جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب “کلیسای ارتدوکس” کتابی است خواندنی و عمیقاً معتبر، که ویرایش سوم آن اینک عرضه شده است. نویسندة این اثر پدر روحانی تیموتی وئر (1934-2022) است که تا زمان بازنشستگی، به تدریس مطالعات ارتدوکس شرقی در دانشگاه آکسفورد اشتغال داشت. نویسندة محترم در این اثر، ابتدا آمــوزه‌های اعتـــقادی کلیــــسای ارتدوکس را بيان می‌کند؛ آنگاه عبادت ارتدوکس را در سه فصل مستقل مورد بحث قرار می‌دهد؛ و در نهایت، رابطة کلیسای ارتدوکس با سـایر کلیـساهای جـهان را تـرسیم می‌کند. شایان توجه است که در این ترجمه دو نوع پاورقی مهم در جهت غنای آن افزوده شده است: معادل اصطلاحات الاهیاتی و کلیسایی؛ و پاورقی‌های توضیحی.

به راستی میان عقل و ایمان چه نسبتی را می‌توان برقرار ساخت؟ آیا عقل می‌تواند به درک کنه و ذات خداوند دست یابد؟ آیا برای عقل راهی به دریافت همه معارف الهی وجود دارد؟ پـژوهش پـيش ‌‏رو بـرای پـاسخ به سؤالات یاد شده، نگاه ملاصدرا (حکمت متعاليه) و ميرزا مهدی اصفهانی (مکتب تفکيک) را به عقل و ايمان معرفی و تحلیل می‌کند؛ نقاط قوّت و کاستی و نیز مشترکات و تمايزات هر دیدگاه را بيان می‌کند و به مقایسه آن‌ها می‌پردازد. نویسنده پس از سنجش ديدگاه‏هاي ملاصـدرا و میـرزا مـهدی، و روشـن ساختن شباهت‌ها و تفاوت‌های آرای این دو متـفکر، در خـاتمه، با عنوان «تأمـلاتی در آرای مـلاصدرا و میـرزا مهدی» پاره‏‌اي از نـقدهايي را که به ديدگاه اين دو انديشمند در موضوع مدنظر وارد شده است، مورد بحث و تحليل قرار مي‏‌دهد.

این کتاب خوانندگان را با مذهب پروتستان یکی از شاخه ‎های دین مسیحیت و سیر تحولات آن آشنا می ‎سازد. نگارنده در آغاز راجع به مفهوم لغوی و اصطلاحی پروتستان و نهضت اصلاحات دینی و بازسازی و نوسازی مسیحیت مطالبی ایراد می‎کند. وی این نکته را متذکر می‎ گردد که پیدایش پروتستان و نهضت اصلاح دینی در سال‎های پایانی قرون وسطا در اروپا شکل گرفت و گسترش یافت. نویسنده در ادامه متفکران اولیه پروتستان را همراه با اندیشه های آن‎ها معرفی کرده که مارتین لوتر از مهم‎ترین آن‎هاست. مولف در فصول بعد از انشعابات فرقه ای در مسیحیت و شاخه پروتستان و زیرمجموعه‎ های آن سخن به میان آورده و در فصول پایانی ذهن خوانندگان را به مباحث ایمانی و اعتقادی پروتستان و آیین و آداب دینی آنان معطوف می‎ دارد.

نصیریه، فرقه غالی منسوب به محمد‌بن نصیر نمیری، در سدهٔ سوم در عراق ظهور کرد، و بعدها حسین بن حمدان خصیبی بیشترین نقش را در ترویج این کیش سرّی در شام داشت. امروزه آثار مکتوب بسیاری از این فرقه نزد علویان سوریه برجامانده که شواهد تاریخی اصالت بخشی از آن را تا سده‌های نخستین تأیید می‌کند. آثار نویافته نصیریه شاهد صحت بسیاری از داده‌های منابع فرق دربارهٔ عقاید و تاریخ غالیان زمان ائمه (ع) است، و در جای‌جای آن، تصریحات و رموزی از عقایدی مانند خداانگاری اوصیا (ع)، تناسخ و بابیت سران غلو دیده می‌شود.

