جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

السواد الأعظم في الكلام، تألیف حکیم و متکلم ابوالقاسم اسحاق بن محمد حکیم سمرقندی (متوفى 342/335ق)، اثری کلامی (عقیدتی) است که به تبیین و شرح مسائل اساسی دین و عقاید اسلامی در قالب پرسش‌ها یا مسائل می‌پردازد. این کتاب، از قدیمی‌ترین متون در مکتب ماتریدی است که شروح متعددی بر آن نوشته شده است

العدالة في فقه أهل‌البيت(ع)، تقریرات درس خارج آیت‌الله مسلم داوری است که توسط محمدصالح معلم، به رشته تحریر درآمده و با تحقیق حسن عبودی، منتشر شده است. علاوه بر محوریت موضوع عدالت در اندیشه، تفکر و اعتقادات اسلامی و بلکه اهمیت آن در مباحث انسانی و نقش آن در سیر تکاملی انسان، در فقه اسلامی نیز به دلیل فراوانی مواردی که عدالت در آنها شرط است، موضوع عدالت فضای وسیعی را به خود اختصاص داده و مورد توجه فقهای برجسته قرار گرفته و تحقیقات و بررسی‌های زیادی پیرامون آن صورت گرفته است. اثر حاضر، از جمله آن تحقیقات است که حاصل مباحث درس خارج یکی از علمای اعلام بوده و در آن، موضوع عدالت، از جنبه فقهی، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. این مباحث که در رمضان سال 1416ق، تحت عنوان «مباحث تمهيدية لأستنباط أحكام العدالة»، در قالب دروس استدلالی سطح عالی در فقه امامیه مطرح شده، به ژرفای اندیشه، جامعیت ادله و لطافت بیان، متمایز گردیده و از ویژگی‌های زیر، برخوردار است: تعریف مفهوم عدالت و بحث و اشکال در مورد اقوال مطرح‌شده پیرامون آن؛ تحقیق پیرامون آنچه به عدالت آسیب می‌رساند؛ اموری همچون: گناهان کبیره، اصرار بر گناهان صغیره و...؛ تحقیق درباره توبه و اینکه آیا عدالت به‌واسطه تحقق آن، بازمی‌گردد؛ تحقیق پیرامون راه‌هایی که به‌واسطه آنها، عدالت ثابت می‌گردد. از جمله ویژگی‌های قابل تأمل در کتاب که باعث اهمیت آن شده، اقدامات تحقیقی صورت‌گرفته در آن است که برخی از آنها، عبارتند از: استخراج آیات و روایات مذکور در متن؛ ارجاع اقوال و نصوص فقهی به مصادر اصلی و منابع معتبر آنها؛ تصحیح و تحقیق متن با توجه به روش‌های مورد استفاده در تحقیق؛ تهیه فهارس فنی تفصیلی عمومی برای کتاب، مانند فهرست آیات، روایات، مصادر و محتویات کتاب به‌منظور تسهیل در یافتن مطالب و مباحث آن. کتاب با مقدمه مفصلی از محقق در تشریح عدالت اجتماعی و توضیح رابطه عدل با توحید، نبوت، امامت، جامعه مدنی و انتظار، آغاز و مطالب متن در چهار مقام، تحت عناوینی چون «مفهوم لغوی، عرفی و شرعی عدالت»، «شرایط عدالت»، «توبه و احکام آن» و «راه‌های ثبوت عدالت»، ارائه شده است.

