جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تحلیل گفتمان انتقادی، شاخه‌ای از تحلیل گفتمان، براساس ترکیب دو شرط میان‌رشته‌ای بودن و انتقادی بودن توصیف می‌شود. هدف تحلیل گفتمان ارتباط زبان‌شناسی با مسائل اجتماعی و سیاسی است. نظریه گفتمان ون لیوون (2008) همراه با مقولات اجتماعی- معنایی و با تاکید بر اهمیت کنشگران اجتماعی گفتمانی، رویکرد تحلیل گفتمانی است که لایه‌های پنهان زبان در متون را بررسی می‌کند. این شاخه از گفتمان می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در مطالعات قرآنی پیدا کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل آماری نظام گفتمانی سوره یوسف (فصل) براساس تحلیل گفتمان انتقادی با استفاده از مقوله‌های اجتماعی- معنایی مدل تحلیلی ون لیوون (2008) می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که در این سوره نسبت به مقوله سرکوب (322 بار)، مقوله‌های گفتمان محور شمول (758 بار) از فراوانی بسیار بیشتری برخوردار است. یعنی خداوند در یک بدعت سبکی، مخاطب را با نام افراد، گروه‌ها و زمان‌هایی که بازیگران نقش فعال خود را ایفا می‌کنند آشنا می‌کند. همچنین مقوله تخصیص مرجع (302 مرتبه)، تخصیص نقش (195 مرتبه) و تخصیص نوع (88 بار) به‌ترتیب بیشترین بازنمایی را در انواع مختلف رده شمول مورد استفاده کنشگران اجتماعی در این سوره دارند.

جامعیّت قرآن، یکی از موضوعات اساسی مباحث علوم قرآنی است. دانشمندان مسلمان از گذشته تا به حال با محور قرار دادن آیات قرآن و روایات فریقین به تبیین این مبنا پرداخته‌اند. عدّه‌ای با طرح جامعیّت مقایسه‌ای، معتقدند که قرآن به عنوان آخرین کتاب نازل شده در مقایسه با سایر کتاب‌های آسمانی جامعیّت دارد. بعضی جامعیّت حداکثری را برگزیده و قرآن را جامع همه علوم و فنون دانسته‌اند. برخی با بیان جامعیّت حداقلی، جامعیّت قرآن را در باب مسائل ارزشی و اخلاقی دانسته‌اند. عدّه‌ای با پذیرش جامعیّت اعتدالی قرآن را کتاب هدایتگر انسان در امور مادی و معنوی معرفی کرده‌اند. این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی، جامعیّت قرآن را از دیدگاه ابن عربی و امام خمینی، به شکل تطبیقی کاویده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو متفکّر بزرگ اسلامی، با پذیرش جامعیّت مقایسه‌ای و ردّ جامعیّت حداقلی، دیدگاه جدیدی با عنوان جامعیّت قرآن به فراخور فهم مخاطبان مطرح کرده‌اند که بیانگر رمز جاودانگی قرآن در هر عصر و مکانی است. در این میان وجه افتراق دیدگاه ابن عربی و امام خمینی، در این نکته است که ابن‌عربی، جامعیّت حداکثری، اشاره آیات قرآن به علوم گذشته و آینده، را می‌پذیرد، در‌حالی‌که در اندیشه امام خمینی، قرآن کتاب هدایت و آدم‌سازی بوده و اشاره به کلیّات و مسلّمات علوم مادّی در آیات قرآن در جهت تربیت و هدایت انسان است.

