جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در مقالهٔ پیش‌ رو در برابر دیدگاهِ «خدا همچون کنشگری اخلاقی»، از دیدگاه «خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی/فراعقلی» دفاع می‌شود. «فرااخلاقی/فراعقلانی» به این معنا نیست که خرد بشری، «اساساً» توان درک افعال الهی، گزاره‌های وحیانی و نصوص دینی را ندارد یا اینکه قواعد اخلاقی/عقلی بشری با آنها معارض است. بلکه به این معناست که نمی‌توان مدعی شد در چهارچوب‌های خِرد بشری، آنها «کاملاً و عیناً» درک شده‌اند یا اینکه حق داریم با معیارهی خِرد و اخلاق بشری آنها را بسنجیم و در مقام معارضه رد کنیم. ساختار مقاله چنین است: پس از بررسی چند نکتهٔ مقدماتی، استدلالی به نفع دیدگاه خداوند همچون کنشگری اخلاقی صورت‌بندی و نقد می‌شود؛ سپس با توضیح دیدگاه خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی/فراعقلی، چهار استدلال با عناوین «رابطهٔ ربات هوشمندِ آگاه با انسان به‌مثابه سازندهٔ آن»، «برهان فرااستقراء بدبینانه»، «فرگشت داروینی و فرامین الهی» و «مزایای توضیحی بیشتر در قیاس با نظریه‌های رقیب» برای پشتیبانی از آن، صورت‌بندی و ارائه می‌شود. در پایان نیز چند اعتراض به رویکرد مورد نظر طرح و به آنها پاسخ داده می‌شود.

اثرگذاری معرفت اخلاقی در فرایند تفسیر که با عنوان «کارکرد تفسیری» از آن یاد شده است بدان معناست که معرفت اخلاقی، به عنوان قرینه تفسیری آیات و روایات نقش ایفا کند. عدم اختصاص سرفصلی مستقل به این بحث سبب کاستی، عدم انسجام و پراکنده‌نگاری‌هایی در این زمینه شده است. سؤال اساسی اینجاست که «آیا می‌توان با احصاء مواردِ کارکرد تفسیری در سنت شیعی، آنها را به صورتی مناط‌محور طبقه‌بندی نمود و آیا این کارکردها معتبرند؟». در نوشتار پیش‌رو با استقرای آثار فقهای شیعه و با رویکردی تحلیلی نشان داده می‌شود که می‌توان «کارکرد تفسیری» را در سه گروه کارکردهای «تبیینی»، «محدودکننده» و «توسعه‌بخش» طبقه‌بندی نمود. فقها همواره این کارکردها را درچارچوب قراردادهای مشترک زبانی به‌کار بسته‌اند؛ به همین سبب و بر اساس تفسیر صحیح از حجیت ظهورِ عرفی که اعتبار آن در گرو استناد به قراردادهای مشرک زبانی است، روشن می‌شود که این کارکردها معتبر، قابل استناد و حجت هستند.

با وجود جایگاه محوری صبر در متون اسلامی، ادبیات موجود فاقد چارچوبی منسجم برای تبیین نظام‌مند روابطِ مفاهیمِ مرتبط با این فضیلت است. پژوهش حاضر با هدف رفع این خلأ، به طراحی و اعتبارسنجی مدل‌مفهومی «صبر فضیلت‌مندانه» مبتنی بر آیات و روایات معتبر پرداخت. این مطالعه به روش آمیخته و از نوع طرح متوالی اکتشافی اجرا شد؛ در مرحله کیفی، با تحلیل محتوا و کدگذاری داده‌بنیادِ مستندات منتخب، مدل اولیه تدوین و در مرحله کمی، روایی محتوایی آن از طریق روش دلفی و شاخص CVI اعتبارسنجی گردید. یافته‌ها مدل سه‌بخشی «صبر فضیلت‌مندانه» را فرآیندی فعال و معرفت‌بنیان معرفی می‌کند که بر پیشایندهای «عقل»، «اعتقاد به معارف توحیدی» و «تسلیم و عبودیت» استوار است. این فرآیند پویای درون‌زا، با «التفات به معارف توحیدی» و «قصد راسخ الهی» آغاز، با «مدیریت هیجانات» و «شکیبایی» تداوم، در «استقامت» عملیاتی و با «انتظار گشایش» تکمیل می‌گردد. پیامد اصلی این فرآیند، «تعالی و رشد وجودی» است که به «گشایش دنیوی و پاداش اخروی» می‌انجامد. در نتیجه، صبر در اندیشه اسلامی نه فضیلتی منفعل، بلکه فرآیندی فعال و چندوجهی است که از ادراک عقلانی-توحیدی برخاسته و به تعالی وجودی و فلاح منتهی می‌شود.

