جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اثر حاضر، کتابی است مبسوط که مؤلف آن، موضوعات و مطالب مربوط به عقیده، حدیث، تفسیر، لغت، نحو، فقه و تصوف را به سبکی آسان و روان و با ارائه‌ای جالب و ارزشمند، همراه با تقسیم‌بندی و طبقه‌بندی خوب مطالب و موضوعات، با در نظر گرفتن تناسب میان فصول و بخش‌ها، ترکیب و تنظیم نموده و در اختیار خوانندگان، قرار داده است. نکته قابل تأمل آنکه ذهن ریاضی نویسنده، او را در این امر به‌خوبی کمک کرده و مطالب را در صورت نیاز، تفصیل و شرح داده و درعین‌حال، آنها را برحسب آنچه مقام و مقال ایجاب می‌نموده، خلاصه کرده و به رویکردی که در مقدمه بدان اشاره داشته، در سراسر کتاب، پایبند بوده است. مؤلف در این کتاب، تعداد زیادی از مقالات فرقه‌های مختلف اسلامی را جمع‌آوری نموده که در جاهای دیگر، به‌ندرت می‌توان آن‌ها را یافت؛ به‌ویژه مقالات مربوط به اشعریان اولیه‌ای که کتاب‌هایشان مفقود گردیده و نظریاتشان، توسط کسانی که بعد از ایشان آمده‌اند، نقل شده است. نویسنده در این کتاب، اقوال و نظریات مخالفین خود را رد کرده و برای این موضوع، دلایل و مدارکی را نیز ارائه نموده و همچنین به انتقاد از آموزه‌ها و مطالب برخی از اسلام‌گرایان و سایرین پرداخته است. ازآنجایی‌که این کتاب ارزشمند در تفسیر اسماء و صفات الهی، سه محور «عقیده، «لغت و نحو» و «تصوف» را در بر گرفته، لذا منابع مورد استفاده نویسنده نیز متنوع بوده و بنابراین، رویکردهای او به‌اقتضای این تنوع و جامعیت، متنوع بوده است. وی برخی از منابع خود را در کتاب ذکر نموده و از ذکر برخی دیگر، غفلت کرده است. محقق در مقدمه خود، به‌تفصیل از این منابع نام برده است. اسامی و صفات مذکور در کتاب، بر اساس ترتیب حروف الفبا و در سه جلد، تنظیم گردیده است. جلد نخست، حروف همزه، تا جیم را در خود جای داده است و جلد دوم، حاء تا میم و جلد سوم، نون تا هاء را.

یکی از موضوعات مهم امامیه، بحث تقابل ائمه؟عهم؟ و حاکمان جائر نسبت به یکدیگر است. این پژوهش درصدد آن است که با روش توصیفی-تحلیلی به سیرۀ علمی و عملی پیشوایان دینی و ارتباط آنان در مواجهه با حاکمیت جائر بپردازد و به این سؤال اساسی پاسخ دهد که تعامل ائمه؟عهم؟ و حاکمان نسبت به یکدیگر چگونه بوده است. نگارنده در این پژوهش کوشیده است با بررسی سبک زندگی ائمه‌؟عهم؟ در مواجهه با حکومت‌ها، به واکاوی روش‌های تقابل ایشان با حاکمان جور بپردازد. ائمه‌؟عهم؟ بسته به شرایط اجتماعی و سیاسی هر دوره، پنج شیوۀ «سکوت، صلح، تعامل، مخالفت و نفوذ» را در مواجهه با حاکمیت‌های وقت برگزیدند. ائمۀ معصومین؟عهم؟ در مواجهه و تقابل با حکومت‌ها، به عواملی همچون زمان، مکان و شرایط اجتماعی توجه ویژه‌ای داشته‌اند. در وضعیت‌های اضطراری، هرچند حاکم مشروعیت نداشته است؛ اما به‌دلیل مصالح مهم‌تر و در چارچوب احکام ثانوی، تعامل با حاکم جائر را مجاز می‌دانستند تا از آسیب‌ها و تهدیدهای احتمالی نسبت به جامعۀ اسلامی پیش‌گیری شود. با این ‌حال، در شرایط عادی، با رعایت تقیه، نارضایتی خود را به شیوه‌های گوناگون ابراز می‌کردند. همچنین، در مواردی خاص و با توجه به شرایط و مصالح موجود، به برخی از اصحاب اجازۀ همکاری محدود با خلفا داده‌اند. در مقابل، حاکمان جور نیز با روش‌هایی همچون حصر و محدودسازی، به مقابله با ائمه‌؟عهم؟ پرداختند و در نهایت، ایشان را به شهادت رساندند.

