جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نوشتار حاضر پاره‌ای استدلال و پرسش و پاسخ درباره وجوب نبوت و امامت آغاز شده و به دنبال آن مقایسه‌ای میان محمد (ص)، عیسی (ع) و علی (ع) صورت گرفته است . در ادامه ویژگی‌های حضرت علی (ع) از منظر آیات قرآن، احادیث، روایات و وقایع تاریخی شرح و تبیین گردیده است .

العالم و المتعلم، اثری از ابوحنیفه نعمان بن ثابت کوفی تیمی (80-150ق) است که به‌همراه آن، «رسالة أبي‌حنيفة إلی البتي» و «رسالة الفقه الأبسط» نویسنده نیز آمده است. آثار یادشده پیرامون عقاید اهل سنت به نگارش درآمده و تعلیقاتی توسط محمد زاهد کوثری بر آنها افزوده شده است. کتاب «العالم و المتعلم»، از آثار کلامی است که به شیوه پرسش و پاسخ برخی از مباحث کلامی را به‌صورت مختصر مطرح کرده است. این اثر به روایت ابومقاتل حفص بن سالم سمرقندی از ابوحنیفه است. در این اثر به مسائلی همچون دین، معنای اسلام، تصدیق، معرفت، همچنین جزای معصیت، ارجاء، بهشت و جهنم، مرتکب گناه کبیره و برخی مسائل مرتبط با آن، عبادت، خوف و رجاء، ایمان و کفر، مؤمن و برخی مسائل مرتبط، شناخت رسول، تولی و تبری، کفر نعمت و... پرداخته شده است. ذیل این کتاب، دو رساله از نویسنده یادشده آمده است: «رسالة أبي‌حنيفة إلی البتي»: این رساله نیز در موضوع کلام و عقاید است و در حقیقت نامه‌ای است از ابوحنیفه به عثمان بن سلیمان بن جرموز بتی (م 143ق) از عالمان اهل بصره[۲]. نویسنده این رساله را به انگیزه تبری جستن از اندیشه ارجاء که به وی نسبت داده شده، به نگارش درآورده است[۳]. وی در این رساله، از ایمان، شرک، مرتکب کبیره و مسائل پیرامون آنها به‌اختصار سخن گفته و در ادامه مطالبی درباره مرجئه و نامی که به آنها اطلاق شده اشاره کرده است[۴]. لازم به ذکر است با توجه به اینکه برخی از مستشرقان و کتاب‌شناسان در صحت نسبت بسیاری از نوشته‌ها به ابوحنیفه تردید نموده‌اند، بااین‌وجود برخی صحت انتساب رساله ابوحنیفه به عثمان بتی را تأیید کرده‌اند[۵]. «الفقه الأبسط»: این کتاب نیز در موضوع کلام و عقاید است. این اثر، فقه اکبر به روایت ابومطیع حکم بن عبدالله بلخی (م 199ق) است و به فقه ابسط نام‌گذاری شده تا از فقه اکبر ابوحنیفه به روایت فرزندش حماد تمییز داده شود[۶]. مباحث عمده این نوشتار مشتمل بر توضیح و بیان برخی مسائل اعتقادی توسط ابوحنیفه در پاسخ به پرسش‌هایی است که شاگرد وی ابومطیع مطرح کرده است[۷]. مسائل مطرح‌شده در این اثر، شامل توضیحاتی درباره ماهیت فقه اکبر، فقه برتر، ایمان و ماهیت آن، مؤمن و برخی مطالب مرتبط با آن، استطاعت، قدر، اراده و مشیت، مرتکب معصیت و مطالبی دیگر است.

المنتقی من الرد علی الجهمية، اثری از ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان ذهبی (متوفای 748ق) است که توسط علی بن احمد کندی مرر تحقیق شده است. نوشتار حاضر در حقیقت گزیده کتاب «الرد علی الجهمية» نوشته ابوسعید عثمان بن سعید دارمی (م 280ق) است که آن را در رد جهمیه و نقد عقاید و باورهای کلامی این فرقه به نگارش درآورده است. این اثر مختصر، مشتمل بر بیست حدیث درباره چند مسئله کلامی است که توسط مؤلف آن از کتاب یادشده انتخاب شده است. در این احادیث به مسائل کلامی مانند اثبات استوای خداوند بر عرش و در مخالفت با اندیشه جهمیه پرداخته شده است. همچنین احادیث دیگری که متضمن مسئله نزول خداوند به آسمان دنیا است، ذکر شده است. به دنبال آن حدیثی از پیامبر اکرم در خصوص رؤیت خداوند ذکر شده است و در ادامه موضوع چالش‌برانگیز حادث یا مخلوق بودن قرآن کریم نیز مطرح گردیده و احادیثی پیرامون آن ذکر شده است. پایان‌بخش مطالب کتاب، حدیثی در خصوص معارضه با قرآن است. محقق علاوه بر استخراج و مسند‌سازی احادیث کتاب، به اختلاف برخی از عبارات این گزیده با کتاب اصلی اشاره کرده است[۷]. وی همچنین در بیشتر موارد به صحت‌سنجی احادیث پرداخته است. وی در مواردی عبارتی را که در نسخه اصلی کتاب نبوده و از سایر مصادر استخراج کرده و به متن کتاب افزوده، داخل علامت ] [ قرار داده است.

