جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تمدن اسلامی نمونه روشنی از تمدن دینی است که پایه های آن برجهان بینی اسلامی قرار دارد و شاخصه‌های اصلی این تمدن مبتنی بر آموزه‌های قرآنی و سنت نبوی است. ابعاد تمدن سازی اسلام از همان قرن نخست هجری نمود عینی یافت که آموزه‌های قرآنی در بنیان‌گذاری این تمدن نقش بسزایی داشته است. علامه طباطبایی با تفسیر المیزان به عنوان یکی از بزرگترین مفسران و اندیشمندان جهان اسلام مطرح می باشد. از این رهگذر بررسی رویکرد تمدنی علامه طباطبایی از منظر قرآن و اسلام، با توجه به جایگاه ممتاز و برجسته ایشان در حوزه تفسیر قرآن، از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار است. در این پژوهش با بررسی آثار و اندیشه‌های ایشان به‌ویژه تفسیر المیزان می‌خواهیم به واکاوی در خصوص تمدن شایسته از دیدگاه اسلام و قرآن از منظر ایشان بپردازیم. روش پژوهش در این نوشتار مبتنی است بر شناسایی آیات تمدنی در قرآن کریم و سپس بررسی آنها از منظر علامه طباطبایی با تاکید بر تفسیر نفیس المیزان. بررسی آثار مکتوب مرحوم علامه طباطبایی ما را به این نتیجه رهنمون می‌کند که علامه علاوه بر تاکید بر عناصر معنوی و روحانی آن جهانی از جمله یکتاپرستی، به عناصر مادی و این‌جهانی از جمله امور مادی، دانش و قوانین برآمده از آن، سیاست و... در رویکرد تمدنی تکیه و تاکید دارد.

مسئله «تحریف‌ناپذیری قرآن» یکی از مباحث ریشه‌دار در متون دینی است که اندیشمندان قرآن‌پژوه، بر اساس مبانی و روش‌های تفسیری خود، به آن پرداخته‌اند. این مقاله با جستجو در منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی – تحلیلی به صورت تطبیقی، دیدگاه علامه حسن‌زاده آملی و آیت‌الله معرفت را در باب تحریف قرآن بررسی می‌کند. این پژوهش با بررسی دیدگاه هر دو اندیشه‌مند، به این نتیجه می‌رسد که هر دو عالم، قائل به عدم تحریف کلام خداوند هستند و برای تبیین چگونگی حفظ و صیانت قرآن از شبهه تحریف، آثاری را نگاشته‌اند. با این حال، تفاوت‌هایی در آراء این دو اندیشمند مشاهده می‌شود، هرچند در اصل مطلب اختلافی ندارند. علامه حسن‌زاده، در تبیین عدم تحریف، به کیفیت جمع‌آوری قرآن در زمان رسول اکرم (ص) اشاره کرده و معتقد است که ترتیب آیات و سور «توقیفی» بوده و به دستور پیامبر (ص) انجام شده است. وی این امر را نشانه‌ای بر عدم وقوع تحریف می‌داند. همچنین، اختلاف قرائاتی که پس از رحلت پیامبر (ص) پدید آمد را دال بر تحریف ندانسته و قرائات هفتگانه را جز در موارد شاذ، پذیرفتنی می‌شمارد. در مقابل، آیت‌الله معرفت، با وجود اینکه جمع‌آوری قرآن را پس از رحلت پیامبر (ص) می‌داند، اما به توقیفی بودن ترتیب آیات رأی داده و معتقد است ترتیب سور با اجتهاد صحابه صورت گرفته است. ایشان تنها قرائت متداول میان مردم (قرائت عاصم به روایت حفص) را متواتر دانسته و تواتر قرائات دیگر را رد می‌کند. بدین ترتیب، ایشان تواتر قرائت عاصم را یکی از دلایل ابطال شبهه تحریف قرآن برمی‌شمارد.