رویکرد محاسباتی به ذهن و ویژگی‌های ذهنی با تقریرهای مختلفی، ازجمله کارکردگرایی ماشینی زمینۀ مناسبی را برای طرح مدل‌های محاسباتی از اراده و تصمیم‌گیری آزاد در حوزۀ هوش مصنوعی فراهم آورده است. این رویکرد در این مسیر، موفقیت‌های نسبی نیز به دست آورده است؛ اما جای این پرسش است که مدل محاسباتی دربارۀ ارادۀ انسانی و مبانی فلسفی آن، در مواجهه با نگرش‌های فلسفی عمیق‌تری همچون حکمت متعالیه دچار چه کاستی‌ها و چالش‌هایی است؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی مدل‌های محاسباتی ارائه‌شده برای ارادۀ آزاد در هوش مصنوعی (با تمرکز بر رهیافت نمادین) می‌پردازد. در ابتدا، کارکردگرایی ماشینی به‌مثابۀ مبنایی فلسفی برای این رویکرد تحلیل می‌شود. سپس با اتکا به اصول و مبانی حکمت متعالیۀ، تبیینی جامع و انتقادی از این مدل‌ها ارائه و به پرسش محوری پژوهش پاسخ داده خواهد شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدل‌های محاسباتی، فاقد ظرفیت وجودشناختیِ لازم برای تبیین حقیقت اراده‌اند. این تلقی، مؤلفه‌های بنیادینی همچون آگاهانه‌بودن، تجربۀ پدیداری و حیثیت التفاتی را که در تبیین صدرایی از اراده نقش محوری دارند، نادیده می‌گیرد. بررسی فلسفی این سنخ مسائل در حوزۀ هوش مصنوعی، جدا از آثار و پیامدهای فلسفی، در حوزۀ مسئولیت اخلاقی و حقوقی، به‌طور مستقیم در سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری در این حوزه نیز تأثیرگذار است؛ ازاین‌رو ارزیابی ایده‌های مطرح‌شده از منظر مبانی فلسفۀ اسلامی، ضرورتی فلسفی و تمدنی است.

علامه حلی با استناد به آیۀ 23 سوره شوری (قل لا أسألکم علیه أجرا إلا المودة فی القربى) و روایات ذیل آن، «مودّت نسبت به اهل‌بیت؟عهم؟» را واجب دانسته و از وجوب این مودّت، وجود منصب امامت در میان اهل‌بیت؟عهم؟ را نتیجه گرفته است. از سوی دیگر، ابن‌تیمیه به برداشت معناییِ علامه حلی از واژگان آیه، و نیز به استناد علامه به روایاتِ مرتبط و دلالت آنها، اشکال وارد کرده است و در وجود روایاتی که در منابعِ مورد استناد علامه آمده، تردید روا داشته است. در تحقیق پیشِ رو، با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی-‌تحلیلی، نشان داده شد که برداشت علامه از آیه و الفاظ آن، هم‌راستا با دیدگاه لغویان، مفسران، و محتوای روایات است. افزون بر این، روایاتِ ذیل آیۀ یادشده، نه‌تنها در منابعی که علامه به آنها استناد کرده، وجود دارند؛ بلکه از نظر سند و متن نیز، مطابق با معیارهای رجالی و حدیثی اهل‌سنت، بدون خدشه و قابل قبول‌اند.