القول السديد في شرح جوهرة التوحيد، شرح محمد سمیر شاوی بر «الجوهرة التوحيد في علم الكلام» ابراهیم بن حسن لقانی مالکی (متوفی 1041ق) است. منظومه‎ عربی «جوهرة التوحيد» از جمله مهم‎ترین آثار کلامی اهل سنت است. متن این منظومه به‌صورت یکجا در انتهای کتاب ارائه شده است. شیخ رجب دیب و ندی موفق صباغ بر این اثر جداگانه مقدمه نوشته‌اند. مصنف «جوهرة التوحيد» با انتخاب این عنوان برای اثرش، اصل «توحید» را موضوع محوری این منظومه دانسته است؛ لذا طبیعی است که در مقدمه این کتاب نیز که شرحی بر آن کتاب است، پیرامون آن مطالبی ارائه شود: خداوند متعال دین اسلام و امت اسلامی را به نعمتی که امت‎های پیشین از آن ابا نمودند، شرافت بخشید. این نعمت خداوند عبارت است از «توحید» که آن را اساس برای همه ادیان قرار داده است؛ لکن امت‎هایی گمراه شدند و از حق برگشتند و برای خداوند زوجه یا فرزند یا شریک یا مددکاری قرار دادند؛ لذا پیامبر ما رسول‌الله(ص) دعوتش را از همان ابتدای امرش بر کلام «لا إله إلا الله» متمرکز کرد و همواره مردم را به آن و نه چیز دیگر امر می‌کرد و به آنها خبر می‌داد که اگر آن را با صداقت و اخلاص بگویند، سعادت دنیا و آخرت را برای آنها تضمین می‌کند. بله این کلمه حقیقتاً موجب سعادت دنیا و آخرت برای کسانی است که به آن ایمان آورند و به مقتضای آن عمل کنند. علما نیز همواره به کتابت و تصنیف و تعلیم و توجیه همت گماشتند تا حقیقت توحید با تمام اعتقادات صحیحی که به دنبال آن مطرح می‌شود، محکم و پابرجا در امت توحید باقی بماند. پس از آن علم توحید شکل گرفت و به علم کلام انتقال یافت. در این منظومه شعری، اصول اعتقادی از توحید خالق و ایمان به آن و به رسولان و کتبش گرفته تا قضا و قدر، قبر و احوال آن، قیامت و اهوال و مواقفش و غیر آن در 144 بیت در بحر رجز گردآوری شده است. سپس علمای علم کلام این منظومه را شرح کردند که از مشهورترین شروح آن، شرح شیخ ابراهیم باجوری و شیخ بکری رجب است. پس از آن ادیب ماهر محمد سمیر شاوی، شرح جدیدی بر آن نوشت. شارح نیز سبب نگارش شرح بر جوهرة التوحيد را این‌گونه توضیح داده است: «علما بر این منظومه شروح متعددی نوشته‌اند. من نیز بهتر دیدم که بین این عده بهره‌ای داشته باشم؛ پس شرحی روان نوشتم تا مقدمه‌ای بر مطالعات اعتقادی و گفتاری محکم در معرفت اصول اعتقادی باشد و لذا نامش را «القول السديد في شرح جوهرة التوحيد» نهادم. برخی شروح مانند حاشية الصاوي، اشعار جوهرة التوحيد را در سه مبحث الهیات، نبوات و سمعیات تقسیم و شرح کرده‌اند؛ اما سمیر شاوی این تقسیم‌بندی را لحاظ نکرده و تنها به انتخاب عناوین ابیات بسنده کرده است. شیوه شارح در نگارش اثر بدین ‎ترتیب است که پس از عنوان منتخب، بیت مورد نظر را به‌طور کامل آورده و سپس به شرح مقصود مصنف پرداخته است. در ابتدای شرح در صورت نیاز، الفاظ و واژگان ابیات را معنا کرده، شواهد قرآنی و روایی را آورده و به شبهات مرتبط پاسخ گفته است. فهرست تفصیلی مطالب کتاب در انتهای آن ذکر شده است. شارح در خود متن، آدرس آیات را در کروشه آورده است؛ اما آدرس روایات را با ذکر نام منبع و صفحه آن به پاورقی منتقل کرده است. برخی الفاظ یا اصطلاحات را نیز معنا کرده است. نبود فهرست منابع از کمبودهای این اثر است.