امامت‌‌پژوهى، به قلم جمعى از نويسندگان، زير نظر دكتر محمود يزدى مطلق (فاضل) نگارش يافته كه عبارتند از: آقايان عبدالكريم رضايى، اسحاق عارفى، مير حسین ضيائى، محمد قربان‌نيا، على قربانى فشكچه. مسأله امامت، يكى از مهمترين مباحث كلامى است كه متكلمان برجسته شيعه، ضمن تحليل مسائل مربوط به آن، رساله‌هاى بسيارى در اين باره نگاشته‌اند؛ از جمله مى‌توان به رساله عصمت از سيد‌ ‎مرتضى، فرق بين نبى و امام از شيخ مفيد، الامامة و التبصرة من الحيرة از شيخ صدوق، رسالة الامامة از خواجه نصير طوسى و... اشاره كرد كه همه اين‌ها نشانگر بالندگى انديشه شيعى و اهميت مسأله امامت است. كتاب حاضر، پژوهشى است جمعى، با نگاهى كارشناسه‌گانه به مسائل مختلف مربوط به امامت از نگاه دانشمندان مسلمان، به ويژه شيعه و مقايسه آن با ديدگاه‌هاى دو فرقه بزرگ كلامى؛ يعنى اشاعره و معتزله، كه توسط گروه پژوهشى فلسفه و كلام اسلامى دانشگاه علوم اسلامى رضوى مشهد سامان يافته است. در اين اثر بر روى آورد تفسيرى و روايى تأكيد شده و روى آورد كلامى متكلمان اماميه، معتزله و اشاعره به روش مطالعه تطبيقى، مورد تأمل قرار گرفت و گزارش و نقد ماجراى مواجهه امت با مسأله امامت و خلافت پس از پيامبر گرامى اسلام، موضوعى است كه با روى آورد تاريخى به آن پرداخته شده است. مى‌توان مجموعه حاضر را داراى يك درآمد و سه بخش عمده دانست. قبل از شروع بخش‌هاى اصلى كتاب درآمدى روش شناختى بر امامت پژوهى قرار دارد كه طى آن گزارشى اجمالى از پيشينه امامت پژوهى، نزد شيعه ارائه و به روى آوردهاى متنوع فقهى، تحليلى كلامى، عرفانى، تفسيرى روايى، تاريخى و ميان رشته‌اى در اين زمينه اشاره مى‌گردد. بخش نخست، با روى آورد تحليلى - كلامى، پنج مقاله «چيستى و حقيقت امامت»، «منزلت امامت نزد متكلمان اماميه، معتزله و اشاعره»، «جايگاه معرفتى امامت در انديشه دينى»، «اثبات ضرورت امامت» و «اوصاف و ويژگى‌هاى شخصيتى امام» آمده است و در بخش دوم، با روى آورد درون دينى تفسيرى - روايى، دو مقاله «ولايت در آينه وحى» و «امامت خاصه در قرآن» طرح شده است و در بخش سوم، به تحليل مسأله امامت در دوران خليفه اول، دوم، سوم و دوران زمامدارى امام على(ع) پرداخته شده است.

پژوهش حاضر با تجزیه و تحلیل جامع نگر از سیره‌ی نبوی وانتزاع عناوین متعدد، به بررسی انوع گونه‌ها و راهبردهای گفتاری و رفتاری پیامبراکرم(ص) در تبیین و ابلاغ امامت امیرمؤمنان(ع) پرداخته؛ تا از این رهگذر افزون بر اهمیت و ارزش والای امر «امامت» در منظومه‌ی معارف دینی و عنایت شایان آن حضرت به جایگاه رفیع «امام» پس از خویش و تبیین مقامات وی، به همسو بودن امر «نبوت» و «امامت» و طرح آن از آغاز بنیان رسالت با استفاده از دو عامل گفتار و رفتار بپردازد.