سید مرتضی علم الهدی (355-436 ق) به عنوان یکی از برجسته‌ترین متکلمان شیعه، نظریه اخلاقی منسجم و جامعی ارائه داده که بر مبانی عقلی، حسن و قبح ذاتی، و آزادی اراده استوار است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر آثار کلامی ایشان، به بررسی ابعاد مختلف نظریه اخلاقی او می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیدمرتضی بر اساس دیدگاه جسم‌انگارانه خود درباره انسان، نظریه‌ای فضیلت‌گرا و وظیفه‌گرایانه ارائه می‌دهد که در آن عقل به عنوان مهم‌ترین منبع معرفت اخلاقی محسوب می‌شود. وی با تأکید بر امر بین‌الأمرین و آزادی اراده انسان، مسئولیت اخلاقی را مبتنی بر اختیار می‌داند و ارزش‌های اخلاقی را ذاتی و عینی تلقی می‌کند. درنتیجه نظریه اخلاقی سید مرتضی تأثیر عمیقی بر تکوین مکتب عقل‌گرایی اخلاقی در تشیع داشته و راه‌گشای بسیاری از مباحث اخلاقی متأخر بوده است. این نظریه با ترکیب متعادل عقل و نقل، چارچوب نظری محکمی برای تحلیل مسائل اخلاقی فراهم می‌کند.

میهن‌دوستی در میان ملل مختلف مطرح و حتی توانسته بسیاری از عوامل اختلاف مانند قومیت‌ها را تحت‌شعاع قرار دهد. با توجه به دغدغه اخلاقی بودن یا نبودنش و نیز رویکردهای افراطی و تفریطی در این مسئله و عدم وضوح ابعاد میهن‌دوستی وگره خوردن با مفاهیمی مثل ناسیونالیسم،ملی‌گرایی یا قوم‌گرایی ممکن است لوازمی غیر اخلاقی داشته باشد. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به بررسی استدلال­های عقلی به نفع و علیه میهن‌دوستی با رویکرد اخلاق کاربردی پرداخته است. بدین معنا که اولاً ادله‌ عقلیِ مخالف میهن‌دوستی شامل غریزی دانستن آن، اصالت دادن به هویت انسانی، تمدنی و جهان‌وطنی است. ثانیاً ادله‌ عقلیِ موافق میهن‌دوستی عبارت‌اند از ارتقای سرمایه‌ی اجتماعی، ایجاد آرامش فردی و اجتماعی، تقویت همبستگی ملی، اقتدار و حاکمیت ملی، و تحقق اعتدال در فرد و جامعه. ثالثاً پذیرش ادله‌ عقلیِ موافق میهن‌دوستی، موجب رفع چالش‌های موجود و حل مسئله‌ فرار مغزها و مهاجرت استادان و دانشجویان خواهد شد و عدم پذیرش آن، جامعه را با چالش‌های گوناگون مواجه خواهد ساخت.

