جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

درآمدی بر اسلام، توسعه و ایران، مجموعه مقالات سلیمان خاکبان (متولد 1334ش) با هدف طراحی الگوی نوین توسعه دینی و مقایسه آن با دیگر الگوهای توسعه است که در قالب هفت مقاله در موضوعات مربوط به دین و توسعه ارائه شده است. مقاله اول با عنوان «مقدمه‌ای بر زیرساخت‌های الگوی نوین توسعه دینی»، در سمینار اسلام و توسعه در سال 1375ش در دانشگاه شهید بهشتی ارائه شده است. نویسنده در این مقاله بر ضرورت تبیین الگوی نوین توسعه دینی، ضرورت تحول در نظام علمی کشور و نیز تفکر مستقل به عنوان اولین سنگ بنای توسعه تأکید نموده است. در تفکر مستقل، دو اصل معرفت‌شناسی و روش‌شناسی از اهمیتی خاص برخوردار است، که ضرورت دارد با تفکر و اجتهاد و نوآوری، طرحی نو در این اصول بنیان گذاشته شود. نویسنده در پایان مقاله اول، بر ضرورت آشنایی حوزه و دانشگاه با مسائل و مشکلات عینی تأکید می‌نماید. عنوان مقاله دوم، «رسالت حوزه و دانشگاه در فرآیند توسعه دینی» است، که در سال 1373 در هفتمین همایش وحدت حوزه و دانشگاه در دارالشفای قم ارائه شده است. وی در این مقاله، به چهار رسالت مشترک حوزه و دانشگاه اشاره می‌نماید، نخستین رسالت حوزه و دانشگاه، زمان‌آگاهی و حضور در زمان است. دومین رسالت، شناخت دقیق عمیق و جامع نسبت به فرآیند توسعه غربی و الگوی توسعه دینی است. در مرحله سوم، ضرورت تبیین رابطه مثبت دین و توسعه بیان شده است. نویسنده در نهایت، ارائه تعریفی نو از توسعه، جهت پرکردن خلأ ناشی از بی‌اعتباری الگوی توسعه غربی را گوشزد نموده است. مقاله سوم، به نقش بنیادین حوزه و دانشگاه در نظریه‌پردازی الگوی نوین توسعه دینی، اختصاص دارد. این مقاله در هشتمین همایش حوزه و دانشگاه در سال 1374 در محل دانشگاه امام صادق(ع) ارائه شده است. در این مقاله، نویسنده به ضرورت گرایش حوزه‌های علمیه به مباحث کلان اجتماعی از قبیل توسعه و زیرمجموعه‌های آن از قبیل برنامه‌ریزی توسعه و نیز بهره‌برداری از یافته‎‌های علمی دانشگاه‌ها تأکید می‌نماید. مقاله دیگر این کتاب، در بیان ضرورت انقلاب در جایگاه و ساختار ارتباطی پژوهش است، که در چارچوب نظام ارزشی اسلام، فرآیند توسعه و نقش پژوهش، آموزش و صنعت مورد بررسی قرار گرفته است. خاکبان در مقاله پنجم با عنوان «مدیریت عاشورایی»، از محوریت معنویت در توسعه و مدیریت معنوی سخن به میان آورده است. حبّ الهی و عشق به خداوند، از ویژگی این‌گونه توسعه و مدیریت دانسته شده است. نویسنده در دو مقاله دیگر، از بهره‌وری و تعیین نرخ مطلوب ارز در دوران تعدیل و بازسازی اقتصادی سخن به میان آورده است.

درآمدی بر روان‌شناسی تنظیم رفتار با رویکرد اسلامی، نوشته محمدصادق شجاعی (متولد 1350ش) است. کتاب، مبانی نظری تنظیم رفتار در معارف اسلامی، اصول و قواعد تنظیم رفتار و تقوای عاقلانه یا الگوی دینی تنظیم رفتار را موضوع پژوهش قرار داده است. نویسنده بر این باور است که تاکنون، تنظیم رفتار در اسلام با رویکرد روان‌شناختی در سطح نظام مفاهیم انجام نشده است و هر آنچه بوده، در سطح تک‌گزاره‌ها و تک‌مفهوم‌ها صورت گرفته است؛ بدین‌گونه که یک آیه، یک حدیث و یا یک موضوعی مانند زهد و تقوی بررسی می‌شده است، ولی الگو‌ها و نظریه‌های اسلامی ارائه نگشته‌اند. نویسنده، برای استخراج مدل دینی تنظیم رفتار، با فرایند فقه الحدیثی پیچیده‌ای روبه‌رو بوده است؛ وی در آغاز، با فهم و تبیین گزاره‌های دینی، موضوع‌های گوناگونی را به‌گونه عملیاتی تعریف و مفهوم‌شناسی کرده است تا اینکه توانسته است نظام میان آن‌ها را کشف کند. شجاعی در جستجوی یافتن مؤلفه‌های معنوی برای تنظیم رفتار است و می‌خواهد به این پرسش پاسخ دهد که اگر دانش روان‌شناسی هدف زندگی را رسیدن به لذت بیشتر می‌داند، آیا می‌تواند برای یک مسلمان الگویی در تنظیم رفتار ارائه نماید؟ او در این رابطه، به برخی منابع همچون «أدب الدنيا و الدين» از ماوردی، «منهاج المسلم» از جابر جزائری، «مرآة الرشاد» از مامقانی، «مصباح الشريعة» از حسن مصطفوی و... اشاره می‌کند.

