جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نقلاب چهارم با محوریت داده، نه‌تنها ابزارهای زندگی انسانی، بلکه بنیان‌های هویت او را نیز دگرگون ساخته است. این مقاله با تکیه بر انسان‌شناسی دو دستگاه نظری ناهمگونِ هایدگر و فلوریدی نشان می‌دهد که هیچ‌ یک از این دو به‌تنهایی قادر به تبیین کامل هویت انسانی در جهان دیجیتال نیستند. این نتیجه از رهگذر تحلیل سه محور اصلی به دست آمده است: نخست، افق هویتی با تمایز میان «جهان» به‌مثابه میدان معناسازی و «اینفوسفر» به‌مثابه اکوسیستم اطلاعاتی؛ دوم، هم‌بودگی با مقایسه‌ی بودن-با هایدگری و هم‌زیستی انسان با عامل‌های مصنوعی؛ و سوم، ریخت زمانی با بررسی زمانمندی اگزیستانسیال در برابر پویایی داده‌ها. تحلیل این سه محور نشان داد که اینفورگ فلوریدی در تحلیل لایه‌های اکولوژیک و شبکه‌ای هویت توانمند است، اما قادر به حمل افق معنا و زمانمندی نیست. در مقابل، دازاین هایدگر می‌تواند این ابعاد بنیادین را تبیین کند، اما نسبت به پیچیدگی‌های محاسباتی و شبکه‌ای عصر دیجیتال سکوت می‌کند. برآیند این تحلیل، پیشنهاد مدلی «دو-لایه‌ای» برای هویت در جهان دیجیتال است: لایه‌ی اگزیستانسیال–تفسیری، افق معنا را حفظ می‌کند؛ و لایه‌ی اطلاعاتی–اکولوژیک، محیطی است که کنش‌ها در آن شکل می‌گیرند. بدین‌سان، تلاش این پژوهش ارائه چارچوبی نظری برای فهم هویت انسانی در انقلاب چهارم است که فراتر از داده‌زیستی صرف و محدودیت‌های اگزیستانسیالیسم کلاسیک، چشم‌اندازی برای فهم هویت انسانی در عصر دیجیتال فراهم می‌کند بدون آنکه مدعی تبیینی کامل یا جامع باشد.

امانیسم از دو جهت برای ما در ایران اهمیت دارد: اولا در مسئلة علوم انسانی و برساختن مقوله‌ای موسوم به «علوم انسانی اسلامی»؛ ثانیا اصولا مبنایی شده‌است برای غرب‌ستیزی. از امانیسم مفهوم درآمیختة خداستیزانه و هیچ‌انگارانه می‌سازند، که از سوء‌برداشتی از فلسفة هایدگر، که باید رفع شود. ازسوی‌دیگر امانیسم را اصلا او تبدیل به یکی از مسائل اختلاقی مهم در فلسفة معاصر کرد، سپس آن را مبنای نقد برخی فیلسوفان معاصر و اصلا تاریخ مابعدالطبیعه قرارداد. بنابراین پرداختن به مسئلة امانیسم از نظر هایدگر بسیار پراهمیت است. او امانیسم را برخلاف نظرورزی‌های مفهومی همة دیگر اندیشمندان در موردش، با بازگشت به واقعیت تاریخی‌اش تفسیر می‌کند و بعد هم برمبنای همین واقعیت یگانة تاریخی فلسفه‌ورزی می‌کند. پس‌از پیش‌درآمدی کلی دربارة دو نوع فهم «تاریخی» و «مفهومی» از امانیسم، مقدمه حدود کلی آن را نزد هایدگر توضیح می‌دهد. سپس بخش نخست روایت تاریخی هایدگر را تفسیر می‌کند، که بخشِ جدایی‌ناپذیرِ مسئلة امانیسم هایدگر است. او در مباحث تاریخی‌اش بر ذات رومی-یونانی امانیسم تأکید می‌کند، که ازسویی در امانیسم قرن 14 و 15 و بعد در امانیسم دوم در آلمان قرن 18 باز بروز می‌کند و ازسوی‌دیگر در مابعدالطبیعه‌های مارکس، مسیحیت، سارتر و هوسرل. سرانجام بخش دوم به نقد هایدگر بر امانیسم می‌پردازد، که مبنایش فهم خاص وی‌ست از مابعدالطبیعه. او اولا پرسش بنیادین مابعدالطبیعه را پرسش از انسان می‌داند و ثانیا به‌زعم او مابعدالطبیعة تاریخی از آغاز ارسطویی خود مبتنی بر فهم خاصی از انسان بوده است: «انسان حیوان ناطق/ عاقل است».

