جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ترجمه نفحات الهیه یا مکاشفات الهی، نوشته صوفی مشهور؛ صدرالدین قونوى (607- 673ق)، با برگردان آن به زبان فارسی از عرفان‌پژوه معاصر، محمد خواجوی (1313- 1391ش.)، شامل 51 فصل (نفحه) همراه با 12 نامه سیر و سلوکی است. نفحات، به معنای نسیم‌های رحمت الهی است و از حدیثِ نبوی «انّ لربکم فی ایّام دهرکم نفحاتٌ من رحمة ألا فَتَعرَّضُوا لها.» (در روزگار شما نسیم‌هایی از رحمت پروردگارتان بر شما می‌وزد، بیدار و هوشیار باشید و از آن بهره‌مند شوید.) گرفته شده است. قونوی چیستی و چگونگی استفاده از این نسیم‌های رحمانی را با نگرشی عرفانی در این نفحه‌ها شرح داده است. منظور او از اصطلاح "تَعَرّض" که از آن فراوان استفاده می‌کند، بهره‌وری از نسیم‌های خدایی است. این توضیح و تصحیح لازم است که در متن اصلی، قونوی فقط 51 نفحه آورده و بعد از نفحه 43، تعداد 17 نامه که خود برای یارانش نوشته بر آن افزوده ولی خواجوی همان طور که در مقدمه‌اش نوشته، این نامه‌ها را هم به عنوان نفحه شماره‌گذاری کرده و البته 5 مکتوب را که جنبه عاطفیش غلبه داشته، نیز ترجمه نکرده ولی آن ترجمه‌نشده‌ها را نیز در شمارش به حساب آورده و در نتیجه تعداد نفحات در فهرست مطالب به ۶۸ مورد رسیده است. مترجم می‌گوید نفحات حاصل سی و اندی سال مکاشفات، واردات و مخاطبات غیبی قونوی است. او افزوده است در کتاب نفحات، گذشته از واردات و مکاشفات؛ به مطالبی شگفت و آرائی عجیب برخورد میکنیم....از آن جمله ختمیت است همان گونه که شیخ و استادش ابن عربی می‌گفت. صدرالدین قونوی گفته است: پروردگارا! بارها خبردارم کردی که من آخِرم و نیز خبردارم کردی که این برایت بشارتی است و نشانم دادی که آخرین بندۀ اختصاصی‌ام و از آخر بودن خود بیش از این تعبیر نمی‌کنم -اگرچه گلویم بریده شود- و تو می‌دانی. خواجوی یادآور شده که برخی از اشعار و مطالب را ترجمه نکرده است مانند براعت استهلال و دیگر صنایع ادبی. او با تعبیر "بعدالعنوان..." به این حذفیات اشاره کرده است. مترجم، تصحیح و ترجمه این کتاب را در 21 اسفند 1371ش. به پایان رسانده است. فهرست محتوا در آغاز و فهرست اعلام و اصطلاحات در پایان کتاب درج شده است.

ترجمه السواد الأعظم، ترجمه فارسی از کتاب «السواد الأعظم» اسحاق بن محمد بن اسماعیل حکیم سمرقندی است که در حدود 370ق، به فرمان امیر نوح سامانی، احتمالاً توسط خود حکیم سمرقندی انجام شده است. السواد الأعظم، مشتمل بر مقدمه، 61 مسئله و خاتمه است. موضوع کتاب، اصول عقاید و مسائل کلامی است؛ مسائلی همچون: صفات خدا و ازلیت و ابدیت او، مرتبه پیامبران، معراج و صراط و بهشت و دوزخ و نکیر و منکر... البته از فقه نیز پاره‌ای مسئله‌ها در این کتاب آمده است و برخی از فروع مذهب بیان شده است؛ از آن مسائلی که محل اختلاف فقیهان است... ‌مسائل ذکرشده در کتاب، مسائلی پراکنده از این‌سو و آن‌سو در اعتقادیات است. بی‌نظمی در ترتیب کتاب چنان آشکار است که مسئله مسح بر موزه در دو جا، یک بار در مسئله هشتم و بار دیگر در مسئله چهل‌وهشتم، ذکر شده است. ایجاز و اطناب فصول نیز بر شیوه‌ای منطقی استوار نیست؛ معضلی مبهم و دشوار، به‌کوتاهی آمده است و مسئله‌ای روشن و آشکار به‌درازی ذکر شده است‏. ترجمه فارسی السواد الأعظم، که از آثار کهن فارسی است، تا سال 1335ش، ناشناخته بوده و دکتر مهدی بیانی آن را معرفی کرده است. مرحوم بیانی، مترجم را همان حکیم سمرقندی مؤلف کتاب دانسته است. چون ترجمه این کتاب از تازی به فارسی به امر‌ امیر نوح دوم سامانی در حدود 370ق، بوده، بنابراین آن‌طور که دانشمندان ایرانی تصور‌ کرده‌اند، نثر اقدم زبان‌ دری‌‌ و پیش از مقدمه منثور ابومنصوری نیست، بلکه در درجه دوم معاصر و مقارن با ترجمه تفسیر و تاریخ طبری شمرده می‌شود. اما اهمیت آن از این وجه است که اکنون ما یک متن‌ مکمّل و تمام و اصیل کتابی را در دست داریم که فراهم‌شده و محصول همان‌ عصر سامانی است و در جمله کتب آن عصر و مربوط به دوره قدیم نثر دری، کتاب‌ دیگری نیز به دست آمده است. باوجودی که تاکنون از نام مترجم فارسی سواد الأعظم خبری نداریم، ولی سبک‌ انشا و سیاق و سباق نثر‌ آن دلالت واضح دارد که این نثر یقینا مربوط به قدیم‌ترین‌ دوره ادبیات دری، یعنی عصر سامانی است و چون از عربی ترجمه شده، لابد اثر ترجمه تازی هم در وجنات آن آشکار‌ است‌. اینک یک مسئله از بین این کتاب به‌طور نمونه آورده می‌شود: «مسئله بیست‌وششم آن است که مرتبت انبیا - صلوات‌اللّه‌عليهم‌أجمعين - برتر از مرتبت اولیاست و مرتبت اولیا کمتر از مراتب انبیا باشد و هرکه هردو یکسان نهد، آن‌ مبتدع‌ و هوادار‌ باشد و معجزات، انبیا راست و کرامات، اولیا راست و اولیا را کرامات آن‌ وقت باشد، که خدای عزوجل را مطیع باشند و رسول - عليه‌السلام - ‌[را] اطاعت دارند