شناخت و تحلیل لقب «صدیق» و نسبت‌دادن آن به خلیفۀ اول، به‌سبب آنکه نشان‌دهندۀ فضیلتی بنیادین و از مستندات مهم در اثبات حقانیت خلافت است، همواره یکی از مباحث جدی و محل اختلاف در میان فرق اسلامی بوده است. برخی فرق اسلامی با استناد به ادله قرآنی و روایی -ازجمله روایاتی در صحیح بخاری و مسلم- این لقب را مخصوص خلیفۀ اول می‌دانند. در مقابل، می‌توان با تکیه بر روش تحلیل تاریخی-توصیفی و تحلیل محتواییِ ادله و شواهد، به این ادعا اشکال وارد کرد. در این پژوهش، ابتدا درباره اجماعی‌بودن روایاتِ صحیحین تأمل می‌شود؛ سپس بررسی سندی این روایات با توجه به حضور راویانی که دچار جرح‌های جدّی رجالی‌اند، در دستور کار قرار می‌گیرد و سرانجام، به ناسازگاری‌های مضمونی موجود در روایاتِ مثبتِ لقب «صدّیق» اشاره خواهد شد. تضعیفات صدوری مطرح‌شده، شامل بررسی مخالفت اهل‌بیت؟عهم؟ و برخی دیگر از صحابه با این انتساب، و همچنین تناقض این ادعا با روایات مثبِت لقب «صدیق» برای امیرالمؤمنین؟ع؟ است. علاوه‌بر این، شواهد تضعیف صدوری دیگر، مانند تعارض با برخی مستندات تاریخی و وجود انگیزه‌های سیاسی و مذهبی در جعل این لقب نسبت به ابوبکر، نیز در مباحث این پژوهش مورد بررسی قرار می‌گیرد.

این مقاله به بررسی مفهوم زندگی اصیل در اندیشهٔ مارتین هیدگر، با تمرکز بر پیوند آن با معمای هستی، در دو دورهٔ متقدم و متأخر اندیشهٔ او می‌پردازد. با استفاده از روشِ تفسیر فلسفی و تحلیلِ متنی نشان داده می‌شود که در هستی و زمان، زندگی اصیل از سویی، با بُعدِ اگزیستانسیال و پاسداشتِ هستیِ دازاین گره می‌خورد و از سوی دیگر، با افقِ تاریخی ـ هستی‌شناختی مرتبط است؛ بدین معنا که دازاینِ اصیل با شنیدنِ ندایِ وجدان و مرگ‌آگاهی از سلطهٔ کسان رها می‌شود و با رجوعِ آگاهانه به میراث، امکان‌های اصیل‌تر هستی را پی‌جویی می‌کند. در این چشم‌انداز، رجوع به میراث، وسیله‌ای برای گشودنِ امکان‌های آینده و احیای افق‌های فراموش‌شدهٔ حقیقتِ هستی است. در دورهٔ متأخر، با محوریت‌یافتن هستی به‌جای دازاین، مسیرِ اصالت از خودینگی به‌سوی وارستگی تغییر می‌کند. در این مرحله، زندگی اصیل از طریق گذر از تفکرِ بازنمودی به تفکرِ تأملی ممکن می‌شود و دازاین اصیل با چشمداشت هستی و گشودگی به راز هستی می‌زید و چیزها را نه به‌مثابۀ ابژه‌های مصرف، بلکه به‌مثابۀ امور سکناگزیده در گستره و گشودگی هستی درمی‌یابد. این پژوهش نشان می‌دهد که با ارائهٔ یک چارچوب سه‌مرحله‌ای، می‌توان زندگی اصیل را در منظومهٔ فکری هیدگر به‌مثابهٔ نحوه‌ای از بودن فهم کرد که سه سطح اگزیستانسیال، تاریخی ـ فرهنگی و هستی‌شناختی را به‌طور درهم‌تنیده در بر می‌گیرد و تفسیر منسجم‌تری از زندگی اصیل و نسبت میان دازاین و هستی ارائه می‌دهد.