قوای ادراکی حیوانی در هریک از اقسام ظاهری و باطنی مدرکات بالذاتی دارند که مستقیما از سوی آن قوا ادراک می‌شوند. ولی گاه همراه با متعلقات خاص هر قوۀ ادراکی امور دیگری که در لحظۀ ادراک شیءای خاص مستقیما مورد ادراک هیچ یک از قوای ادراکی واقع نشده‌اند، نیز به ادراک درمی‌آیند که نحوة ادراک آنها و قوه‌ای که این ادراک برایش حاصل می‌شود نیازمند تبیین و توضیح است. ابن‌سینا این نوع از ادراکات را، بویژه آنجا که از نوع محسوسات باشند، «محسوس بالعرض» نامیده و قوۀ ادراک‌کنندۀ آنها را نیز قوۀ وهم دانسته است. از آنجا که وهم مدرِک اموری به نام «معنا»ست که در مقابل اموری به نام «صورت» قرار می‌‍گیرند که اختصاصا از سوی حواس بیرونی ادراک می‌شوند، این پرسش مطرح می‌شود که اگر مدرَکات بالعرض از جنس محسوسات باشند و محسوسات نیز صورت باشند واهمه که مدرِک معانی است چگونه می‌تواند محسوسات بالعرض را درک کند. پاسخ این است که جایگاه یک متعلَق ادراکی در مقام صورت یا معنا جایگاهی مطلق نیست، بلکه با روابط و نسبت‌هایی که در یک فعل خاص ادراکی بین مدرِک و مدرَک برقرار می‌شود تعین می‌یابد و ازهمین رو ابن‌سینا معانی را نه با ویژگی غیرحسی بودن که با ویژگی «با حواس خارجی ادراک نشدن» مشخص کرده است.

عدالت خاص، فضیلتی است که بر روابط و تعاملات ما با افراد جامعه حاکم بوده و برخلاف عدالت عام، نه ما را به‌سوی خیر مشترک، بلکه به خیر همسایگان، همکاران و دیگر افرادی که به‌طور مداوم با آن‌ها در ارتباط هستیم، هدایت می‌کند. توماس آکوئیناس دو نوع عدالت خاص را معرفی می‌کند: عدالت توزیعی و عدالت مبادله‌ای. عدالت مبادله‌ای نیز به دو بخش تقسیم می‌شود: عدالت تأدیبی (اصلاحی)و عدالت متقابلی (تناسبی). عدالت توزیعی به نحوه توزیع منصفانه خیرات و مسئولیت‌های جمعی، مانند افتخارات و شایستگی‌ها، می‌پردازد. این عدالت تضمین می‌کند که این منابع و وظایف به‌طور عادلانه میان افراد توزیع شوند. در مقابل، عدالت مبادله‌ای بر اطمینان از رعایت انصاف در خریدوفروش، کسب‌وکار و مسائل کیفری و جزائی تمرکز دارد. هر دو نوع عدالت (توزیعی و مبادله‌ای) زمانی تحقق می‌یابند که برابری میان افراد حفظ شود؛ یعنی هر شخص به حق خود برسد یا دین او ادا شود. آکوئیناس حاکمان سیاسی را عاملان اصلی تحقق عدالت توزیعی می‌داند و معتقد است که عدالت توزیعی زیربنای عدالت مبادله‌ای است و بر آن اولویت دارد.

