جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ترجمه السواد الأعظم، ترجمه فارسی از کتاب «السواد الأعظم» اسحاق بن محمد بن اسماعیل حکیم سمرقندی است که در حدود 370ق، به فرمان امیر نوح سامانی، احتمالاً توسط خود حکیم سمرقندی انجام شده است. السواد الأعظم، مشتمل بر مقدمه، 61 مسئله و خاتمه است. موضوع کتاب، اصول عقاید و مسائل کلامی است؛ مسائلی همچون: صفات خدا و ازلیت و ابدیت او، مرتبه پیامبران، معراج و صراط و بهشت و دوزخ و نکیر و منکر... البته از فقه نیز پاره‌ای مسئله‌ها در این کتاب آمده است و برخی از فروع مذهب بیان شده است؛ از آن مسائلی که محل اختلاف فقیهان است... ‌مسائل ذکرشده در کتاب، مسائلی پراکنده از این‌سو و آن‌سو در اعتقادیات است. بی‌نظمی در ترتیب کتاب چنان آشکار است که مسئله مسح بر موزه در دو جا، یک بار در مسئله هشتم و بار دیگر در مسئله چهل‌وهشتم، ذکر شده است. ایجاز و اطناب فصول نیز بر شیوه‌ای منطقی استوار نیست؛ معضلی مبهم و دشوار، به‌کوتاهی آمده است و مسئله‌ای روشن و آشکار به‌درازی ذکر شده است‏. ترجمه فارسی السواد الأعظم، که از آثار کهن فارسی است، تا سال 1335ش، ناشناخته بوده و دکتر مهدی بیانی آن را معرفی کرده است. مرحوم بیانی، مترجم را همان حکیم سمرقندی مؤلف کتاب دانسته است. چون ترجمه این کتاب از تازی به فارسی به امر‌ امیر نوح دوم سامانی در حدود 370ق، بوده، بنابراین آن‌طور که دانشمندان ایرانی تصور‌ کرده‌اند، نثر اقدم زبان‌ دری‌‌ و پیش از مقدمه منثور ابومنصوری نیست، بلکه در درجه دوم معاصر و مقارن با ترجمه تفسیر و تاریخ طبری شمرده می‌شود. اما اهمیت آن از این وجه است که اکنون ما یک متن‌ مکمّل و تمام و اصیل کتابی را در دست داریم که فراهم‌شده و محصول همان‌ عصر سامانی است و در جمله کتب آن عصر و مربوط به دوره قدیم نثر دری، کتاب‌ دیگری نیز به دست آمده است. باوجودی که تاکنون از نام مترجم فارسی سواد الأعظم خبری نداریم، ولی سبک‌ انشا و سیاق و سباق نثر‌ آن دلالت واضح دارد که این نثر یقینا مربوط به قدیم‌ترین‌ دوره ادبیات دری، یعنی عصر سامانی است و چون از عربی ترجمه شده، لابد اثر ترجمه تازی هم در وجنات آن آشکار‌ است‌. اینک یک مسئله از بین این کتاب به‌طور نمونه آورده می‌شود: «مسئله بیست‌وششم آن است که مرتبت انبیا - صلوات‌اللّه‌عليهم‌أجمعين - برتر از مرتبت اولیاست و مرتبت اولیا کمتر از مراتب انبیا باشد و هرکه هردو یکسان نهد، آن‌ مبتدع‌ و هوادار‌ باشد و معجزات، انبیا راست و کرامات، اولیا راست و اولیا را کرامات آن‌ وقت باشد، که خدای عزوجل را مطیع باشند و رسول - عليه‌السلام - ‌[را] اطاعت دارند

این کتاب با بهره‎گیری از آیات و روایات در 4 فصل نخست مفاهیم کلیدی تحقیق یعنی تدبیر، معشیت و رزق را تبیین می‎کند سپس راهبردهای تدبیر معشیت را بحث می‎نماید. در فصل سوم با عنوان راهبردهای تدبیر معشیت اخلاق اقتصادی در درآمد، مصرف و پس‎انداز طرح شده است. آثار تدبیر و پیامدهای بی تدبیری در فصل چهارم آمده است.