پیچیدگیِ ذاتیِ زبانِ قرآن، به‌ویژه در آیاتی مانند آیه‌ی نور، نیازمند روش‌شناسیِ دقیق و رویکردهای هرمنوتیکی است. این پیچیدگی‌ها منجر به تفاسیرِ گوناگون شده و ضرورتِ درکِ ابعادِ زبان‌شناختی و فراعرفیِ زبانِ قرآن را آشکار می‌سازد. پرسشِ بنیادینِ این پژوهش آن است که مفسرانِ قرآنِ کریم چه رویکردها و تفاسیری را ذیلِ آیه‌ی نور ارائه کرده‌اند تا به درکی عمیق‌تر از مقصودِ الهی دست یابند. پژوهش نشان می‌دهد که آیه‌ی نور با ساختارِ زبانیِ ترکیبی (عرفی ـ فراعرفی) به برقراریِ رابطه‌ای عمیق میانِ انسان و خداوند کمک می‌کند و تحلیلِ آن مستلزمِ نگاهی چندوجهی و اجتناب از ساده‌انگاری است. در واقع، زبانِ قرآن زبانی پویا و چندلایه است که به هیچ سبکِ زبانیِ خاص یا قالبیِ معیّن محدود نمی‌شود و تابعی از مضامین، اهداف و جهان‌بینیِ قرآن است و از تلفیقِ شیوه‌های گوناگونِ زبانی تشکیل شده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ساختارِ زبانیِ آیه‌ی نور، با بهره‌گیری از تمثیل و مجاز، مفاهیمِ عمیقی چون هدایتِ الهی را منتقل می‌کند، اما درکِ لایه‌هایِ عمیق‌ترِ آن نیازمندِ رویکردهایِ هرمنوتیکیِ فراتر از عرفِ عام است. مفسران تفاسیرِ متفاوتی ارائه داده‌اند و این امر بر اهمیتِ روش‌شناسی در فهمِ قرآن تأکید دارد.

سوره مسد، متنی قرآنی موجز و کوبنده، عواقب مبارزه با حقیقت را نه در قالب یک شکست مادی صرف، بلکه در قالب یک فرآیند فروپاشی چندلایه و فراگیر به تصویر می‌کشد. این مقاله که با اتخاذ رویکردی تحلیلی ، تفسیری و مطالعاتی سامان یافته است. با استفاده از روش تحلیل ساختاری توالی آیات و انسجام محتوایی سوره مسد، به واکاوی دقیق این سوره می‌پردازد تا الگوهای بنیادین فروپاشی یک دشمن حقیقت را استخراج نماید. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که این سقوط در چهار الگوی متوالی و زنجیره‌ای رخ می‌دهد که نمایانگر فعال شدن مکانیسم‌های انهدام درونی است. این مراتب عبارتند از: ۱. فروپاشی کنش و کنشگر ( تبت یدا ابی لهب و تب) شکست در مواجهه مستقیم و تباهی ذاتی عمل و عامل؛ ۲. فروپاشی سرمایه (بی‌اثر شدن کامل پشتوانه‌های مالی و قدرت مادی)؛ ۳. فروپاشی هویت (تبدیل شدن عامل به نماد ابدی گناه و حامل مجازات یا «حامل آتش»)؛ و نهایتاً ۴. فروپاشی ساختاری و همیاری بنیادین که محوریت آن در تحلیل دقیق آیات ۴ و ۵ نمایان می‌شود. این تحلیل آشکار می‌سازد که شبکه خانواده (اشاره به همسر ابولهب)، به جای اینکه عامل نجات یا حامی باشد، خود تبدیل به عامل تداوم و تثبیت انحراف شده و این مبارزه را از سطح فردی به یک بحران فراگیر ارتقا می‌دهد. در نهایت، سوره مسد الگویی جامع از یک تباهی کامل را ارائه می‌دهد که تمامی ابعاد وجودی فرد و ارتباطات بنیادین او را در بر می‌گیرد و ماهیت این فروپاشی را از یک اتفاق جزئی به یک قانون ساختاری غیرقابل تزلزل تبدیل می‌کند که بر بنیاد سنت قاهر الهی استوار است.

بررسی دقیق آیات و کلمات قرآن برای دستیابی به مفهوم عمیق از پیام الهی امری ضروری و بنیادین است. مفهوم هجرت در کلام مفسران به صورت‌ها و در لایه‌های گوناگونی تبیین شده است و اختلاف آراء ایشان، فهم دقیق آیات را دشوار ساخته است. در این مقاله، دیدگاه‌های بیش از ۳۰ تفسیر معتبر قرآن با رویکردهای مختلف گردآوری و تحلیل شده و به روش تحلیلی-توصیفی فراهم شده است. نتایج نشان می‌دهد که اغلب مفسران، هجرت را صرفاً به واقعه تاریخی مهاجرت پیامبر(صلی الله علیه و آله) از مکه به مدینه محدود کرده‌اند؛ برخی دیگر، معنای هجرت را فراتر برده و آن را به ترک کفر و گناه و حرکت به سوی ایمان تفسیر نموده‌اند. با این حال، مقام معظم رهبری با ارائه تحلیلی نوین، هجرت را نه فقط یک رخداد تاریخی یا تحول فردی، بلکه حرکتی اجتماعی و تمدنی می‌دانند که به معنای گذار از ولایت طاغوت به ولایت امام عادل است. این تفسیر، ابعاد عمیق‌تری از مفهوم هجرت را آشکار می‌سازد و زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن را برجسته می‌کند. نگارنده بر این باور است که رویکرد رهبری معظم، جامع‌تر و دقیق‌تر به حقیقت قرآنی هجرت پرداخته است.