آزادی در اسلام و غرب، از آثار معلم و پژوهشگر فعال و معاصر ایرانی و متخصص کلام اسلامی، دکتر سید حسین اسحاقی (متولد 1341ش) است که این موضوع را از ابعاد گوناگون و به صورت مقایسه‌ای بین مکتب الهی اسلام و مکتب غربی تحلیل و تفسیر می‌کند و به برخی از پرسشها و شبهات پاسخ استدلالی و مستند می‌دهد. این کتاب برای استفاده در تولیدات و برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی تألیف و تنظیم شده است.

آخرین انقلاب؛ انقلابی آخر، اثر فرح رامین، رویکردی است تطبیقی بر اندیشه مهدویت، با نگاهی پدیدارشناسانه به مبحث منجی‌گرایی در برخی از جریان‌های فکری. موعودگرایى پدیده‌اى فرادینى است که معطوف به آینده جهان بوده و با موضوعات مهمى چون آینده‌پژوهى، پایان تاریخ، دهکده جهانى و آرمان‌شهرگرایى پیوند مى‌خورد. کتاب حاضر، با رویکرد برون‌دینی به موضوع مهدویت پرداخته و سعى دارد نوعى منجى‌گرایى فیلسوفانه را در تطبیق اندیشه مهدویت با برخى جریان‌هاى فکرى - فلسفى ارائه دهد. نویسنده در این اثر که حاصل مقاله‌هاى متعدد در طول سالیان گذشته مى‌باشد، سعى دارد نمونه‌ها و الگوهایى را عرضه کند که چگونه مى‌توان در عرصه برون‌دینى، نگاهى تطبیقى و پدیدارشناسانه به آموزه مهدویت داشت. در مقایسه بین اندیشه مهدویت شیعى با منجى‌گرایى فلسفى تفکر غرب، هدف این بوده است که مؤلفه‌هاى اصلى این پدیده خود را بنمایانند و این اندیشه «خودش» را به جهانیان نشان دهد یا «بگذارد» در معرض دید هر متفکر آزاداندیشى قرار گیرد. در این نمونه کارها و الگوها، نویسنده کوشیده است بدون آنکه درباره صدق و کذب اندیشه غربى به داورى و قضاوت بنشیند، به توصیف آن پرداخته و با آن ارتباط برقرار نماید و نوعى هم‌زبانى و هم‌دلى میان نظام‌هاى فکرى در آموزه منجى‌گرایى را تصویر نماید و به روح مشترک این‌گونه تفکرات دست یابد. مطالب کتاب، در قالب هشت فصل تنظیم شده است. در فصل نخست، به مقایسه میان انقلاب مهدوی و انقلاب‌های معاصر پرداخته شده و در فصل دوم، میان انسان کامل عرفا و ابرانسان نیچه، مقایسه صورت گرفته است. فصل سوم نیز نگاهی است به دموکراسی و مردم‌سالاری مهدوی. در فصل چهارم، به بحث پیرامون موضوع اخلاق جنگ و صلح در نگاه مهدوی پرداخته شده و در فصل پنجم، از ساختار معرفت در فرهنگ اتوپیای مور و آرمان‌شهر مهدوی، سخن به میان آمده است. در فصل ششم، موعودگرایی در فلسفه هنر هایدگر، مورد بحث و بررسی قرار گرفته و در فصل هفتم، به خانواده، از دو منظر زمینه‌سازی ظهور و خانواده در مکاتب اخلاقی غرب، نگریسته شده است. آخرین فصل نیز نگاهی است فلسفی بر رسانه و نقش آن در انتقال فرهنگ مهدوی.

ايمان به آخرت و باور به سراي پايدار ، آموزه بنيادين همه اديان الهي به ويژه اسلام است . در قرآن ، مسئله معاد و آخرت ، به شكل بسيار برجسته و سازنده اي مطرح و دائماً انسان ها را به آن ، متذكر شده است. اثر حاضر اين موضوع را از اين جنبه ها بررسي كرده است : منشأ ايمان به آخرت ، شباهت ها و تفاومت هاي دنيا و آخرت ، رابطه دنيا و آخرت ، آثار ايمان به آخرت ، توشه آخرت ، منازل و مراحل آخرت.