أجوبة المسائل یا پاسخ به جدیدترین استفتائات، کتابی است حاوی پرسش و پاسخ‌های (استفتائات) فقهی، مطابق به فتاوای آیت‌الله سید محمدعلی علوی گرگانی (متولد 1318ش). این کتاب به زبان فارسی در دو جلد منتشر شده است. در ابتدای کتاب سبب نگارش کتاب و نیاز مراجعه به علمای دینی این‌گونه تبیین شده است: یکی از موضوعاتی که باید مؤمنین متعبد جستجو کنند دستیابی به وظایف شرعی و دینی خود است. مؤمنین گرچه با احکام الهی آشنایی دیرینه دارند و با عمل به دستورات اسلام زنگارها را از دل می‌زدایند لکن هنوز مسائل فراوانی برای آن‌ها در پرده ابهام قرار دارد که پیگیری آن‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. فلذا برای رسیدن به احکام الهی بهترین و صحیح‌ترین راه‌ها طریقه‌ای است که ائمه معصومین(ع) نشان داده‌‌اند و فرموده‌اند: «و اما الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الی رواة احادیثنا»؛ یعنی در راه اطلاع‌یابی از مسائل دینی به علماء جامع‌الشرایط فتوا و روایت رجوع نمایید. ازاین‌رو عالمان و فقهای اسلام نیز با تلاش مستمر خود درصدد رفع این مشکل بوده و می‌باشند‏. کتاب حاضر که به نام اجوبة المسائل یا پاسخ به جدیدترین استفتائات نام گرفته است مشتمل بر مسائل فقهی از تقلید تا دیات است که از محضر مبارک حضرت آیت‌الله‌العظمی علوی گرگانی مدظله‌العالی سؤال گردیده و معظم‌له به‌صورت کتبی پاسخ فرموده‌اند[۲]‏. مسائل ذکر شده در این اثر و در هریک از جلدهای آن، همانند دیگر رساله‌های عملیه به ترتیب ابواب فقهی با کتاب اجتهاد و تقلید آغاز و به کتاب دیات ختم شده است. پس‌ازآن استفتائاتی که در زمینه‌های عزاداری، خانواده، زنان، پزشکی، موسیقی و غنا، فیلم و نمایش ارائه شده است. در جلد دوم کتاب همین ساختار در ارائه مسائل پیگیری شده است؛ اما در هر موضوع استفتائات جدیدی ارائه گردیده است. همچنین احکامی در زمینه امدادرسانی، شهریه، دعا، استخاره و عیدالزهرا و ورزش اضافه شده است. شماره‌گذاری استفتائات هر عنوان از دیگر عنوان تفکیک شده است. فهرست مطالب هر جلد در انتهای آن ذکر شده است.

این کتاب مجموعه مباحث اخلاقى پيرامون سير و سلوك معنوى است كه زير نظر على اكبر رشاد، در سال 1418ق از نوار پياده و تدوين شده است. رساله حاضر، حاوى مباحث كلى و مقدماتى سير و سلوك است و به‌مثابه پيش‌درآمدى بر سلسله دروس اخلاق و عرفان استاد تلقى مى‌شود كه در پژوهشكده فلسفه و كلام پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى آماده گرديده است. هدف از خلقت، فضيلت معرفت، معنا و اقسام معرفت، مكاشفه و مشاهده حق تعالى و تفاوت كشف و شهود، طريق تحصيل معرفت حق، طريق تحصيل حضور، تقدم خودشناسى بر خداشناسى، غايت بعثت انبيا، شرايط و موانع معرفت الله از جمله عناوين مباحث كتاب است.

این پژوهش به بررسی جنبش خوارج در دوره اموی می‌پردازد. با وجود نقش برجسته این گروه در تاریخ صدر اسلام، منابع موجود عمدتاً متأخر، پراکنده و متأثر از دیدگاه‌های خصمانه هستند. فقدان منابع دست اول خارجی و وابستگی به روایات مخالفان، چالش‌های روش‌شناختی قابل توجهی ایجاد کرده است. این تحقیق با بهره‌گیری از شواهد سکه‌شناسی و تحلیل انتقادی منابع مکتوب، به بازخوانی شورش‌های مهم خوارج می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که پدیده خارجی‌گری ناهمگون و پیچیده بوده و باید میان سنت فکری زاهدانه و قیام‌های خشونت‌آمیز ضد حکومت تمایز قائل شد. عوامل جغرافیایی، قبیله‌ای و همزمانی با فتنه‌های بزرگ اسلامی نشان می‌دهد که نمی توان صرفاً تفسیر مذهبی برای همه این شورش‌ها ارائه داد. این مطالعه بر نیاز به بازنگری هر قیام به صورت جداگانه و توجه به زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آنها تاکید می‌کند. نتایج این مطالعه می تواند زمینه ساز خوانش نوینی از تحولات سیاسی-مذهبی نخستین سده‌های اسلامی باشد.