المنتقی من الرد علی الجهمية، اثری از ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان ذهبی (متوفای 748ق) است که توسط علی بن احمد کندی مرر تحقیق شده است. نوشتار حاضر در حقیقت گزیده کتاب «الرد علی الجهمية» نوشته ابوسعید عثمان بن سعید دارمی (م 280ق) است که آن را در رد جهمیه و نقد عقاید و باورهای کلامی این فرقه به نگارش درآورده است. این اثر مختصر، مشتمل بر بیست حدیث درباره چند مسئله کلامی است که توسط مؤلف آن از کتاب یادشده انتخاب شده است. در این احادیث به مسائل کلامی مانند اثبات استوای خداوند بر عرش و در مخالفت با اندیشه جهمیه پرداخته شده است. همچنین احادیث دیگری که متضمن مسئله نزول خداوند به آسمان دنیا است، ذکر شده است. به دنبال آن حدیثی از پیامبر اکرم در خصوص رؤیت خداوند ذکر شده است و در ادامه موضوع چالش‌برانگیز حادث یا مخلوق بودن قرآن کریم نیز مطرح گردیده و احادیثی پیرامون آن ذکر شده است. پایان‌بخش مطالب کتاب، حدیثی در خصوص معارضه با قرآن است. محقق علاوه بر استخراج و مسند‌سازی احادیث کتاب، به اختلاف برخی از عبارات این گزیده با کتاب اصلی اشاره کرده است[۷]. وی همچنین در بیشتر موارد به صحت‌سنجی احادیث پرداخته است. وی در مواردی عبارتی را که در نسخه اصلی کتاب نبوده و از سایر مصادر استخراج کرده و به متن کتاب افزوده، داخل علامت ] [ قرار داده است.

العالم و المتعلم، اثری از ابوحنیفه نعمان بن ثابت کوفی تیمی (80-150ق) است که به‌همراه آن، «رسالة أبي‌حنيفة إلی البتي» و «رسالة الفقه الأبسط» نویسنده نیز آمده است. آثار یادشده پیرامون عقاید اهل سنت به نگارش درآمده و تعلیقاتی توسط محمد زاهد کوثری بر آنها افزوده شده است. کتاب «العالم و المتعلم»، از آثار کلامی است که به شیوه پرسش و پاسخ برخی از مباحث کلامی را به‌صورت مختصر مطرح کرده است. این اثر به روایت ابومقاتل حفص بن سالم سمرقندی از ابوحنیفه است. در این اثر به مسائلی همچون دین، معنای اسلام، تصدیق، معرفت، همچنین جزای معصیت، ارجاء، بهشت و جهنم، مرتکب گناه کبیره و برخی مسائل مرتبط با آن، عبادت، خوف و رجاء، ایمان و کفر، مؤمن و برخی مسائل مرتبط، شناخت رسول، تولی و تبری، کفر نعمت و... پرداخته شده است. ذیل این کتاب، دو رساله از نویسنده یادشده آمده است: «رسالة أبي‌حنيفة إلی البتي»: این رساله نیز در موضوع کلام و عقاید است و در حقیقت نامه‌ای است از ابوحنیفه به عثمان بن سلیمان بن جرموز بتی (م 143ق) از عالمان اهل بصره[۲]. نویسنده این رساله را به انگیزه تبری جستن از اندیشه ارجاء که به وی نسبت داده شده، به نگارش درآورده است[۳]. وی در این رساله، از ایمان، شرک، مرتکب کبیره و مسائل پیرامون آنها به‌اختصار سخن گفته و در ادامه مطالبی درباره مرجئه و نامی که به آنها اطلاق شده اشاره کرده است[۴]. لازم به ذکر است با توجه به اینکه برخی از مستشرقان و کتاب‌شناسان در صحت نسبت بسیاری از نوشته‌ها به ابوحنیفه تردید نموده‌اند، بااین‌وجود برخی صحت انتساب رساله ابوحنیفه به عثمان بتی را تأیید کرده‌اند[۵]. «الفقه الأبسط»: این کتاب نیز در موضوع کلام و عقاید است. این اثر، فقه اکبر به روایت ابومطیع حکم بن عبدالله بلخی (م 199ق) است و به فقه ابسط نام‌گذاری شده تا از فقه اکبر ابوحنیفه به روایت فرزندش حماد تمییز داده شود[۶]. مباحث عمده این نوشتار مشتمل بر توضیح و بیان برخی مسائل اعتقادی توسط ابوحنیفه در پاسخ به پرسش‌هایی است که شاگرد وی ابومطیع مطرح کرده است[۷]. مسائل مطرح‌شده در این اثر، شامل توضیحاتی درباره ماهیت فقه اکبر، فقه برتر، ایمان و ماهیت آن، مؤمن و برخی مطالب مرتبط با آن، استطاعت، قدر، اراده و مشیت، مرتکب معصیت و مطالبی دیگر است.