پرسش اصلی مقاله أن است که در تفکر‌قرآنی چه رهیافتی از مشارکت سیاسی، رهیافت موجود یا مطلوب است. فرضیه پژوهش، با بهره‌گیری از الگوی جین‌همپتن در نظریه‌های دولت به‌عنوان چارچوب‌نظری بر آن است که در دولت‌دینی، مشارکت‌سیاسی و رقابت درون رژیم‌سیاسی نه علیه یا صرفا برای آن است و در میان رهیافت‌های واگذارانه و کارگزارانه؛ رهیافت مطلوب قرآن به رهیافتی که می توان «حداکثری‌مشروط» یا وا-کارگزارانه نامید نزدیک‌تر است که در حدوث و بقای دولت‌دینی شرطیت دارد. مشارکتی که به‌صورت جزءالعله دارای اصالت است اما مشروط و مقید به برخی شروط و شرایط پیشینی است. رهیافت پژوهش در دو دسته آیات شورا و بیعت به‌طور صریح با برخی دیدگاه‌های دیگر تفسیری دارای تفاوت‌هایی است و در مرحله انتخاب رهبر با وجود پذیرش نص و نصب الهی اما برای مشارکت‌سیاسی مردم موضوعیت نیز قائل است. در پژوهش علاوه بر آیات شورا و بیعت آیات دیگری مانند آیات وفای به عقد، امر به معروف و نهی از منکر، خطابات عمومی قرآن، خلافت و امانت و... مورد نسبت سنجی با مشارکت سیاسی و-اکارگزارانه قرار گرفته اند. بر این اساس حجیت عقد سیاسی میان حاکم و مردم، الزام نهاد شورا در عرصه عمومی، مشارکت‌سیاسی فعال به‌مثابه امر به معروف و نهی از منکر و دخالت در تعیین سرنوشت، حق انتخاب‌گری و گزینش عمومی مردم، خلافت نوعیه مشککه از خداوند در راستای حق مشارکت، و نیز حق وانهادن حکومت به شایستگان به‌مثابه امانت؛ از یافته‌های پژوهش به‌مثابه اجزا و ارکان رهیافت مشارکت‌سیاسی «حداکثری‌مشروط» (و-اکارگزارانه) است..

معناشناسی از شاخه‌های علم زبان‌شناسی است که به وسیله‌ی شبکه‌ی ارتباطی بین صورت زبان و معنای آن، می‌توان به مفاهیم دقیق‌تری از واژگان و گزاره‌های قرآنی دست یافت و یکی از روش‌های معمول در آن، ارتباط مفهومی هم‌نشینی بین واژه‌هاست. واژه‌ی امن و کفر از واژگان کانونی قرآن کریم است که در دایره‌ی معنایی آن، کلمات کلیدی دیگری مانند اسلام، تصدیق، شکر، تکذیب یافت می‌شود. جستار پیش رو درصدد کشف معنای دو واژه‌ی "امن" و "کفر" با استفاده از رابطه‌ی هم‌نشینی است و روش انجام پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است. هدف از این پژوهش دستیابی هرچه بیشتر به عمق مفاهیم حیات بخش قرآن کریم برای رسیدن به هدایت الهی است. برای دستیابی به این هدف ابتدا آیات مربوطه استخراج و از تئوری رابطه‌ی هم‌نشینی در زبان‌شناسی که سوسور آن را مطرح ساخت کمک گرفته شد. و در نهایت با توجه به معانی اولیه‌ی واژگان و کلمات مجاور آن، مفاهیمی ارائه گردیده است. برخی از نتایج به‌دست آمده از این گفتار بدین شرح است: معنای اولیه‌ی امن، آرامش و معانی دیگر آن در رابطه‌ی هم‌نشینی، شامل هم‌نشین حرفی (حروف جر باء و لام)، هم‌نشین اسمی (واژه‌ی مشرکون)، هم‌نشین وصفی (المؤمن، و هو مؤمن، صادق) و هم‌نشین فعلی (شکرتُم، کفروا، عملوا الصالحات) می‌باشد. معنای اولیه‌ی کفر، پوشاندن و معانی دیگر آن در رابطه‌ی هم‌نشینی، شامل همنشین اسمی (الفاسقون)، هم‌نشین وصفی (یؤس) و هم‌نشین فعلی (لا یؤمنون، ما عرفوا، اشکروا، أصلح، اشرکتمونِ، کذّبوا) است.