مسأله دشوار آگاهی دیوید چالمرز به پرسش بنیادینی می‌پردازد: چگونه فرایندهای فیزیکی مغز مانند حرکت الکترون‌ها و تعاملات شیمیایی، می‌توانند منجر به تجربه‌های ذهنی و آگاهانه‌ای مانند احساسات، تجسم و تفکر شوند؟ این مقاله با تکیه بر نقش زبان- بویژه زبان درونی- پیشنهاد می‌کند که زبان بعنوان سازوکار میانجی، نقشی بنیادی در پیوند دادن فرآیندهای مادی مغز با تجربه‌های روانی از طریق اثرگذاری بر حافظه و برانگیختگی ایفا می‌کند. بر پایه شواهد زبان‌شناختی، عصب‌شناختی و تکاملی، استدلال می‌شود که زبان از طریق هم‌زمان‌سازی حواس، مفهوم‌سازی برای حس‌های ورودی قبل از پردازش آگاهانه، سازماندهی حافظه، روایت‌سازی پیوسته و اثرگذاری بر برانگیختگی، می‌تواند سازوکار احتمالی برای ظهور کیفیات ذهنی (کوالیا) فراهم کند. از طرف دیگر، زبان از طریق اثرگذاری بر برانگیختگی درونی، قادر به ایجاد حال و هوای متناسب با تصاویر استخراج شده از حافظه گردیده و به این ترتیب به شکل‌گیری کوالیا منجر شده است. در این مقاله بیان شده که زبان انسانی در طی چند صد هزار سال تکامل بی‌وقفه، بتدریج از ابزار ارتباطی بین فردی، به زبان درونی درون فردی (طبق نظر ویگوتسگی) گسترش یافته و در این مرحله نیز متوقف نگردیده و به تمامی کارکردهای روانی بشر اعم از درک و نیز توصیف تصاویر ذهنی تسرّی یافته است.

محیط طبیعی یا مصنوع، متشکل از خطوط، فرم­ها و احجامی است که در انسان حس و ذهنیتی ایجاد می‌کند که با حواس پنجگانه احساس می­‌شود و گاه منجر به درک متافیزیکی خاصی از محیط می­‌گردد؛ مثلاً گاه یک محیط ترسناک و یا ممکن است آرام‌­بخش ادراک ­شود. در طبیعت، هندسه‌­ای پنهان است که امروزه برخی از قوانین ریاضی و هندسه اقلیدسی و نااقلیدسی آن شناسایی شده است. افلاطون معتقد است، هندسه، روح را به سمت حقیقت می­‌کشاند؛ در حالی که هنر دروغ را نمایان می­کند. فلاسفه­ ایدئالیست، نوعی اولویت را برای ذهن قائل بودند. هگل از جمله فلاسفه­‌ای است که ایدئالیست محسوب می‌­شود و به نقش روح در اثر هنری اعتقاد وافری داشته است. از این رو اندیشه هگل به گونه­ای مرتبط با روح اثر و هندسه است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که رابطه هنر و هندسه چگونه است و قوانین هندسی چه نقشی در ادراک متافیزیکی فضا دارد و اندیشه و آراء هگل چه تأثیری در بیان روح پدیدارها در شکل هندسی دارد؟ روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی است. پژوهش حاضر بیشتر به مبحث آراء هگل درباره تاریخ هنر و اهمیت روش هندسی در کنار روش دیالکتیک برای ادراک و شناخت پدیدارها می‌­پردازد. هگل هنر را همان زیبایی می­‌داند؛ چرا که با روح سروکار دارد. از نظر وی آبژه در درون خود منفیت دارد؛ با ویرانی آبژه میل مجدد ظاهر می‌­شود. میل از پدید آمدن منفیت است؛ موضوعی که بعدها در قرن بیستم ژیژک و لکان مفصل از آن بهره برده­‌اند.

درون‌نگری روشی است برای دسترسی به محتویات ذهن. ماهیت این دسترسی را می‌توان در قالب دو دیدگاه عمده دسته‌بندی کرد: دستة نخست مربوط به تبیین‌هایی می‌شود که درون‌نگری را مشابه ادراک حسی می‌دانند، با این تفاوت که جهت نگرش به درون است، نه بیرون. از همین روی به تبیین‌های «حسِ درونی» هم شهرت دارند. دستة دوم تبیین‌هایی‌اند که درون‌نگری را نوعی آشنایی و درک بی‌واسطه از حالت‌های ذهنی می‌دانند. باورمندان به دستۀ دوم ـ برخلاف دستة نخست ـ احتمال خطا در درون‌نگری را منتفی می‌دانند. دیوید آرمسترانگ به دستة نخست و سیدنی شومیکر به دستۀ دوم تعلق دارند. گرچه مدعای آرمسترانگ خالی از ایراد نیست و حتی گاهی با شهود متعارف هم همخوانی ندارد ولی به نظر می‌رسد چالش‌هایی که بر سر راه شومیکر قرار دارد بسیار عمیق‌تر است. مهمترین چالش برای او این است که استدلال‌هایش ـ حتی با فرض بداهت و استحکامِ ظاهری ـ در نهایت بر شهادت اول‌شخص استوارند تا امور عینی، و از این روی، اثبات آن‌ها بسیار دشوارتر و چه‌بسا ناممکن است. هدف ما در این مقاله این است که با روشی تحلیلی‌ـ‌انتقادی، تقابل بین این دو تفکر را صورت‌بندی و در حد توان نقد کنیم و نشان دهیم که مسئله درون‌نگری در ساحت ذهن حل نمی‌شود.