المعاد، شرح سید کمال حیدری (معاصر) است بر جلد نهم اسفار ملاصدرا در موضوع معاد از نگاه فلسفی، که به زبان عربی، توسط عبدالله اسعد، تقریر شده است. در مقدمه مقرر، بخشی از کلمات خیام ذکر ‌شده است. مقرر انکار معاد در افکار خیام را به سه امر بازمی‌گرداند سپس درباره این کتاب توضیح می‌دهد: و اما آنچه در ادامه می‌آید، درس‌هایی است که جناب استاد بزرگوار ما سید کمال حیدری به ما داده است و حق تعالی مرا مورد عنایت خودش قرار داد و امانت تقریر مباحث استاد را بر دوش گرفتم؛ من تمام تلاش خود را به‌کار گرفتم و سرشار از شوق و سربلندی و شادمانی‌ام و این اولین قسمت این تقریرات است و حدس می‌زنم تا پنج بخش برسد تا مصدری باشد برای رجوع در شرح جلد نهم کتاب «الحكمة المتعالية في الأسفار الأربعة العقلية» از حکیم الهی صدرالدین شیرازی. من به سراغ فصل‌ها رفته‌ام و آنها را به متن‌هایی تقسیم کرده‌ام تا دستیابی به آن راحت‌تر باشد؛ زیرا در لابه‌لای متون و مباحث کتاب، فصل‌هایی طولانی با ایده‌های زیادی وجود دارد. من هر متنی را معنون به عنوانی کرده‌ام که محتوای آن را نشان دهد و اگر در لابه‌لای مطالب آمده، با آنچه قبل و بعد از آن است مطابقت داشته باشد. مقرر، توضیح می‌دهد که در بسیاری از موارد، بسیاری از کلمات استادش سید کمال حیدری را در شکل قیاس‌های اقترانی (در اکثر موارد) و قیاس‌های استثنایی، صورت‌بندی کرده است. او در استدلال و ایراداتی که بر استدلالات وارد شده است، از یک روش منطقی و ریاضی استفاده کرده است؛ وی ابتدا فرضیه را بیان کرده است، سپس مدعا را بیان کرده و پس از آن برایش برهان آورده است. لازم به ذکر است که برهان در این عبارات به معنای حقیقی برهان استعمال نشده است، بلکه در بسیاری از جاها به معنی مطلق استدلال است و در برخی از موارد، به‌حسب اندیشه صاحب ایده‌ای است که تقریر و بیان شده و وی آن را برهان می‌پنداشته است. در جلد دوم، در ضمن یک تمهید، نمای کلی مباحث مطرح‌شده در جلد مزبور ارائه گردیده و خاطرنشان شده که آنچه مؤلف در اینجا می‌خواهد به آن بپردازد، اثبات مراحل متعدد انسان و عدم انحصار او در یک نشئه خاص است؛ یعنی مراحل طبیعی و برزخی و عقلی. آنچه مؤلف – رحمه‌الله - به آن باور دارد در کلمات «اثولوجیا» آمده است؛ یعنی انسان، در یک مرتبه محصور نیست، بلکه عقلی و نفسانی است، بدون هیچ گسست و جدایی و هریک از آنها نقشی را ایفا می‌کنند و باید وظیفه‌ای را انجام دهند. این متن حاوی مطالبی است که می‌توان آنها را به نصوص زیر تقسیم کرد: متن اول: انسان برزخی و قوای او؛ متن دوم: کلام اثولوجیا؛ متن سوم: پیکر حسی و انسان نفسی؛ متن چهارم: مسئولیت انسان عقلی؛ متن پنجم: نفس و خورشید.