غرور و انفعال، دو پدیده روان‌شناختی مهم هستند که تأثیر عمیقی بر پایداری و سرنوشت جبهه مقاومت دارند. این پژوهش با روش کیفی و رویکرد تحلیل محتوا، به طراحی الگویی نظری برای تحلیل مؤلفه‌ها، مکانیزم شکل‌گیری و ارائه راهبردهای مدیریتی این دو پدیده می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد غرور با مؤلفه‌هایی چون غفلت از حقیقت، اعتماد افراطی به خویشتن و خطای شناختی، تحلیل راهبردی را مختل می‌سازد. در مقابل، انفعال که از فشارهای بیرونی و یأس درونی نشأت می‌گیرد، مقاومت را به رکود کشانده و تعامل مخرب این دو، چرخه‌ای از ناکامی را شکل می‌دهد. راهبرد مقاومت توحیدی، با تأکید بر اراده الهی، نقشی کلیدی در مدیریت غرور و تبدیل یأس به امید دارد. الگوی قرآنی «تسبیح و استغفار» نیز با بازگرداندن توجه به قدرت الهی و پذیرش کاستی‌ها، سازوکاری بنیادین و مؤثر برای کنترل این چالش‌ها و تضمین انسجام و موفقیت پایدار جبهه مقاومت ارائه می‌دهد. غرور و انفعال، دو پدیده روان‌شناختی مهم هستند که تأثیر عمیقی بر پایداری و سرنوشت جبهه مقاومت دارند. این پژوهش با روش کیفی و رویکرد تحلیل محتوا، به طراحی الگویی نظری برای تحلیل مؤلفه‌ها، مکانیزم شکل‌گیری و ارائه راهبردهای مدیریتی این دو پدیده می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد غرور با مؤلفه‌هایی چون غفلت از حقیقت، اعتماد افراطی به خویشتن و خطای شناختی، تحلیل راهبردی را مختل می‌سازد. در مقابل، انفعال که از فشارهای بیرونی و یأس درونی نشأت می‌گیرد، مقاومت را به رکود کشانده و تعامل مخرب این دو، چرخه‌ای از ناکامی را شکل می‌دهد. راهبرد مقاومت توحیدی، با تأکید بر اراده الهی، نقشی کلیدی در مدیریت غرور و تبدیل یأس به امید دارد. الگوی قرآنی «تسبیح و استغفار» نیز با بازگرداندن توجه به قدرت الهی و پذیرش کاستی‌ها، سازوکاری بنیادین و مؤثر برای کنترل این چالش‌ها و تضمین انسجام و موفقیت پایدار جبهه مقاومت ارائه می‌دهد.

این پژوهش به تحلیل انتقادی ماهیت دیالکتیکی هوش مصنوعی در تربیت اخلاقی می‌پردازد و تعارض بنیادین میان «منطق ابزاریِ فناوری» و «منطق اخلاقیِ تربیت» را صورت‌بندی می‌کند. این تحقیق کیفی با روش تحلیل مفهومی و سنتزپژوهی نظام‌مند، ضمن ظرفیت‌سنجی فرصت‌ها و چالش‌های این حوزه، به این پرسش کلیدی پاسخ می‌دهد که چگونه می‌توان از این تعارض در چارچوب ارزشی اسلامی-ایرانی برون‌رفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی در عین ایجاد ظرفیت‌های بی‌بدیل برای شخصی‌سازی تجربه اخلاقی، با تهدیدهای ماهوی نظیر سوگیری الگوریتمی، فرسایش ارتباط انسانی و تضعیف عاملیت اخلاقی همراه است. به‌عنوان راهبرد برون‌رفت، چارچوب «ظرفیت‌ساز و مسئولیت‌محور» پیشنهاد می‌شود که بر اصولی چون حاکمیت انسان بر فناوری، مسئولیت‌پذیری نهایی مربی و ترکیب نظارت انسانی با تحلیل الگوریتمی استوار است. نتیجه نهایی بر ضرورت تدوین یک سیاست‌نامه ملی مبتنی بر سه‌گانه‌ی «انسان-اخلاق-فناوری» تأکید می‌ورزد تا هوش مصنوعی به فرصتی برای تعالی اخلاقی نسل آینده بدل گردد.

وجدان اخلاقی، هرچند که وجود آن برای همه بدیهی به نظر می‌رسد، اما ابهام در چیستی آن مانع عمده‌ای در استفاده از این ظرفیت شگرف، برای رشد اخلاقی به شمار می‌آید. ازاین‌رو، تحلیل دیدگاه اندیشمندان تأثیرگذاری چون علامه مصباح دراین‌باره ضروری است. این پژوهش آثار ایشان را با روش توصیفی و تحلیلی بررسی کرده و دیدگاه وی درباره چیستی وجدان اخلاقی را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نظر علامه مصباح، وجدان اخلاقی نه قوه‌ای مستقل، بلکه مفهومی فلسفی است که از تعامل نظام‌های عقلانی و عاطفی در بستر نبود موانع شکل می‌گیرد. وجدان اخلاقی استعدادی است هدایت‌پذیر و نیازمند پرورش عقلانی و وحیانی است. بر اساس این تحلیل، نسبت انکار کلی وجدان اخلاقی یا تساوی آن با عقل به دیدگاه علامه مصباح نادرست است.

