جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

«الغدیر» و وحدت اسلامی؛ به‌ضمیمه مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی و الهامی از شیخ‌ الطائفه، کتابی است مشتمل بر سه مقاله به قلم استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری. مقاله اول «الغدیر و وحدت اسلامی» نام دارد و قبلا در یادنامه علامه امینی(ره) در سال 1350ش منتشر شده است. در این مقاله رابطه کتاب الغدیر مرحوم آیت‌الله امینی با موضوع وحدت اسلامی و به‌طور کلی مقصود از وحدت اسلامی و ضرورت آن مورد بحث واقع شده است. مقاله دوم، با عنوان «مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی» است که در سال 1340ش، پس از رحلت آن مرجع گران‌قدر به رشته تحریر درآمده و در سال 1341ش، در کتاب مرجعیت و روحانیت که مجموعه‌ای از مقالات محققان سرشناس اسلامی است، منتشر شده است. مقاله سوم، یعنی «الهامی از شیخ‌الطائفه» در سال 1349ش، در کتاب هزاره شیخ طوسی - که مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت آن فقیه بزرگ در تاریخ 28 اسفند 1348 تا 3 فروردین 1349 در دانشگاه مشهد بوده - منتشر شده است. هریک از مقالات مزبور در نوع خود ابتکاری و همچون دیگر آثار آن اسلام‌شناس عظیم‌الشأن، غنی و از نثری روان و رسا برخوردار است؛ مخصوصا مقالات دوم و سوم که روش فقهی استاد شهید را آشکار می‌سازد. همچنان‌که مقالات اول و دوم، میزان تأکید ایشان را بر موضوع وحدت اسلامی نشان می‌دهد. هر سه مقاله مذکور، قبلا در کتاب شش مقاله استاد شهید تا 24 نوبت منتشر شده است. نظر به اینکه سه مقاله دیگر آن کتاب به‌صورت مستقل منشر می‌شوند، بهتر آن دیده شده که این سه مقاله به‌صورت یک رساله مجزا به انتشار برسد؛ خصوصا که وجه مشترک آنها این است که هرکدام درباره یک عالم ربانی اسلامی است. تطبیق آیات و روایات و نقل قول‌ها با منابع و نیز استخراج فهرست‌های آخر کتاب توسط نرگس انصاری انجام شده است.

این مقاله می‌کوشد نشان دهد که نظریۀ سوبژکتیویته می‌تواند نقشی مبنایی در طبیعت‌گراییِ فلسفی ایفا کند، به این شرط که سوبژکتیویته به نحوِ درون‌باش لحاظ شود. از این‌ رو، در اینجا، طرحِ طبیعت‌گرایانۀ یوهان گوتفرید هردر چونان منبعی بالقوه برای صورت‌بندی‌ای درون‌باش از سوبژکتیویته موردِ کاوش قرار می‌گیرد. شرح داده می‌شود که طبیعت‌گرایی نزدِ هردر در دو وجهِ روش‌شناختی و هستی‌شناختی پرورده می‌شود. این دو وجه ناسازگار می‌نمایند، چون به نظر می‌رسد که اولی، که مبتنی بر قسمی چرخشِ زبانی‌ است، ضدمبناگرایانه است، حال‌آن‌که در دومی، تجربۀ حسی چونان مبنا در نظر گرفته می‌شود. ادعای مقاله این است که این ناسازگاری به یاریِ نظریۀ سوبژکتیویته رفع می‌شود. برای اثباتِ این ادعا، وابستگیِ متقابلِ نظریۀ سوبژکتیویتۀ هردر با وجهِ هستی‌شناختیِ طبیعت‌گراییِ او ایضاح می‌شود. به این شرح که نزدِ او، از یک سو، سوبژکتیویته نه بر اساسِ روشنیِ آگاهی بلکه بر مبنای تاریکیِ هستی تبیین می‌شود و از سوی دیگر، هستی به نوبۀ خود مفهومی‌ست. وانگهی، چون هستی منطبق بر محدودیت‌های ادراکیِ سوژه‌یِ متناهی‌ دریافته می‌شود، مفصل‌بندیِ مفهومیِ هستی ضرورتاً در قالبِ زبان انجام می‌گیرد. بدین‌‌ترتیب، وجهِ روش‌شناختی یا زبانیِ اندیشۀ هردر نیز چونان جزئی جدایی‌ناپذیر در برنامۀ فلسفیِ او جا می‌گیرد.

