهم ترین فرقه های زیدیه یعنی جارودیه، بتریه، سلیمانیه و اعتقادات آنها، مخصوصا درباره امامت و حضرت علی و شیخین اشاره می نماید. در بخش دوم این کتاب، عالمان و فقیهانی همچون قاسم رسی، یحیی بن حسین، ناصر اطروش، جاکم جشمی بن مرتضی و یحیی بن حمزه معرفی می گردند. در بخش سوم، عقاید زیدیه بررسی شده که اکثر اعتقادات آنها همانند امامیه است. در بخش آخر کتاب نیز، نویسندگان خلاصه ای از کتاب مصباح العلوم فی معرفة الحی القیوم را که شامل دلائلی برای اثبات معرفت اصول دین می باشد، ضمیمه نموده اند.

آنچه که این کتاب را از سایر نمونه‌های مشابه متمایز می‌سازد رویکرد خاص آن می‌باشد. بررسی و تحلیل زندگی اجتماعی و شخصی دانشمندان و چهره‌هایی که در تدوین تلمود نقش داشته‌اند بر حسب ترتیب زمانی و تاریخی، ویژگی منحصر به فرد این کتاب است. هدف این اثر، بررسی تاریخچه زندگانی تَنائیم (گویندگان میشنا) و همچنین نحوه شکل‌گیری میشنا (بخشی از تورات شفاهی) می‌باشد. رویکرد این کتاب، برپایه مطالعه تاریخی زندگی تنائیم قرار دارد که دیانت یهود، تا به ابد مدیون خدمات بی‌شائبه آنها خواهد بود. این بررسی، از دوره عِزرا هَسوُفِر آغاز شده و به دوره کوتاهی پس از رَبی یِهودا هَناسی ختم می‌شود. با مطالعه این کتاب، ابعاد گوناگون و جالبی از تاریخ یهود، زندگی بزرگان و همچنین ویـژگی‌های شخـصیتی آنان برای ما روشن می‌شود که پیرو آن می‌توانیم پاسخ سوالات مختلفی را پیدا کنیم؛ سوالاتی که شاید تاکنون برای ما لاینحل باقی مانده باشد.

مجموعه حاضر حاصل همکاری پژوهشگران و اندیشمندان حوزه مطالعات دینی است که به مناسبت صدمین سالگرد بازتأسیس حوزه علمیه قم تدوین شده است. این کتاب سیر تحول مطالعات و مناسبات بین‌الادیان را در سه بخش بررسی می‌کند: پیشینه تاریخی، تحولات پس از انقلاب اسلامی، و شکوفایی مطالعات و مناسبات بین‌الادیان. بخش اول در سه فصل به بررسی پـیـشینه مطـالـعات و منـاسبات بـیـن‌الادیـانی می‌پردازد. بخش دوم، در چهار فصل تنظیم شده و شکوفایی در مطالعات و مناسبات بین‌الادیان را در حوزه علمیه قم در دوران انقلاب اسلامی مورد ژرفکاوی قرار داده است. بخش سوم، تحول در مطالعات و بالندگی در مناسبات بین‌الادیان را در دوران جمهوری اسلامی ایران بررسی کرده است. این پژوهش در واقع باب بحث درباره مطالعات بین‌الادیان را گشوده و زمینه‌ساز تأملات و ژرفـکاوی‌های بیـشتری دربـاره رویـکردها و راهکارهای مناسبات بین‌الادیان در حوزه علمیه قم است. مطالب گسترده و متنوع، دیدگاه‌های تاریخی و رویـکردهای نظری که در این اثر ارائه شده است، آن را برای پـژوهشگران حوزۀ مطالعات ادیان، دانشـجویان و طلاب ارزشـمند می‌سازد، چنانکه برای مخاطبانی فراتر از حلقه‌های علمی و جامعه حوزوی نیز قابل استفاده است.

با بررسی منابع اسلامی و آیین هندو، به‌رغم تفاوت ساختاری، شباهت‌های محتوایی عمیقی در حوزه‌ی انسان‌شناسی، هستی‌شناسی و نجات‌شناسی این دو نظام فکری به چشم می‌خورد. که از‌جمله‌ی این همسانی‌ها، تبیینی است که منابع هندو نسبت به ساحت‌های وجود انسان دارند، که در این نوشتار با ساحت‌های انسان در قرآن و روایات و منابع فلسفی و عرفانی اسلام، مقایسه شده و تناظری عمیق بین این دو قرائت دینی برقرار شده‌است. از آنجا که هر دو نظام انسان را بازتاب و آیینه‌ی هستی می‌دانند، پرده‌برداری از همسانی‌های حوزه هستی‌شناسی و مراتب هستی نیز، وجوه قرابت حوزه انسان‌شناسی این اثر را قوت بیشتری بخشیده‌است.