نظریه‌های اخلاق هنجاری کلاسیک، به دلیل رویکردهای تک‌معیار، در تبیین نظام اخلاقی متناسب با پیچیدگی‌های وجودی انسان با چالش روبرو هستند. این پژوهش با هدف پاسخ به همین نارسایی، به بازخوانی ماهیت مفهوم «وسع» به مثابه سنگ بنای تکلیف اخلاقی می‌پردازد. سوال اصلی این است که ماهیت و شاخص‌های وسع چیست و چگونه بر تکلیف اخلاقی تأثیر می‌گذارد؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با مراجعه به متون دینی، تفاوت‌های فردی مؤثر در وسع را شناسایی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که «وسع» ظرفیتی انتزاعی نیست، بلکه برآیندی انضمامی از داشته‌های درونی و بیرونی است که «شاکلۀ» منحصربه‌فرد فاعل اخلاقی را می‌سازد. ساختاری که ضمن محفوظ داشتن نقش محوری اراده، زمینه‌ساز کنش‌های متفاوت است. در نتیجه، تکلیف اخلاقی امری متناسب با شاکله و وسع هر فاعل است که این امر، ضرورت گذار از معیارهای واحد به سوی «تکثّر معیارها» را آشکار می‌سازد؛ اصلی که «فرانظریه یکپارچگی اخلاق» مبتنی بر آن است.

فناوری اطلاعات در عصر دیجیتال با مسائل و چالش‌های نوظهور (جرایم اینترنتی، کپی رایت، نقض حریم خصوصی، شبیه سازی و ...) مواجه است. در این تحقیق، از روش تحلیلی-مقایسه‌ای استفاده شده و نوآوری اصلی این مقاله، تطبیق دقیق مفاهیم اخلاق اسلامی با چالش‌های نوین دنیای دیجیتال است. این مقاله با رویکرد بررسی این چالش‌ها و تحلیل رویکردهای مختلف اخلاقی (فایده‌گرایی، وظیفه‌گرایی و اخلاق فضیلت) در مواجهه با آن‌ها، نگاشته شده است. با تبیین اینکه این رویکردها در حل مسائل اخلاقی تحول دیجیتال به‌طور نسبی ناکافی و ناکارآمد ظاهر شده‌اند، مقاله به نقد و تحلیل ضعف‌های این رویکردها پرداخته و در نهایت مبانی اخلاق اسلامی را در برابر اصول فلسفه اخلاق غرب به‌عنوان راه‌حلی برتر معرفی می‌کند. در نهایت اثبات می‌شود که اخلاق اسلامی، با تأکید بر توحیدباوری، کرامت انسانی، عدالت و با توجه به غنای مفهومی و قابلیت انطباق آن با نیازهای جوامع مدرن، در مدیریت اخلاقی تحولات دیجیتال کارآمدتر است.

پژوهش حاضر با هدف پرکردن شکاف موجود میان نظریه‌های فلسفی فناوری و عمل تربیتی، به بازاندیشی در تربیت اخلاقی برای گذار به سواد تکنو-اخلاقی می‌پردازد. برای دستیابی به این هدف از رویکردی فلسفی و روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده‌است. یافته‌های پژوهش چارچوب واسطه‌گری تکنو-اخلاقی مبتنی بر سه پایه ارائه می‌دهد. 1) هرمنوتیک واسطه‌گری اخلاقی،2 ) تحلیل عاملیت اخلاقی توزیع شده، 3) تقویت نگاه آینده پژوهانه به اخلاق فناوری. بر مبنای این چارچوب راهبردهای سه‌گانه آموزشی ارائه شد، که در راهبرد اول دانش‌آموزان مصنوع فناوری را کالبدشکافی می‌کنند در راهبرد دوم دانش‌آموزان نقش‌های مختلفی ایفاء و با شکست فناوری مواجه می‌شوند و در راهبرد سوم به دانش‌آموزان «طرح‌های طراحی» برای فناوری‌های پیش بینانه داده و آن‌ها نه‌تنها موظف به طراحی فناوری تولید بیانیه تأثیر اخلاقی می‌باشند. در نهایت می‌توان نتیجه گرفت که تربیت اخلاقی می‌بایست از آموزش انتزاعی صرف اصول به پرورش شایستگی عملی برای زیستن اخلاقی به واسطه فناوری گذر کند.