الهمة في آداب اتباع الأئمة، نوشته قاضی نُعمان بن حیون تمیمی مغربی (درگذشته 363ق)، پایه‌گذار فقه اسماعیلی و بزرگ‌ترین فقیه در همه ادوار اسماعیلیه است. این کتاب، آدابی را که شایسته و بایسته است که اهل ولایت و اولیای الهی فاطمی و قاضیان و کاتبان و دیوانیان حکومتی‌ا‌شان، خود را بدان‌ها زینت بخشند، برمی‌شمرد و به‌همراه مباحثی در امامت توضیح می‌دهد. مصطفی غالب، پژوهش این اثر را انجام داده است. اصل «امامت»، موضوع کتاب است؛ اصلی که مهم‌ترین باور «فاطمیان»، بلکه همه مذهب شیعه است؛ تا جایی‌ که این باور مساوی با دین ‌داشتن انگاشته می‌شود و در حدیث نبوی «مَن ماتَ و لم يَعرف إمام زمانهِ ماتَ مِيتةً جاهلية»، جِلوه می‌نماید. قاضی نُعمان در باب امامت اثر دیگری نیز با عنوان «كتاب التوحيد و الإمامة» نوشته است. او در «الهمة» به برخی ملامت‌ها و ستیزه‌جویی‌های مخالفان فرقه فاطمی پاسخ می‌دهد؛ آنان فاطمیان را به عدم سیادت، باور به حلول، تناسخ و علم غیب متهم می‌کرده‌اند و ایشان را به مذهب اباحی‌گری نزدیک می‌دانسته‌اند؛ درحالی‌که شواهد تاریخی این ادعا را رد می‌کند. قاضی نُعمان نیز در «الهمة» این اتهام‌ها را رد کرده، می‌گوید: «ما به آنچه غالیان گمراه و باطل‌سُرایانی که راه اولیای خداوند را بسته‌اند و می‌پندارند که آن اولیا از غیب الهی و آنچه در سینه بندگان است، آگاهند، قائل نیستیم و به آن باور نداریم. هرچند خداوند هرکس از رسولانش را بخواهد، به غیب خویش آگاه می‌گرداند. همانا این فاسقان می‌خواهندکه با انتساب این پندارهای باطل به ساحت امامان(ع)، پیشوایی ایشان را دفع کنند؛ چراکه این غالیان می‌پندارند که امامان(ع) از غیب آگاهند، اما از سوی دیگر، ائمه در نگاه مردم کسانی‌اند که جز به چیزی ورای آنچه در ظاهر امر دیده می‌شود، آگاه نیستند؛ آنگاه، نبودن این صفت سبب می‌شود که این پیشوایان معصوم(ع) نزد آن فاسفان و پیروانشان امام نباشند». در این کتاب نمایه‌ای از مرتبت امامت نمود یافته است و همه اختلاف‌هایی که فاطمیان با گروهی از تاریخ‌نگاران و گمانه‌زنی‌ها و اتها‌م‌های ایشان دارند و می‌پندارند که