جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفسران و دانشمندان علوم قرآنی درباره ماهیت تأویل قرآن دیدگاه‌های متفاوتی ارایه نموده‌اند. علت این اختلاف نظرها آن است که ماهیت تأویل قرآن به صراحت در آیات و روایات تعریف نشده است؛ لذا بهترین راه برای معناشناسی تأویل قرآن رجوع به آیات و روایات است تا بر اساس کاربردهای قرآنی و روایی این اصطلاح، ماهیت تأویل قرآن کشف شده و تعریفی جامع برای آن ارایه گردد. از این رو در این پژوهش برآنیم تا با روش توصیفی – تحلیلی، ضمن بررسی آیات و روایاتی که در مورد «تأویل قرآن» وارد شده است، ماهیت تأویل قرآن را کشف نموده و سپس بر اساس آن به بررسی و نقد دیدگاه‌های مشهور درباره چیستی تأویل قرآن بپردازیم. مهم‌ترین نتیجه این تحقیق آن است که طبق آیات و روایات، تأویل قرآن در معنای خاص به شش معنا می‌باشد که عبارتند از: معنای باطنی آیه، مصداق باطنی آیه، مصداق آیه در گذر زمان (جری و تطبیق)، مصداق عموم یا اطلاق آیه، تحقق مفاد آیه (مصداق خبرهای غیبی و پیش‌گویی‌های‌ قرآن) و معنای آیه متشابه‌. همچنین تأویل قرآن در معنای عام علاوه بر شش معنای یادشده دو معنای دیگر را نیز در بر می‌گیرد که عبارتند از: معنای ظاهری و مصداق ظاهری آیه. بر این اساس، دیدگاه‌های ابن‌تیمیه، علامه طباطبایی و آیت‌الله معرفت در مورد ماهیت تأویل قرآن قابل نقد خواهد بود.

آیه 7 سوره آل عمران که از آیات کلیدی به شمار می‌آید؛ قرآن را به محکم و متشابه تقسیم می‌کند و فهم متشابهات بر همگان آشکار نیست مگر کسانی که «تاویل» آن را می‌دانند. مفسرین بسیاری از قرون نخستین نزول قرآن تا کنون معنای «تاویل» را مورد بررسی قرار داده‌اند. ضروری است که در تحلیل و بررسی هر تفسیری ابتدا مباحث ادبی آن، مورد توجه قرار گیرد و هدف از پژوهش حاضر، آن است که با گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه‌ای و پردازش آن‌ها با روش توصیفی‌_تحلیلی، ابتدا مفهوم «تاویل» از دیدگاه سید مرتضی را تبیین کند و سپس به تحلیل و بررسی آیه فوق با رویکرد ادبی و کلامی از منظر وی بپردازد. نتایج حاصل از این نوشتار حاکی از آن است که: «تاویل» از دیدگاه سید مرتضی(ره) معنایی خلاف ظاهر آیه می‌باشد و تبیین مفهوم «تاویل» ارتباط مستقیمی با نقش «واو»، «الا» و ضمیر«ه» در جمله«وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللَّهُ» دارد. سید مرتضی(ره) دیدگاه سومی که ارائه می‌کند، با توجه به اعتقادات کلامی که دارد با نظر نهایی ایشان سازگار تر است و در نتیجه از نظر او «واو» در آیه استیناف است نه عاطفه و تاویل متشابهات که قیامت و اوصاف آن را شامل می‌شود مفصل و معین آن را جز خداوند متعال کسی نمی‌داند.