رابطهٔ میان اصل «اختیار» و «علیت» از دیرباز مورد پرسش و کاوش متفکران و فیلسوفان بوده است. در واکاوی دو اصل بنیادین «اختیار» و «علیت»، سنت فلسفی غرب مسیری دوگانه را پیموده است: گروهی به همسازی میان این دو اصل معتقد شده‌اند، و دسته‌ای دیگر ناسازگاری بنیادین میان آنها را پذیرفته‌اند. ناسازگاری‌گرایان نیز دو بخش شده‌اند: عده‌ای بر اولویت و اصالت اختیار تأکید ورزیده‌اند و گروهی دیگر جبرگرایی را مبنا قرار داده‌اند. اختیارگروان ادله‌ای همانند ایدهٔ «علیت ـ فاعلی» توسط رودریک چزوم، نظریهٔ «خودتعیینی» از سوی رابرت کین، و «اصل عدم قطعیت» هایزنبرگ را عرضه کرده‌اند. در مقابل، ناهمسازان جبرگرا به دلایلی مانند «استدلال پیامد» پیتر ونان واگن، آزمایش «فرایند مغزی ناآگاه» بنیامین لیبت، و آزمایش «چالش شهود متعارف» نیکولز متوسل شدند. در این میان، نیکولز با آزمایش چالش شهود متعارف به نتایجی مختلف دست یافت؛ در پاره‌ای از داده‌ها نتایج دترمینیستی، و در پاره‌ای دیگر، نتایج حاکی از اختیارگروی گرفت. در این پژوهش، به گمان نگارنده، نقدهایی به نظریۀ ناسازگارگرایان اختیارگرا و جبرگرا وارد است، ازجمله تأمل‌ورزی و ارادۀ انسان را در عداد قوانین طبیعت دانستن، شهودی دانستن جایگاه ممتاز انسان در هستی و به استخدام درآوردن طبیعت، معلول و از توابع اختیار دانستن وراثت و محیط، عجز از پاسخ به اشکال تصادف و فعل گزاف، قابل جمع نبودن تلقی علیت ذاتی فاعل نسبت به فعل و نامتعین و نامعلل دانستن فعل، تحقق فعل و ارادۀ نامتعین با وجود جبر مکانیکی، اشکال عدم جمع نامتعین دانستن فعل و اصل امکان‌های بدیل و عدم توافق نظر در دانش‌های نوپدیدی مثل نظریۀ کوانتوم و عملکرد مغز و عصب‌شناسی.پژوهش حاضر می کوشد بر اساس استدلال های فلسفی و پاره ای داده های علمی به طور کاربردی زوایای مختلف این مبحث را بکاود و بر افتاب افکند.

آیین بابی (یا بیانی) دینی است که در سال ۱۲۶۰ق. به‌دست سیدعلی‌محمد شیرازی، ملقب به باب یا هوشیدر، در ایران پدید آمد و توانست از میان اقشار، اصناف و طبقات گوناگون جامعهٔ ایرانی، پیروانی به‌سوی خود جذب کند. باب در همان سال، در ۲۵سالگی، نخست ادعای بابیت کرد و اندکی بعد، در کنار خانهٔ کعبه، مدعی مهدویت شد؛ اما به همین نیز بسنده نکرد و بعدها ادعای نبوت و حتی خدایی کرد. این ادعاها در آن زمان موجب بروز انحرافاتی در جهان اسلام شد و واکنش علما را برانگیخت. پژوهشگر در این نوشتار می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که واکنش علمای اصولی در برابر بابیه چگونه بود و این واکنش‌ها تا چه اندازه در مهار و مقابله با این جریان مؤثر واقع شد. روش تحقیق، بهره‌گیری از جامعهٔ آماری هدفمند و اشباع‌شده است؛ بدین معنا که داده‌ها تا جایی گردآوری شده‌اند که دیگر اطلاعات جدیدی به‌دست نمی‌آمد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عواملی چون برداشت نادرست از آموزه‌های دینی مانند قیام امام مهدی؟عج؟ و انتظار فرج، خرافه‌گرایی، فقر اقتصادی، ضعف فرهنگی، بی‌سوادی گسترده در جامعه و نیز حمایت بیگانگان از تحرکات ساختارشکن، در پیدایش بابیه مؤثر بوده‌اند. همچنین نوع مواجههٔ علما با بابیه، بسته به شرایط و نگرش‌های فردی آنان، متفاوت بوده است؛ به‌ویژه در رابطه با نقش این جریان در تحریک جامعه و جذب توده‌ها به آیین نوظهور باب.

این کتاب به توضیح چند موضوع جداگانه تربیتی اخلاقی، اعتقادی و سیاسی می‌پردازد. توضیح دیدگاه اندیشور و نویسنده نامدار مسلمان عبدالرحمان کواکبی درباره استبداد، از مباحث این کتاب است.

این کتاب مجموعه‌ای است شامل دو کتاب است که کتاب نخست، کتابی است در‌ اثبات صانع، توحید و سایر صفات کمالیه خداوند که در چهار مجلس عرضه گردیده و کتاب دوم، کتابی است در موضوع اخلاق که مباحث آن، برگرفته از کتاب «مصباح الشريعة» بوده و طبق بخش‌بندی مترجم، به هفت بخش تقسیم شده است.