این کتاب با تاکید بر پیوند میان عقلانیت و هوش انسان، درباره عقلانیت الاهیات دو ادعای محوری دارد: (1) زمینه زنده ارتباط میان‌رشته‌ای، عقلانیت تأمل الاهیاتی را شکل می‌دهد و (2) گسترش عقلانیت علم در فرهنگ ما – دست‌کم از نظر معرفت‌شناختی – نقش مهمی در ایجاد این زمینه‌ میان‌رشته‌ای داشته ‌است. از‌ آن‌جا که الاهی‌دان‌ها بیش‌تر بر هرمنـوتیک منحصربه‌فرد تـأمل الاهیـاتی تــمرکز مــی‌کنند، از چــالـش عـمـیـق معرفت‌شناختی برآمده از فعالیت علم غفلت کـرده‌اند. نـویسندهٔ الاهی‌دان این کتاب با استفاده از معرفت‌شناسی تکاملی، هرمنوتیک و معرفت‌شناسی را درهم می‌آمیزد تا حضور الاهیات در عصر حاضر امکان‌پذیر گردد. در این ‌صورت، عقلانیت دیگر از پیش مفروض و موجود نیست بلکه از تبادل بین خویشتن انسان و تجربه‌های روزمره زندگی برمی‌آید.

دین و مفاهیم و آموزه‌های آن نقش مهمی در هویـت‌بخشی، حقوق و سرنوشت زنان در طول تاریخ داشته و مطالعات در حوزه زنان و خانواده بدون بررسی آموزه‌ها و نـگرش‌های دیـنـی نـاکـافی و بی‌سرانجام است. در این اثـر، مقالاتی از استادان به رشته تحریر در آمده که به موضوع فوق پرداخته است و می‌تواند برای دانشجویان رشته مطالعات زنان مفید واقع افتد.

در مقدمه کتاب آمده است: «پژوهش در زمینه آیین سیک ها می تواند برای محققان مسلمان از چندین جنبه دارای اهمیت باشد؛ نخست این که، این آیین یکی از آیین های نوظهوری است که از تاسیس آن حدود پنج قرن بیشتر نمی گذرد اما در عین حال مدعی دعوتی تازه از جانب خداوند توسط پیشوایان دینی خود (گوروها) است. از سوی دیگر می بینیم که بسیاری از آموزه های این آیین، به ویژه بحث توحید و بحث های خاص عرفانی درباره خداوند، بسیار نزدیک به تعالیم اسلامی و در مقابل، آموزه های مربوط به زندگی پس از مرگ در آیین سیک ها بسیار نزدیک به آیین هندو به نظر می رسد.» در بخش دیگری از این اثر اشاره شده است: «این تحقیق صرفا به دنبال این مطلب نیست که آیا آیین سیک ها آموزه های خود را از اسلام و هندو تقلید کرده یا خیر، بلکه به دنبال فهم این است که آیا آیین سیک ها به عنوان دینی که ادعا دارد، دینی الهی است، دارای نظام اندیشه و طریقت عملی متفاوت هست یا خیر و این آموزه ها تا چه میزان توانسته بر پیروان خود تاثیر مثبت گذارد و آنان را وادار کند تا در راستای آرمان ها و اهداف آن دین حرکت کنند.» در کتاب حاضر آیین سیک ها با استناد به متون مقدس خودش بررسی شده و در مواردی شباهت ها و اختلافات آن با آموزه های اسلامی و هندویی بیان شده است.

با ورود اسلام به قلب‎ها و اذهان بشر، جایگاه حقیقی و انسانی زن به او بازگشت؛ بااین‌حال تاریکی خرافات برای عده‌ای، موهبتی به یادگارمانده از دوران جاهلیت بود. در نگاه وهابیت، زن، موجودی طفیلی و دست‌دومی است که برای خدمت به مرد خلق شده و ذاتاً ضعیف و ناقص‌العقل است. حضور او در اجتماع، جز فریب و گمراهی نتیجه‌ای ندارد. در مقابل، گفتمان امامیه با استناد به آیات قرآن، تنها معیار ارزش‌گذاری را تقوا مـی‌دانـد و معتـقد است زن مـی‌تـوانـد در کنار مسئولیـت‌های خـانوادگی، به فعـالیـت‌های اجتماعی نیز بپردازد.