وجود آیات متعددی پیرامون مسأله «جبر و اختیار»انسان، موجب کشمکش های فراوانی در میان حکما، متکلمان و مفسران اسلامی شده که به موجب آن، آراء و عقاید متفاوتی از آنها ارائه شده است و توجه بسیاری از مفسران شیعه و سنی را به خود جلب کرده است. در این میان شیخ طوسی، طبرسی و علامه طباطبایی نماینده تفسیر شیعی و طبری، زمخشری، ابن تیمیه، قرطبی، سید قطب و آلوسی نماینده تفسیر سنی، برداشت های متفاوتی نسبت به این مسأله در آیات متعدد پیرامون مسأله جبر و اختیار داشته اند. این پژوهش به صورت تطبیقی مفهوم «جبر و اختیار»انسان را در آیات متعدد قرآن کریم با توجه به این تفاسیر نامبرده مورد بررسی قرار می دهد. نتایج تحقیق بیانگر آن است که هر کس بگوید فعل بنده فقط از اوست، گرفتار تفویض شده است و هر کس بگوید فعل بنده فقط از خداست و بنده کاره ای نیست، به وادی جبر قدم نهاده است و این دو طرف، نا مستقیم است؛ صراط مستقیم این است که بنده را فاعل بدانیم و در عین حال اقرار کنیم که همه چیز به قضای الهی است.

تنش دیرینه میان متون دینی و کشفیات علمی، به‌ویژه در حوزه علوم طبیعی، همواره یکی از چالش‌های اساسی در درک جامع هستی بوده است. این مقاله با هدف بازبینی نوآورانه در روش‌شناسی‌های تفسیری قرآن کریم، به دنبال ارائه چارچوبی جدید برای تبیین سازگاری‌های موجود میان آیات مربوط به خلقت و پدیده‌های طبیعی با آخرین دستاوردهای علمی است. این تلاش، گامی به سوی رفع سوءتفاهم‌ها و تقویت پل‌های ارتباطی میان دو حوزه معرفتی مهم بشر است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی ترکیبی شامل تحلیل محتوای کیفی آیات قرآنی ناظر بر تکوین و مطالعه تطبیقی نظریه‌های پیشرو در فیزیک، زیست‌شناسی و کیهان‌شناسی، به بررسی نقاط همگرایی و واگرایی می‌پردازد. این رویکرد، در پی فراتر رفتن از مجادلات سطحی تطبیق‌گرایی یا تقابل‌گرایی صرف است تا به فهم عمیق‌تری از رابطه دین و علم دست یابد. این رویکرد ترکیبی، امکان بازتعریف پارادایم‌های حاکم بر این رابطه را فراهم می‌آورد. نتایج نشان می‌دهد که بسیاری از اشارات قرآنی به پدیده‌های طبیعی نه تنها با نظریه‌های نوین علمی در تضاد نیستند، بلکه در برخی موارد به بصیرت‌هایی اشاره دارند که تنها در قرون اخیر با پیشرفت ابزارهای رصدی و تحقیقات تجربی کشف شده‌اند. این یافته‌ها بر عمق اعجاز علمی قرآن در گستره زمان تاکید می‌کند. از این رو، قرآن نه تنها به عنوان یک متن مذهبی، بلکه به عنوان منبعی برای الهام‌بخشی و جهت‌دهی به تحقیقات علمی قابل بررسی است. این تطابق، نشان‌دهنده یک هم‌گونی ساختاری میان روایت‌های قرآنی و علمی از واقعیت است، که می‌تواند به یکپارچگی معرفت بشری کمک کند. پژوهش حاضر، این دیدگاه را تقویت می‌کند که دین و علم می‌توانند مکمل یکدیگر در جستجوی حقیقت باشند و هر دو، در نهایت، به یک منبع واحد از هستی اشاره دارند. این هم‌گرایی، راه را برای درک جامع‌تر از جهان خلقت و جایگاه انسان در آن هموار می‌سازد.