این کتاب راجع به عقايد، افكار، آثار و شرح حال بزرگان علمى و سياسى شيعه از ابتداى تشكيل این مذهب تا عصر حاضر كه به زبان عربى نوشته شده است. اصل كتاب داراى بيست جزء مى‌باشد كه اثر حاضر، جزء چهارم و قسمت سوم از تاريخ سياسى امامیه آن است كه شامل تاريخ سياسى مذهب تشيع راجع به حالات وزراء و امراء نامى آن در دربارهاى شيعى و غيرشيعى در ایران، عراق، عرب، سوريه، مصر، هند و... از ابتداى تشكيل وزارت و امارت در اسلام تا انقراض سلسله زنديه در ایران مى‌باشد كه به قلم على جواهر الكلام به فارسی ترجمه شده است.

کتاب حاضر، کتابی است فلسفی و کلامی که در موضوع آشتی دادن حکمت و شریعت و بیان یگانگی آن دو نوشته شده است. کتاب مذکور سه باب دارد که شامل: تعریف حکمت و بیان فضیلت، بیان اختلاف متشرعین و فلاسفه، مدح و ستایش حکیمان و فضل حکمت می باشد.

«توحید افعالی» در آثار صادقین علیهماالسلام، عنوان کتابی است از مهدی ارتقایی و مهدی صفایی اصل، در بیان یکی از شاخه‌های توحید (توحید افعالی). توحید افعالى، یعنى تنها خداوند مؤثر در عالم است و علت‌هاى موجود در عالم، وسیله و واسطه فیض خداوندند. این اصل اعتقادى، شواهد و دلایل فراوانى در عقل و شرع دارد و این نوشتار درصدد بررسى مراتب و مصادیق توحید افعالى در آثار امام باقر و امام صادق(ع) است. علاوه بر اینکه به شبهات مطرح‌شده درباره توحید افعالى، پاسخ داده شده و برخى از آثار و نتایج این اصل اساسى نیز مطرح شده است. البته براى فهم بهتر روایات ایشان، گاهى نیز به احادیث دیگر ائمه و یا استدلال‌هاى عقلى دانشمندان شیعه استناد شده است؛ چراکه در اعتقاد شیعیان، امامان معصوم به‌منزله نور واحد بوده و علم آن‌ها از یک منبع سرچشمه گرفته است. نویسندگان در مقدمه متذکر شده‌اند که: بیان دیدگاه این دو امام عظیم‌الشأن تنها ناظر به روایات نقل‌شده در متون حدیثى حاضر بوده و نگارنده به‌هیچ‌وجه مدعى رصد کامل روایات ایشان نیست و مسلماً هر نقص و ایرادى به نوشتار حاضر وارد باشد، از جانب نویسنده است. مطالب کتاب در 4 فصل ارائه شده است: در فصل اول، مفاهیم و کلیات بحث در چهار گفتار، ارائه شده؛ گفتار اول بیان توحید افعالی در لغت و اصطلاح است. گفتار دوم مراتب توحید اعم از ذاتی و صفاتی و افعالی و توحید در خالقیت، مالکیت و ربوبیت را توضیح می‌دهد. گفتار سوم حاوی توضیح درباره فعل الهی است و چهارمین گفتار، درباره امامین صادقین(ع) و شکوفایی دانش در عصر آنان توضیح می‌دهد. در فصل دوم، مراتب توحید افعالی ضمن چهار گفتار بیان شده است؛ گفتار اول درباره حقیقت توحید افعالی است. دومین گفتار، توحید در خالقیت را توضیح می‌دهد. گفتار سوم، توحید در مالکیت و چهارمین گفتار، توحید در ربوبیت را شرح می‌دهد. نویسندگان در فصل سوم کتاب، به بیان رابطه توحید افعالی با مسئله علیت، اختیار و شرور می‌پردازند؛ در این فصل، ضمن سه گفتار، از مسئله علیت، اختیار و مسئله شر، سخن به میان می‌آید. چهارمین فصل کتاب، در بیان آثار و نتایج توحید افعالی است. این فصل، علاوه بر بخش‌های مختلفش، حاوی یک مقدمه و نتیجه‌گیری کلی هم هست.