تحقیقی درباره آموزه «توسل» و مبانی شرعی آن است. نویسنده در این اثر با طرح انواع توسل به تشریح نظر قرآن درباره توسل و رابطه آن با توحید پرداخته است. دلایل گوناگون مخالفان توسل در کتاب مطرح شده و از شرعی بودن آن دفاع شده است. نویسنده برای بررسی اشکالات از روایات مورد قبول اهل‏سنت استفاده کرده است. دیدگاه شریعت اسلامی درباره سوگند خوردن غیرخدا و سوگند دادن خدا به حق اولیا و صالحان مورد بررسی قرار گرفته است.

با توجه به تأکید روایات امامیه بر ارجاع انسان در همۀ شئون زندگی به امام به‌مثابۀ مرجع دینی، و معرفی امام به‌مثابۀ صاحب جایگاه مرجعیت دینی، این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که آیا می‌توان همۀ شروط و اوصاف امامت را در چارچوب مرجعیت دینی اهل‌بیت(علیهم السّلام) بازتعریف و سامان‌دهی کرد. به عبارت دیگر، اگر امامت را از زاویۀ مرجعیت دینی اهل‌بیت^ تحلیل کنیم، چه میزان از شروط و صفات امامت را می‌توان برای جایگاه مرجعیت دینی اهل‌بیت^ اثبات کرد و آیا بازخوانی و تفسیر امامت از این منظر، دایرهٔ شروط و اوصاف امامت را محدود می‌سازد یا آن را توسعه می‌دهد. در این نوشتار، سه شرط اساسی امام بررسی و ارتباط آنها با مرجعیت دینی اهل‌بیت^ تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که همۀ مقامات مهم امام، ازجمله نصب الهی، علم ویژه و عصمت برای جایگاه مرجعیت دینی اهل‌بیت^ ثابت است. همچنین نشان می‌دهد که مرجعیت دینی اهل‌بیت^ نه‌تنها با شروط و اوصاف امامت ناسازگار نیست، بلکه به‌مثابۀ چارچوبی منسجم، توانایی بازتعریف و اثبات این مقامات را دارد. این پژوهش با پرکردن خلأ مطالعاتی موجود، زمینهٔ بازخوانی امامت را در قالبی کاربردی و پاسخگو به نیازهای جامعهٔ شیعی فراهم می‌کند. در این پژوهش، از متون حدیثی شیعه و روش عقلی بهره گرفته شده است. تلفیق روش نقلی و عقلی به این معناست که افزون بر نقل روایات، از استدلال‌های عقلیِ استخراج‌شده از همین روایات نیز استفاده شده است.

در انسان‌شناسی بر اساس روایات امامیه، انسان موجودی چندبعدی و دارای ارواح مختلفی است که هریک نقش خاصی ایفا می‌کنند. هویت روح قدیمه یکی از چالش‌های فلسفی در این انسان‌شناسی است. پژوهش حاضر به بررسی هویت و ویژگی‌های روح قدیم می‌پردازد و ارتباط آن با دیگر ارواح را تحلیل می‌کند. هدف این پژوهش این است که از یک سو، روشن کند آیا روح قدیمه، وجود مستقل و هویت منحاز و جدایی در ساحت حیات انسان دارد، و از سوی دیگر، این موجود چه کارویژه‌ای را دنبال می‌کند. این پژوهش با روش تحلیل روایات و با روش نص‌گرایی به‌دنبال حل این مسئله است. در روایات امامیه دو دسته ویژگی برای روح قدیمه شناسایی شده است: ویژگی‌های تمایزدهنده و ویژگی‌های عمومی. مهم‌ترین ویژگی روح قدیمه بُعد زمانی آن است که آن را از دیگر ارواح متمایز می‌کند. این بُعد به وجود روح قدیمه در اصلاب و ارحام اشاره دارد. این روح دارای حیات است؛ ولی این حیات تنها به نوع خاصی از حیات اختصاص دارد که همان حیات قدیم است. وظیفۀ آن حفظ هویت و زیست حداقلی در اصلاب و ارحام است. این روح فاقد شعور و اراده است و هیچ تأثیری در سعادت و شقاوت انسان ندارد. روح قدیمه در ساحت حیات انسان، به‌ویژه در زمان وجود در اصلاب و ارحام، موجودیت انسان را زنده نگه می‌دارد. این روح در مقابل «روح تحول»، «روح الحیات و البقاء» قرار می‌گیرد؛ به این معنا که حفظ هویت با روح قدیمه، و تغییر و رشد با روح تحول مرتبط است. روح قدیمه روح نباتی و روح حیوانی و نفس ناطقه، محل روح، استعداد انسان‌شدن، ارواح قبل از ابدان، موجود ذری نیست.