داستان‌های قرآنی بخش عمده‌ای از آیات قرآن را به خود اختصاص داده‌اند. این داستان‌ها فقط جنبه روایت‌گری و تاریخی ندارند بلکه شامل طیفی وسیع از آموزه‌های اخلاقی، عرفانی، اجتماعی، علمی و .... هستند. در این میان داستان موسی و خضر به دلیل برخی ویژگی‌ها دارای اهمیت خاصی می‌باشد و مورد توجه مفسران قرار گرفته است. در این پژوهش که به صورت تطبیقی بین دو تفسیر منشور جاوید و نمونه صورت گرفته با استفاده از روش تحلیل مضمون و با تکیه بر متن دو تفسیر فوق، شبکه مضامین هر دو تفسیر در خصوص داستان موسی و خضر شناسایی شده و ساختار نظام‌مند آن‌ها ترسیم شد. بعد از ترسیم شبکه مضامین هر دو تفسیر پیرامون داستان موسی و خضر، وزن مضامین پایه ذیل هر کدام از مضامین سازمان‌دهنده و فراگیر نیز مشخص شد. پس از مقایسه صورت گرفته بین دو تفسیر مشخص شد که تفسیر نمونه با اختلاف کمی شامل دایره وسیع‌تری از مضامین پایه است و و جوانب بیشتری از داستان موسی و خضر را مورد بررسی قرار داده است. با بررسی وزن مضامین پایه ذیل هر یک از مضامین سازمان‌دهنده و فراگیر دو تفسیر مشخص شد که مضامین سازمان‌دهنده مشترک بین دو تفسیر 12 مورد است و مضامین سازمان‌دهنده متفاوتی در دو تفسیر وجود دارد که ذیل 5 مضمون فراگیر مشترک قرار می‌گیرند. این مساله نشان از تفاوت دیدگاه دو مفسر نسبت به داستان موسی و خضر دارد، زیرا علیرغم اختلاف کمی که بین تعداد مضامین پایه در دو تفسیر وجود دارد اما وزن همین مضامین پایه ذیل دسته‌بندی مضامین سازمان‌دهنده متفاوت است.

در بسیاری از تفاسیر فریقین، مفسران برای تبیین معنای آیه و یا تایید تفسیر خود، روایاتی را از صحابیان پیامبر و اهل بیت علیهم السلام نقل نموده‌اند. علامه امین الاسلام طبرسی نیز در مجمع البیان، از روایات تفسیری فراوانی بهره برده است؛ یکی از شخصیت‌هایی که علامه طبرسی از ایشان به نقل روایات تفسیری پرداخته، عایشه همسر پیامبر است. با توجه به اینکه علامه طبرسی در تفسیر خود منابعی را که از آنها این روایات را نقل نموده، بیان نکرده است، بررسی و دقت در تفاسیر و منابع روایی و رسیدن به برخی از این منابع و نقد و نظر پیرامون آن­ها، می‌تواند برای محققان و اندیشمندان حوزه تفسیر و روایات تفسیری، مفید باشد. در این نوشتار، تلاش شده است با روش تحلیلی- توصیفی برخی از روایاتی که از عایشه در مجمع البیان نقل شده، گونه شناسی و اعتبارسنجی گردد. علامه طبرسی در تفسیر خود، از حدود 50 روایت از عایشه در جایگاه­های مختلف بهره برده است؛ در برخی موارد برای تفسیر، در برخی برای بیان شان نزول، و در مواردی برای بیان مقصود آیه و در مواردی اندک، برای بیان معنی لغات و اختلاف قرائات استفاده کرده و نیز برای اعتبارسنجی و قبول یا رد روایات عایشه در بیان این روایات و منابع آنها و رد یا قبول آنها، شیوه‌های مختلفی به کار برده است؛ در برخی موارد، علامه روایت را از منابع اهل سنت نقل نموده، در مواردی نیز این روایات را با روایاتی از ائمه علیهم السلام تایید کرده، در مواردی نیز نظر مخالف را پذیرفته است.

یکی از مباحث مهم علوم قرآنی آیات متماثل است، یعنی آیاتی که قالب کلی آنها یکیست ولی دارای واژه های مختلف یا تقدم و تأخر کلمات یا حذف واژه هستند. هدف این پژوهش، تحلیل و توصیف دلایل این تغییرات واژگانی در آیاتی است که قالب کلی یکسانی دارند اما در کلمات، تقدم و تأخر یا حذف برخی واژه‌ها تفاوت دارند. طبعا کشف علت اینگونه تغییرات در کلمات آیات قرآن با توجه به اینکه از حکیم مطلق صادر شده است، بزرگترین جنبه اعجاز ادبی و بلاغی قرآن کریم محسوب می‌شود و می‌تواند رازهای نهفته تفسیری را برملا سازد. چنین تغییراتی ریشه در عواملی چون سبب نزول، سیاق آیات، ظرافت‌های تفسیری و ادبی دارند و تأثیر عمیقی بر درک مخاطب و قلوب او می‌گذارند. این مقاله می‌کوشد با تحلیل و توصیف منابع تفسیری کتابخانه‌ای تغییرات واژه‌ها در آیات متماثل را بررسی نماید. محقق تلاش می‌کند با توجه به دیدگاه برخی مفسران در این مورد، دیدگاه صائب را بیان نماید. نویسنده معتقد است اگر در بافت کلی آیات متماثل دقت شود، که هر تغییر عبارات آیات همنوای قرآنی، معلول تغییراتی در سبب نزول، سیاق آیات، بوده و موجب پیدایش ظرافت‌ها و حقایقی خاص تفسیری می‌شود و البته تأثیر بیشتری بر قلوب مخاطبان ایجاد می‌کند.