این کتاب با بهره‎گیری از آیات و روایات در 4 فصل نخست مفاهیم کلیدی تحقیق یعنی تدبیر، معشیت و رزق را تبیین می‎کند سپس راهبردهای تدبیر معشیت را بحث می‎نماید. در فصل سوم با عنوان راهبردهای تدبیر معشیت اخلاق اقتصادی در درآمد، مصرف و پس‎انداز طرح شده است. آثار تدبیر و پیامدهای بی تدبیری در فصل چهارم آمده است.

السواد الأعظم في الكلام، تألیف حکیم و متکلم ابوالقاسم اسحاق بن محمد حکیم سمرقندی (متوفى 342/335ق)، اثری کلامی (عقیدتی) است که به تبیین و شرح مسائل اساسی دین و عقاید اسلامی در قالب پرسش‌ها یا مسائل می‌پردازد. این کتاب، از قدیمی‌ترین متون در مکتب ماتریدی است که شروح متعددی بر آن نوشته شده است

القول السديد في شرح جوهرة التوحيد، شرح محمد سمیر شاوی بر «الجوهرة التوحيد في علم الكلام» ابراهیم بن حسن لقانی مالکی (متوفی 1041ق) است. منظومه‎ عربی «جوهرة التوحيد» از جمله مهم‎ترین آثار کلامی اهل سنت است. متن این منظومه به‌صورت یکجا در انتهای کتاب ارائه شده است. شیخ رجب دیب و ندی موفق صباغ بر این اثر جداگانه مقدمه نوشته‌اند. مصنف «جوهرة التوحيد» با انتخاب این عنوان برای اثرش، اصل «توحید» را موضوع محوری این منظومه دانسته است؛ لذا طبیعی است که در مقدمه این کتاب نیز که شرحی بر آن کتاب است، پیرامون آن مطالبی ارائه شود: خداوند متعال دین اسلام و امت اسلامی را به نعمتی که امت‎های پیشین از آن ابا نمودند، شرافت بخشید. این نعمت خداوند عبارت است از «توحید» که آن را اساس برای همه ادیان قرار داده است؛ لکن امت‎هایی گمراه شدند و از حق برگشتند و برای خداوند زوجه یا فرزند یا شریک یا مددکاری قرار دادند؛ لذا پیامبر ما رسول‌الله(ص) دعوتش را از همان ابتدای امرش بر کلام «لا إله إلا الله» متمرکز کرد و همواره مردم را به آن و نه چیز دیگر امر می‌کرد و به آنها خبر می‌داد که اگر آن را با صداقت و اخلاص بگویند، سعادت دنیا و آخرت را برای آنها تضمین می‌کند. بله این کلمه حقیقتاً موجب سعادت دنیا و آخرت برای کسانی است که به آن ایمان آورند و به مقتضای آن عمل کنند. علما نیز همواره به کتابت و تصنیف و تعلیم و توجیه همت گماشتند تا حقیقت توحید با تمام اعتقادات صحیحی که به دنبال آن مطرح می‌شود، محکم و پابرجا در امت توحید باقی بماند. پس از آن علم توحید شکل گرفت و به علم کلام انتقال یافت. در این منظومه شعری، اصول اعتقادی از توحید خالق و ایمان به آن و به رسولان و کتبش گرفته تا قضا و قدر، قبر و احوال آن، قیامت و اهوال و مواقفش و غیر آن در 144 بیت در بحر رجز گردآوری شده است. سپس علمای علم کلام این منظومه را شرح کردند که از مشهورترین شروح آن، شرح شیخ ابراهیم باجوری و شیخ بکری رجب است. پس از آن ادیب ماهر محمد سمیر شاوی، شرح جدیدی بر آن نوشت. شارح نیز سبب نگارش شرح بر جوهرة التوحيد را این‌گونه توضیح داده است: «علما بر این منظومه شروح متعددی نوشته‌اند. من نیز بهتر دیدم که بین این عده بهره‌ای داشته باشم؛ پس شرحی روان نوشتم تا مقدمه‌ای بر مطالعات اعتقادی و گفتاری محکم در معرفت اصول اعتقادی باشد و لذا نامش را «القول السديد في شرح جوهرة التوحيد» نهادم. برخی شروح مانند حاشية الصاوي، اشعار جوهرة التوحيد را در سه مبحث الهیات، نبوات و سمعیات تقسیم و شرح کرده‌اند؛ اما سمیر شاوی این تقسیم‌بندی را لحاظ نکرده و تنها به انتخاب عناوین ابیات بسنده کرده است. شیوه شارح در نگارش اثر بدین ‎ترتیب است که پس از عنوان منتخب، بیت مورد نظر را به‌طور کامل آورده و سپس به شرح مقصود مصنف پرداخته است. در ابتدای شرح در صورت نیاز، الفاظ و واژگان ابیات را معنا کرده، شواهد قرآنی و روایی را آورده و به شبهات مرتبط پاسخ گفته است. فهرست تفصیلی مطالب کتاب در انتهای آن ذکر شده است. شارح در خود متن، آدرس آیات را در کروشه آورده است؛ اما آدرس روایات را با ذکر نام منبع و صفحه آن به پاورقی منتقل کرده است. برخی الفاظ یا اصطلاحات را نیز معنا کرده است. نبود فهرست منابع از کمبودهای این اثر است.