فاطمیان به اُلوهیت امامان(ع) باور دارند، بررسی می‌شود. قاضی نعمان برای رفع این ابهامات از باور فاطمیان در مسائلی مانند جدایی مرتبت «پیامبری» از مرتبت «امامت» بسیار سخن می‌گوید و به این عقیده که پیامبران از امامان برتر‌ند و رتبه نبوت بالاتر و بزرگ‌تر از رتبه امامت است، اشاره کرده، چنین توضیح می‌دهد که «فاطمیان رتبه امامت را پس از رتبه «پیامبری» و «وصایت» جای می‌دهند». همین رتبه‌بندی است که «الهمة» را در جایگاه مصدر و منبعی برای باورهای فاطمیان می‌نشاند. قاضی نعمان در این کتاب دیدگاه‌های گوناگون بسیاری را گنجانده است که امروزه، در آثار غیر فاطمیان خوانشی به‌هم‌ریخته و آشفته و بدون چهارچوب روشنی را نشان می‌دهد. اگر این دیدگاه‌هایی که در «الهمة» و آثار فاطمیان دیگر منعکس است، نبود، به‌سختی می‌شد از اقوال مخالفان به‌درستی آگاه ‌شد؛ ازاین‌دست مسائل دقیقی که قاضی نُعمان در کتابش آورده است، یکی مسئله «سجده بر امامان» است؛ این مسئله بهانه‌ای به دست محدثان و حافظان اهل سنت داده است تا فاطمیان را به تیر شرک و کفر هدف گیرند. مسئله دیگر، مربوط به اموال بسیاری است که در دست فاطمیان بوده است و در چشم مخالفان‌ به اخاذی از پیروان متهم می‌‌شده‌اند. قاضی نعمان با گشودن باب خمس و تسری آن از موضوع «غنیمت» به همه اموال به‌دست‌آمده یک مسلمان و تأیه آن‌ها به حکومت، این اتهام را رد می‌کند. در مجموع، این کتاب اثر گران‌بهایی برای آموختن آموزه‌های فاطمیان و همچنین، تاریخشان است؛ آموزه‌هایی که در اصل امامت و آموختن آنچه را که بایسته است در پیروی امامان انجام گیرد، مطرح می‌شود و نیز آنچه را که ضروری است هر گرونده‌ای خود را با آن به مسلک فاطمیان زینت دهد و آنچه را که در اصلاح خویش پیش از آغاز به دعوت دیگران نیاز دارد. همچنین، این کتاب خواننده را با برخی آداب که در مجلس امام فاطمی به‌جا‌ آورده می‎شده است، آشنا می‌کند. آداب دیگر نیز همان آدابی است که در قرآن و مجموعه روایات نبوی به همه مسلمانان سفارش شده است که از میان آن‌ها «ادبِ تقوی» است که در همه فصل‌ها به‌ویژه در باب جهاد تکرار شده است.