السواد الأعظم في الكلام، تألیف حکیم و متکلم ابوالقاسم اسحاق بن محمد حکیم سمرقندی (متوفى 342/335ق)، اثری کلامی (عقیدتی) است که به تبیین و شرح مسائل اساسی دین و عقاید اسلامی در قالب پرسش‌ها یا مسائل می‌پردازد. این کتاب، از قدیمی‌ترین متون در مکتب ماتریدی است که شروح متعددی بر آن نوشته شده است

نوشتار حاضر پاره‌ای استدلال و پرسش و پاسخ درباره وجوب نبوت و امامت آغاز شده و به دنبال آن مقایسه‌ای میان محمد (ص)، عیسی (ع) و علی (ع) صورت گرفته است . در ادامه ویژگی‌های حضرت علی (ع) از منظر آیات قرآن، احادیث، روایات و وقایع تاریخی شرح و تبیین گردیده است .

المنتقی من الرد علی الجهمية، اثری از ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان ذهبی (متوفای 748ق) است که توسط علی بن احمد کندی مرر تحقیق شده است. نوشتار حاضر در حقیقت گزیده کتاب «الرد علی الجهمية» نوشته ابوسعید عثمان بن سعید دارمی (م 280ق) است که آن را در رد جهمیه و نقد عقاید و باورهای کلامی این فرقه به نگارش درآورده است. این اثر مختصر، مشتمل بر بیست حدیث درباره چند مسئله کلامی است که توسط مؤلف آن از کتاب یادشده انتخاب شده است. در این احادیث به مسائل کلامی مانند اثبات استوای خداوند بر عرش و در مخالفت با اندیشه جهمیه پرداخته شده است. همچنین احادیث دیگری که متضمن مسئله نزول خداوند به آسمان دنیا است، ذکر شده است. به دنبال آن حدیثی از پیامبر اکرم در خصوص رؤیت خداوند ذکر شده است و در ادامه موضوع چالش‌برانگیز حادث یا مخلوق بودن قرآن کریم نیز مطرح گردیده و احادیثی پیرامون آن ذکر شده است. پایان‌بخش مطالب کتاب، حدیثی در خصوص معارضه با قرآن است. محقق علاوه بر استخراج و مسند‌سازی احادیث کتاب، به اختلاف برخی از عبارات این گزیده با کتاب اصلی اشاره کرده است[۷]. وی همچنین در بیشتر موارد به صحت‌سنجی احادیث پرداخته است. وی در مواردی عبارتی را که در نسخه اصلی کتاب نبوده و از سایر مصادر استخراج کرده و به متن کتاب افزوده، داخل علامت ] [ قرار داده است.

العدالة في فقه أهل‌البيت(ع)، تقریرات درس خارج آیت‌الله مسلم داوری است که توسط محمدصالح معلم، به رشته تحریر درآمده و با تحقیق حسن عبودی، منتشر شده است. علاوه بر محوریت موضوع عدالت در اندیشه، تفکر و اعتقادات اسلامی و بلکه اهمیت آن در مباحث انسانی و نقش آن در سیر تکاملی انسان، در فقه اسلامی نیز به دلیل فراوانی مواردی که عدالت در آنها شرط است، موضوع عدالت فضای وسیعی را به خود اختصاص داده و مورد توجه فقهای برجسته قرار گرفته و تحقیقات و بررسی‌های زیادی پیرامون آن صورت گرفته است. اثر حاضر، از جمله آن تحقیقات است که حاصل مباحث درس خارج یکی از علمای اعلام بوده و در آن، موضوع عدالت، از جنبه فقهی، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. این مباحث که در رمضان سال 1416ق، تحت عنوان «مباحث تمهيدية لأستنباط أحكام العدالة»، در قالب دروس استدلالی سطح عالی در فقه امامیه مطرح شده، به ژرفای اندیشه، جامعیت ادله و لطافت بیان، متمایز گردیده و از ویژگی‌های زیر، برخوردار است: تعریف مفهوم عدالت و بحث و اشکال در مورد اقوال مطرح‌شده پیرامون آن؛ تحقیق پیرامون آنچه به عدالت آسیب می‌رساند؛ اموری همچون: گناهان کبیره، اصرار بر گناهان صغیره و...؛ تحقیق درباره توبه و اینکه آیا عدالت به‌واسطه تحقق آن، بازمی‌گردد؛ تحقیق پیرامون راه‌هایی که به‌واسطه آنها، عدالت ثابت می‌گردد. از جمله ویژگی‌های قابل تأمل در کتاب که باعث اهمیت آن شده، اقدامات تحقیقی صورت‌گرفته در آن است که برخی از آنها، عبارتند از: استخراج آیات و روایات مذکور در متن؛ ارجاع اقوال و نصوص فقهی به مصادر اصلی و منابع معتبر آنها؛ تصحیح و تحقیق متن با توجه به روش‌های مورد استفاده در تحقیق؛ تهیه فهارس فنی تفصیلی عمومی برای کتاب، مانند فهرست آیات، روایات، مصادر و محتویات کتاب به‌منظور تسهیل در یافتن مطالب و مباحث آن. کتاب با مقدمه مفصلی از محقق در تشریح عدالت اجتماعی و توضیح رابطه عدل با توحید، نبوت، امامت، جامعه مدنی و انتظار، آغاز و مطالب متن در چهار مقام، تحت عناوینی چون «مفهوم لغوی، عرفی و شرعی عدالت»، «شرایط عدالت»، «توبه و احکام آن» و «راه‌های ثبوت عدالت»، ارائه شده است.