تأویل، مهمترین مفهوم درحوزه فهم و شناخت قرآن خواهد بود، وقتی روشن شودکه این لفظ دو سویه معنایی دارد؛ یکی ابتدا و دیگری انتهای یک امرکه همه امور و پدیده‌های هستی را شامل می‌شود. تقریبا در همه منابع لغوی و تفسیری به معنای بازگرداندن یک چیزی به اصل خود معنا شده است. اما همچنان در اینکه مثلا آیات قرآن باید به چه چیزی بازگردانده شوند تا تأویل آنها روشن شود یا اینکه توسط چه‌کسانی این‌کار باید صورت گیرد، اتفاق‌نظری وجود ندارد. در این‌گفتار سعی شده است تا با تمرکز بر دیدگاه‌های موجود و تطبیق وتحلیل داده‌های پیش‌رو و با توجه به همان دو معنای لغوی ابتدا و انتهای امور، برداشتی متفاوت و جهان‌شمول از تأویل به دست داده شود تا روشن شود که اوّلا مراد از تأویل احاطه یافتن به حقیقت ابتدا و انتهای هر آیه یا هر امر دیگری است؛ ثانیا وجه تشابه‌یافتگی آیات و امور را باید در ناحیه عدم اشراف انسانها به بواطن و معانی‌آیات وعلت این احاطه‌نایافتگی را هم می‌بایست در زبانی ولایه‌ای بودن معانی ومدالیل قرآنی دنبال‌کرد. ثالثا رسوخ در علم صفت کسانی خواهد بود که به سبب آشنایی با سطوح زبانی قرآن، بیشترین اطلاعات ومعلومات را درباره ابتدا و انتهای آیات دارند، مثلا می‌دانندکه ابتداءا قصد ومراد خدای سبحان از تشریع احکام و وضع سنن چه بوده است و در نهایت بر عمل وپذیرش آن احکام و سنن چه مصالح ومنافعی مترتب است. آن‌گونه‌که حضرت خضر و حضرت یوسف در تأویل حوادث و احادیث به واسطه تفضّل الهی از خود بروز دادند.

این پژوهش به بررسی آموزش مفهوم اُموی‌یاری (همدلی به شیوه ژاپنی) در دبستان‌های ژاپن و تأثیرات متقابل آن بر تقویت رفتارهای اجتماعی و همبستگی میان دانش‌آموزان می‌پردازد. اُموی‌یاری به‌معنای درک شهودی احساسات و نیازهای دیگران و یکی از مفاهیم کلیدی فرهنگ ژاپن است که در نظام آموزشی این کشور جایگاه ویژه‌ای دارد. چارچوب نظری مورد استفاده در این پژوهش، نظریه تعلیم‌وتربیت دورکیم است. دورکیم آموزش‌وپرورش را نهادی کلیدی برای پرورش دگرخواهی و ایجاد همبستگی در جامعه می‌داند و معتقد است که آموزش اخلاق می‌تواند افراد را از گرایش‌های خودمحورانه به سوی گرایش‌های دگرخواهانه سوق دهد. روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار به روش ماتریس ساخت‌نیافته است. محتوای کتب آموزش اخلاق در دبستان‌های ژاپن یعنی کتاب «اخلاق ما» بر اساس شاخص‌های نظری دگرخواهی، کارِ گروهی و محیط مدرسه بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که این محتوا، رفتارهای مبتنی بر اُموی‌یاری را در سه سطح درون‌فردی، بین‌فردی و اجتماعی تقویت می‌کند. همچنین می‌توان گفت، مضامین مربوط به دگرخواهی بر کار گروهی همبسته و ایجاد محیطی همدل در مدرسه مؤثر است و از طرفی گروه و جامعه همبسته و همدل بر بروز رفتارهای دگرخواهانه تأثیرگذار است. این چرخه، نقش مهمی در شکل‌گیری جوامع همدل و همبسته در مدارس ژاپن ایفا می‌کند و می‌تواند الگویی برای نظام‌ آموزشی سایر کشورها باشد.

این شرح از نخستین شروح این متن هست که تبدیل به یک متن آموزشی فلسفه در جهان اسلام می‌شود. در قاهره و شهرهای ترکیه این شرح را درس می‌گرفتند، و بر آن تعلیقه می‌زدند.