هرچند ویتگنشتاین، خصوصاً در فلسفه پسین خود، درباره اخلاق سخن نگفته است، اهمیتِ به‌خصوصِ روش فلسفه‌ورزی او ما را به استفاده از بینش‌های او در حوزه اخلاق امیدوار می‌سازد. بعضی از فیلسوفان به سراغ درباب یقین رفته و مدعی شده‌اند گزاره‌های یقینی ‌اخلاقی‌ درست همان نقشی را در زندگی اخلاقی ما ایفا می‌کنند که گزاره‌های یقینی مورد بحث ویتگنشتاین در درباب یقین برعهده دارند. من می‌خواهم نشان دهم که، درعین‌حال که این گزاره‌ها نقش مشابهی را برعهده دارند، از جهات مهمی با گزاره‌های یقینی مورد نظر ویتگنشتاین تفاوت دارند: بازی‌های‌زبانی اخلاقی متعددند و مبانی متفاوتی دارند؛ این مبانی خود متکی‌ به یقین معرفتی‌اند؛ درعین‌حال، مبانیِ یقینیِ بازی‌های زبانی اخلاقی، برخلاف یقین معرفتی، نهفته‌ در عمل غریزی ما نیستند؛ همچنین، گزاره‌های بیانگر آنها گزاره‌هایی کلی‌ اند که گاه ابهام دارند و گاه استثنا می‌پذیرند؛ رفع ابهام از آنها و یافتن شرایط استثناء در را به روی تفسیرهای متفاوت باز کرده و موجب اختلافات و مناقشات می‌گردد؛ و بالاخره اینکه، برخلاف یقین معرفتی، برای تردید در عمل به یقینیات اخلاقی بدیلی وجود دارد. همه اینها موجب تفاوت عمده‌ای میان یقین مورد بحث ویتگنشتاین با گزاره‌های یقینی اخلاقی است.

عدالت خاص، فضیلتی است که بر روابط و تعاملات ما با افراد جامعه حاکم بوده و برخلاف عدالت عام، نه ما را به‌سوی خیر مشترک، بلکه به خیر همسایگان، همکاران و دیگر افرادی که به‌طور مداوم با آن‌ها در ارتباط هستیم، هدایت می‌کند. توماس آکوئیناس دو نوع عدالت خاص را معرفی می‌کند: عدالت توزیعی و عدالت مبادله‌ای. عدالت مبادله‌ای نیز به دو بخش تقسیم می‌شود: عدالت تأدیبی (اصلاحی)و عدالت متقابلی (تناسبی). عدالت توزیعی به نحوه توزیع منصفانه خیرات و مسئولیت‌های جمعی، مانند افتخارات و شایستگی‌ها، می‌پردازد. این عدالت تضمین می‌کند که این منابع و وظایف به‌طور عادلانه میان افراد توزیع شوند. در مقابل، عدالت مبادله‌ای بر اطمینان از رعایت انصاف در خریدوفروش، کسب‌وکار و مسائل کیفری و جزائی تمرکز دارد. هر دو نوع عدالت (توزیعی و مبادله‌ای) زمانی تحقق می‌یابند که برابری میان افراد حفظ شود؛ یعنی هر شخص به حق خود برسد یا دین او ادا شود. آکوئیناس حاکمان سیاسی را عاملان اصلی تحقق عدالت توزیعی می‌داند و معتقد است که عدالت توزیعی زیربنای عدالت مبادله‌ای است و بر آن اولویت دارد.

این مقاله به بازخوانی انتقادی ایدئولوژی در اندیشه پل ریکور می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه ریکور با عبور از پدیدارشناسی استعلایی هوسرل و با بهره‌گیری از هرمنوتیک هایدگر و گادامر به همراه روان‌کاوی فروید، رویکردی ترکیبی و نوآورانه پدید می‌آورد. این رویکرد به ما امکان می‌دهد تا ایدئولوژی را نه صرفاً به‌عنوان آگاهی کاذب یا خطای معرفتی، بلکه همچون روایتی فرهنگی، تاریخی و زبانی بفهمیم. هدف این پژوهش، از یک سو، نقد تقلیل‌گرایی مارکسیستی در مفهوم‌پردازی ایدئولوژی است که آن را صرفاً به تحریف واقعیت و بازتولید روابط سلطه تقلیل می‌دهد. از سوی دیگر، این مقاله به تبیین کارکردهای ایجابی ایدئولوژی در انسجام اجتماعی، تداوم هویت جمعی و خودفهمی تاریخی می‌پردازد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها بر اساس آثار ریکور و منابع فلسفی معتبر گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که پدیدارشناسی هرمنوتیکی با تأکید بر زبان، روایت، ناخودآگاه و تاریخ، چارچوبی جامع برای فهم و نقد همزمان ایدئولوژی فراهم می‌سازد و امکان مواجهه‌ای انتقادی و سازنده با این مفهوم را در اختیار می‌گذارد؛ مواجهه‌ای که فراتر از تقلیل‌گرایی‌های رایج، به پیچیدگی‌های این پدیده توجه دارد. این مقاله از آراء ریکور برای نقد مفهوم سنتی ایدئولوژی بهره می‌برد و رویکردی نوآورانه در تحلیل آن ارائه می‌کند.