العدالة في فقه أهل‌البيت(ع)، تقریرات درس خارج آیت‌الله مسلم داوری است که توسط محمدصالح معلم، به رشته تحریر درآمده و با تحقیق حسن عبودی، منتشر شده است. علاوه بر محوریت موضوع عدالت در اندیشه، تفکر و اعتقادات اسلامی و بلکه اهمیت آن در مباحث انسانی و نقش آن در سیر تکاملی انسان، در فقه اسلامی نیز به دلیل فراوانی مواردی که عدالت در آنها شرط است، موضوع عدالت فضای وسیعی را به خود اختصاص داده و مورد توجه فقهای برجسته قرار گرفته و تحقیقات و بررسی‌های زیادی پیرامون آن صورت گرفته است. اثر حاضر، از جمله آن تحقیقات است که حاصل مباحث درس خارج یکی از علمای اعلام بوده و در آن، موضوع عدالت، از جنبه فقهی، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. این مباحث که در رمضان سال 1416ق، تحت عنوان «مباحث تمهيدية لأستنباط أحكام العدالة»، در قالب دروس استدلالی سطح عالی در فقه امامیه مطرح شده، به ژرفای اندیشه، جامعیت ادله و لطافت بیان، متمایز گردیده و از ویژگی‌های زیر، برخوردار است: تعریف مفهوم عدالت و بحث و اشکال در مورد اقوال مطرح‌شده پیرامون آن؛ تحقیق پیرامون آنچه به عدالت آسیب می‌رساند؛ اموری همچون: گناهان کبیره، اصرار بر گناهان صغیره و...؛ تحقیق درباره توبه و اینکه آیا عدالت به‌واسطه تحقق آن، بازمی‌گردد؛ تحقیق پیرامون راه‌هایی که به‌واسطه آنها، عدالت ثابت می‌گردد. از جمله ویژگی‌های قابل تأمل در کتاب که باعث اهمیت آن شده، اقدامات تحقیقی صورت‌گرفته در آن است که برخی از آنها، عبارتند از: استخراج آیات و روایات مذکور در متن؛ ارجاع اقوال و نصوص فقهی به مصادر اصلی و منابع معتبر آنها؛ تصحیح و تحقیق متن با توجه به روش‌های مورد استفاده در تحقیق؛ تهیه فهارس فنی تفصیلی عمومی برای کتاب، مانند فهرست آیات، روایات، مصادر و محتویات کتاب به‌منظور تسهیل در یافتن مطالب و مباحث آن. کتاب با مقدمه مفصلی از محقق در تشریح عدالت اجتماعی و توضیح رابطه عدل با توحید، نبوت، امامت، جامعه مدنی و انتظار، آغاز و مطالب متن در چهار مقام، تحت عناوینی چون «مفهوم لغوی، عرفی و شرعی عدالت»، «شرایط عدالت»، «توبه و احکام آن» و «راه‌های ثبوت عدالت»، ارائه شده است.