المعاد، شرح سید کمال حیدری (معاصر) است بر جلد نهم اسفار ملاصدرا در موضوع معاد از نگاه فلسفی، که به زبان عربی، توسط عبدالله اسعد، تقریر شده است. در مقدمه مقرر، بخشی از کلمات خیام ذکر ‌شده است. مقرر انکار معاد در افکار خیام را به سه امر بازمی‌گرداند سپس درباره این کتاب توضیح می‌دهد: و اما آنچه در ادامه می‌آید، درس‌هایی است که جناب استاد بزرگوار ما سید کمال حیدری به ما داده است و حق تعالی مرا مورد عنایت خودش قرار داد و امانت تقریر مباحث استاد را بر دوش گرفتم؛ من تمام تلاش خود را به‌کار گرفتم و سرشار از شوق و سربلندی و شادمانی‌ام و این اولین قسمت این تقریرات است و حدس می‌زنم تا پنج بخش برسد تا مصدری باشد برای رجوع در شرح جلد نهم کتاب «الحكمة المتعالية في الأسفار الأربعة العقلية» از حکیم الهی صدرالدین شیرازی. من به سراغ فصل‌ها رفته‌ام و آنها را به متن‌هایی تقسیم کرده‌ام تا دستیابی به آن راحت‌تر باشد؛ زیرا در لابه‌لای متون و مباحث کتاب، فصل‌هایی طولانی با ایده‌های زیادی وجود دارد. من هر متنی را معنون به عنوانی کرده‌ام که محتوای آن را نشان دهد و اگر در لابه‌لای مطالب آمده، با آنچه قبل و بعد از آن است مطابقت داشته باشد. مقرر، توضیح می‌دهد که در بسیاری از موارد، بسیاری از کلمات استادش سید کمال حیدری را در شکل قیاس‌های اقترانی (در اکثر موارد) و قیاس‌های استثنایی، صورت‌بندی کرده است. او در استدلال و ایراداتی که بر استدلالات وارد شده است، از یک روش منطقی و ریاضی استفاده کرده است؛ وی ابتدا فرضیه را بیان کرده است، سپس مدعا را بیان کرده و پس از آن برایش برهان آورده است. لازم به ذکر است که برهان در این عبارات به معنای حقیقی برهان استعمال نشده است، بلکه در بسیاری از جاها به معنی مطلق استدلال است و در برخی از موارد، به‌حسب اندیشه صاحب ایده‌ای است که تقریر و بیان شده و وی آن را برهان می‌پنداشته است. در جلد دوم، در ضمن یک تمهید، نمای کلی مباحث مطرح‌شده در جلد مزبور ارائه گردیده و خاطرنشان شده که آنچه مؤلف در اینجا می‌خواهد به آن بپردازد، اثبات مراحل متعدد انسان و عدم انحصار او در یک نشئه خاص است؛ یعنی مراحل طبیعی و برزخی و عقلی. آنچه مؤلف – رحمه‌الله - به آن باور دارد در کلمات «اثولوجیا» آمده است؛ یعنی انسان، در یک مرتبه محصور نیست، بلکه عقلی و نفسانی است، بدون هیچ گسست و جدایی و هریک از آنها نقشی را ایفا می‌کنند و باید وظیفه‌ای را انجام دهند. این متن حاوی مطالبی است که می‌توان آنها را به نصوص زیر تقسیم کرد: متن اول: انسان برزخی و قوای او؛ متن دوم: کلام اثولوجیا؛ متن سوم: پیکر حسی و انسان نفسی؛ متن چهارم: مسئولیت انسان عقلی؛ متن پنجم: نفس و خورشید.