الكواکب الدرية في النصوص علی إمامة خير البرية و ذكر نجاة أتباع الذريّة، تألیف صلاح بن ابراهیم حسنی (متوفی قرن هشتم هجری)، از جمله آثار زیدیه در اثبات امامت امیرالمؤمنین علی(ع) است. مقدمه و تحقیق کتاب به قلم عبدالله غفرانی است. هر پژوهشگری با تحقیق در کتب امامت و مناقب خواهد یافت که تألیفات زیدیه – علاوه بر نگارش نیکو و نظم خوب - در این موضوع با کتب امامیه مشترک است. این مطلب زمانی آشکارتر می‌شود که ملاحظه کنیم که بسیاری از ادله زیدیه با امامیه در مسئله اثبات امامت و تعدد طرق ایشان در روایت اخبار فضائل یکی است. همچنین در آثار زیدیه اخبار نادری را می‌یابیم که در غیر این آثار نیامده است و این از اهمیت تألیفات زیدیه که در روشن شدن مسئله امامت و ذکر فضائل امیرالمؤمنین و اهل‌بیت(ع) نوشته شده است، حاکی است. تألیفات در این زمینه فراوان و استقصای همه آنها مشکل است؛ لذا محقق کتاب در مقدمه به مهم‌ترین و قدیمی‌ترین آنها به‌ترتیب حروف الفبا اشاره کرده است که از آن جمله ا ست: «إثبات إمامة أميرالمؤمنين و إمامة الحسن و الحسين(ع)» تألیف زید بن علی بن الحسین (شهید 122ق)؛ «إثبات النبوة و الإمامة» تألیف یحیی بن حسین هاشمی یمنی (متوفی 298ق) و «الإمامة» تألیف حسن بن علی حسینی اطروش (متوفی 304ق). کتاب حاضر نیز از جمله آثار نادر و مهم در این موضوع است که عالم برجسته زیدی صلاح بن ابراهیم حسنی به رشته تحریر درآورده است. او این کتاب را در رد منکرین ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) که می‌گویند نصی بر امامت آن حضرت نداریم، نوشته است. نویسنده در این کتاب تعدادی از نصوص موثقی که داال بر امامت هستند با استفاده از کتاب و سنت و آنچه که عترت بر آن اجماع دارند، ذکر کرده است. وی در آخر کتابش، فرقه ناجیه را پیروان اهل‌بیت(ع) دانسته است. تفسیر کبیر ابی‌اسحاق احمد بن محمد بن ابراهیم ثعلبی نیشابوری، موسوم به «الكشف و البيان في تفسير القرآن» و نیز «الحياة» اسحاق بن احمد بن عبدالوارث، از جمله مصادر نویسنده در این کتاب بوده است. محقق اثر، منابع اخبار ذکرشده در کتاب را استخراج کرده و به‌همراه فواید و تعلیقات دیگر در پانوشت ذکر کرده است.

(از مجموعۀ 18 جلدی)تنها واسطه‌ی هدایت مردم پیامبران و علمایی هستند که کارشان فهماندن حقایق دین به اذهان عامه‌ی مردم به وسیله‌ی کتابت و دراست آیات قرآن است. در آیات بسیاری به اهمیت کتابت اشاره شده است. شیعه از زمان رسول اکرم (ص)، هم احادیث را روایت و هم آن‌ها را کتابت می‌کردند. بر این اساس در زمان رسول اکرم (ص) نیز کتاب‌هایی توسط شیعه نوشته شده است. نگارنده در جلد چهاردهم از مجموعه‌ی "امام‌شناسی" به موضوعاتی چون عنایت قرآن کریم و پیامبر (ص) به کتابت و امر در این باره، مقدم بودن کتابت شیعه نسبت به سایرین و سیر حدیث در شیعه و کتابت و تدوین آن از زمان رسول اکرم (ص) می‌پردازد. وی در بخشی از کتاب نیز درباره‌ی عدم تحریف قرآن بحث می‌کند و سرانجام حضرت علی (ع) را به عنوان اولین کاتب و مدون در اسلام معرفی می‌نماید.

انسان‌شناسی اسلامی در آثار شهید مطهری تألیف محمدعلی علی‌پور؛ کتاب مشتمل بر نظرات استاد در باب انسان می‌باشد که از آثار و مکتوبات وی استخراج و به شرح زیر گردهم آمده است. نویسنده در پیش گفتار ذیل عنوان «شهید مطهری بنیانگذار علم کلام جدید» این مباحث را پی می‌گیرد. علم کلام چیست؟ وظایف علم کلام، چرا شهید مطهری متوجه کلام جدید شد؟ عالم زمان خویش باش، وضع اسلام و مسلمین در زمان شهید مطهری، تعهد و مسؤولیت شهید مطهری در برابر اسلام و مسلمین، مسائل علم کلام قدیم و مسائل علم کلام جدید. مقدمه کتاب به «انسان‌شناسی اسلامی در آثار استاد» اختصاص دارد و در آن اصول انسان‌شناسی انسان، مفهوم انسانیت، اقسام انسان، معیار انسانیت و انسان کامل مورد بررسی قرار می‌گیرد. در فصل اول کتاب در مورد «اصول انسان‌شناسی اسلامی» بحث شده و از انسان به عنوان موجودی آگاه، مرکب، مختار و مسؤول نام برده می‌شود. در فصل دوم «اقسام انسان‌ها از نظر شخصیت» تبیین می‌گردد و انسان‌ها به اوصاف دون همت، بلند همت، روح‌های بزرگوار تقسیم می‌شود. فصل سوم به «معیارهای انسانیت» اختصاص دارد. در فصل چهارم «انسان کامل» از نظرگاه‌های زیر بررسی می‌شود: عرفان، حکماء، قدرت، محبت، برخورداری و اسلام.