نوشتار حاضر پاره‌ای استدلال و پرسش و پاسخ درباره وجوب نبوت و امامت آغاز شده و به دنبال آن مقایسه‌ای میان محمد (ص)، عیسی (ع) و علی (ع) صورت گرفته است . در ادامه ویژگی‌های حضرت علی (ع) از منظر آیات قرآن، احادیث، روایات و وقایع تاریخی شرح و تبیین گردیده است .

الكواکب الدرية في النصوص علی إمامة خير البرية و ذكر نجاة أتباع الذريّة، تألیف صلاح بن ابراهیم حسنی (متوفی قرن هشتم هجری)، از جمله آثار زیدیه در اثبات امامت امیرالمؤمنین علی(ع) است. مقدمه و تحقیق کتاب به قلم عبدالله غفرانی است. هر پژوهشگری با تحقیق در کتب امامت و مناقب خواهد یافت که تألیفات زیدیه – علاوه بر نگارش نیکو و نظم خوب - در این موضوع با کتب امامیه مشترک است. این مطلب زمانی آشکارتر می‌شود که ملاحظه کنیم که بسیاری از ادله زیدیه با امامیه در مسئله اثبات امامت و تعدد طرق ایشان در روایت اخبار فضائل یکی است. همچنین در آثار زیدیه اخبار نادری را می‌یابیم که در غیر این آثار نیامده است و این از اهمیت تألیفات زیدیه که در روشن شدن مسئله امامت و ذکر فضائل امیرالمؤمنین و اهل‌بیت(ع) نوشته شده است، حاکی است. تألیفات در این زمینه فراوان و استقصای همه آنها مشکل است؛ لذا محقق کتاب در مقدمه به مهم‌ترین و قدیمی‌ترین آنها به‌ترتیب حروف الفبا اشاره کرده است که از آن جمله ا ست: «إثبات إمامة أميرالمؤمنين و إمامة الحسن و الحسين(ع)» تألیف زید بن علی بن الحسین (شهید 122ق)؛ «إثبات النبوة و الإمامة» تألیف یحیی بن حسین هاشمی یمنی (متوفی 298ق) و «الإمامة» تألیف حسن بن علی حسینی اطروش (متوفی 304ق). کتاب حاضر نیز از جمله آثار نادر و مهم در این موضوع است که عالم برجسته زیدی صلاح بن ابراهیم حسنی به رشته تحریر درآورده است. او این کتاب را در رد منکرین ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) که می‌گویند نصی بر امامت آن حضرت نداریم، نوشته است. نویسنده در این کتاب تعدادی از نصوص موثقی که داال بر امامت هستند با استفاده از کتاب و سنت و آنچه که عترت بر آن اجماع دارند، ذکر کرده است. وی در آخر کتابش، فرقه ناجیه را پیروان اهل‌بیت(ع) دانسته است. تفسیر کبیر ابی‌اسحاق احمد بن محمد بن ابراهیم ثعلبی نیشابوری، موسوم به «الكشف و البيان في تفسير القرآن» و نیز «الحياة» اسحاق بن احمد بن عبدالوارث، از جمله مصادر نویسنده در این کتاب بوده است. محقق اثر، منابع اخبار ذکرشده در کتاب را استخراج کرده و به‌همراه فواید و تعلیقات دیگر در پانوشت ذکر کرده است.