کاوشی در پیشینه، آداب و اخلاق پزشکی در منابع دینی و تاریخی و بررسی نقش اسلام و ایرانیان در شکوفایی علم طب است. در این راستا، بخش اول به مساله تاریخ طب اختصاص یافته و در خلال آن، ابتدا به تاریخ طب قبل از اسلام اشاره شده و سپس، وضعیت طب در دو قرن اول اسلامی، مورد ارزیابی قرار گرفته است. بررسی جایگاه طب به‌عنوان نمادی از تمدن، عنوان پایانی این بخش را به خود اختصاص داده است. در بخش دوم این نوشتار، اخلاق پزشکی در اسلام، مورد توجه قرار گرفته است؛ طب، یک مسئولیت، دانشجویان پزشکی، پزشک و درمان، بیمارستان و پرستاری، بیمار و عیادت‌کنندگان، عناوینی هستند که در این بخش، بدان‌ها پرداخته شده است. بخش پایانی کتاب نیز، به‌عنوان بهداشت اختصاص یافته که پس از طرح مقدماتی در اینباره، مفصلا به مساله مسواک و خلال و موضوعات مرتبط با آن، پرداخته است.

تاریخ کتابشناختی روابط اسلام و مسیحیت، پروژه‌ای جامع شامل مجموعه آثاری است که توسط طرفین از زمان ظهور اسلام تا به امروز تولید شده‌است. در مطالعات تئوریک آثار عمومی در این موضوع، یافته‌ها نشانگر الگوهای مختلفی بود که در دو دسته طبقه بندی شد؛ سپس بر اساس این یافته‌های نظری پروژه دانشگاه پیرمنگام با عنوان «روابط مسلمان مسیحی: تاریخ کتابشناختی» مطالعه و بررسی شد تا روشن شود که آیا این دو الگوی کلان را می‌توان در روند تاریخی نوشته‌ها یافت یا خیر…

نصیریه، فرقه غالی منسوب به محمد‌بن نصیر نمیری، در سدهٔ سوم در عراق ظهور کرد، و بعدها حسین بن حمدان خصیبی بیشترین نقش را در ترویج این کیش سرّی در شام داشت. امروزه آثار مکتوب بسیاری از این فرقه نزد علویان سوریه برجامانده که شواهد تاریخی اصالت بخشی از آن را تا سده‌های نخستین تأیید می‌کند. آثار نویافته نصیریه شاهد صحت بسیاری از داده‌های منابع فرق دربارهٔ عقاید و تاریخ غالیان زمان ائمه (ع) است، و در جای‌جای آن، تصریحات و رموزی از عقایدی مانند خداانگاری اوصیا (ع)، تناسخ و بابیت سران غلو دیده می‌شود.

کتاب حاضر پژوهشی جامع و بی‌طرفانه در بارة عهد جدید مسیحیان و سایر نوشته‌های الاهیاتی قرون آغازین مسیحیت است. مؤلف دانشمند کتاب تاریخ و محتوای آن آثار را بر اساس اصول و معیار‌هایی کاملاً علمی بررسی کرده و به نتایجی ملموس و اعجاب‌انگیر دست یافته است. مطالب سودمندی دربارة تاریخ و فرهنگ یونان و روم قدیم نیز در این نوشته به چشم می‌خورد.

مروری بر نگرش دین اسلام و سایر ادیان نسبت به زن و هم‌چنین نگاهی به اسطوره‌های موجود در ادیان در مورد زن و زندگی است. در این کتاب به بررسی تطبیقی و تحلیل دیدگاه‌های قرآن کریم و سایر متون مقدس در مورد نقش زندگی‌ساز زن پرداخته شده و تفاوت‌های نگرش دین اسلام با سایر ادیان در این زمینه و هم‌چنین نگرش‌های تبعیض‌آمیز به زن و شخصیت او در مکاتب مختلف بشری تبیین شده است. نگارنده ضمن بررسی مفهوم اسطوره و خاستگاه آن، نگاه‌های اسطوره‌ای نسبت به زن و نقش او در زندگی را مورد نقد قرار داده و نگرشی تاریخی نسبت به دیدگاه ادیان الهی از زمان نوح(ع) تا قبل از اسلام نسبت به زن و شخصیت انسانی او نموده است. آن‌گاه از منظری قرآنی به مسأله زن و نقش سازنده او در زندگی اشاره کرده و جایگاه رفیع و انسانی زن در اسلام را ترسیم نموده است

ابـاضیه یکی از فرق نـخستین معتدل جهان اسلام و مذهب رسمی کشور عمان است. اباضیه معاصر با بازسازی پایه‌های نظری اعم از منابع، فقه، اصول فقه و کلام اباضی و تجدید بنای نهادهای دینی، ضمن تلاش برای گسترش صلح سیاسی ـ مذهبی و تبلیغات گسترده دینی به منظور خـروج از انـزوا، در عــرصه‌های بین‌المللی ظهور و بروز بیشتری یـافت و به جـایگاه نـقش‌آفرین راهبـردی و تـأثیرگذار در عرصـه منطقه‌ای و بین‌‌المللی بدل گردید.