جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مبنای «الهیات تنزیهی» نزد قاضی سعید را می‌توان با دو رویکرد جدا و هرچند به هم وابسته، جست‌وجو نمود: رویکرد وجودشناختی و رویکرد معرفت‌شناختی. نظام معرفت‌شناختی اندیشۀ قاضی سعید، سازوار با جهان‌های سه‌گانة «حس، نفس و عقل» ترسیم می‌گردد. جهان‌های مخلوقی که با حفظ تناسب و سنخیت، در دستگاه معرفتی «حس، خیال و عقل» شناخته می‌شوند و «تعریف و توصیف»ی از هر یک به دست می‌آید. از دیدگاه قاضی سعید قمی، علم، «احاطه» بر شیء است و شناخت، مستلزم نوعی «رؤیت» است. شناخت حسی و خیالی، با «وقوع بر شیء و وصول به آن» همراه است و شناخت عقلی با «بازگشت عاقل به خود و مشاهدۀ معقول» حاصل می‌شود و مستلزم نوعی «رؤیت» و «سنخیت» است، اگرچه ممکن است نوع دیگری از علم، غیر از «حس، خیال و عقل» وجود داشته باشد که مستلزم «سنخیت و مثلیت» نبوده و به «وجود معلوم» وابسته نباشد. محدودیت‌های فرایند علم‌یابی انسان، توانایی عبور از مرزهای اثباتی شناخت ذات و صفات الهی را سلب می‌کند و «الهیاتی تنزیهی» را بنا می‌نهد که با شناخت حد انسان و اعتراف او به عجز از شناخت کنه و کیفیت ذات و صفات الهی همراه است. الهیات تنزیهی، مبنای تعظیم و اجلال خدای تعالی و توجه به صفات فعل الهی، راه محبت و عشق به حضرت او جلّ‌جلاله است.

یکی از مباحث مربوط به علیت، پرداختن به ملاک نیازمندی معلول به علت است. این‌که معلول بودن معلول در واقع و نفس‌الامر به چه علت است و معلول بودن اشیا را از چه طریقی می‌توان معین کرد، یکی از مسائلی است که در فلسفۀ اسلامی و آیات و روایات به آن پرداخته شده است. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، و با تقسیم ملاک معلولیت به ثبوتی و اثباتی، ابتدا به بیان دیدگاه فلاسفۀ مسلمان در مورد ملاک ثبوتی معلولیت پرداخته شده و سپس ملاک‌های اثباتی معلولیت در فلسفۀ اسلامی استخراج شده است. در ادامه با استخراج ملاک‌های ثبوتی و اثباتی معلولیت در آیات و روایات، به تحلیل و مقایسۀ این ملاک‌ها با ملاک‌های مطرح‌شده در فلسفۀ اسلامی پرداخته شده است و این نتیجه به دست آمده که در مورد ملاک های اثباتی معلولیت بین دیدگاه فلاسفه و آیات و روایات توافق و سازگاری وجود دارد. اما در مورد برخی از ملاک‌های ثبوتی بین دیدگاه فلاسفه و ظاهر برخی از متون دینی تعارض دیده می‌شود که به راه‌حل‌هایی برای رفع این تعارض پرداخته شده است.

علم‌النفس فلسفی صدرایی آن‌گاه که مُلهَم از آیات و روایات گردیده است، افق‌های متفاوتی را فراروی پژوهشگران حوزۀ نفس گشوده است. یکی از آن‌ها رمزگشایی از پنج آیه پیرامون نفخ روح در قوس نزول می‌باشد. هدف این مقاله تحلیل نظرات ملاصدرا دراین‌باره است و تلاش دارد تا این پرسش‌ها را پاسخ دهد که استعمال نفخ روح در این آیات، آیا حقیقی است یا مجازی؟ همچنین وی اضافۀ روح به خداوند را چه نوع اضافه‌ای می‌داند؟ آیا نفخ روح در قوس نزول، اختصاص به انسان دارد یا غیراختصاصی است و شامل موجودات دیگری نیز می‌شود؟ یافته‌های این نوشتار که به روش تحلیل محتوا و با توجه مستقیم به آثار ملاصدرا تهیه شده،گواه بر آن است که وی استعمال نفخ در این آیات را مجازی و به معنای «انشاء تعلق تدبیر» بُعد نفسی با بُعد طبیعی انسان کبیر و بلکه تمام موجودات دارای نفوس ناقصه می‌داند. اما اضافۀ روح به خداوند را حقیقی و از نوع اضافۀ اشراقی مبتنی بر سیر از وحدت به کثرت سریانی شمرده است و نه از نوع إضافۀ مقولی. نکتۀ دیگر این‌که وی بر اساس مستندات درون‌دینی برای انسان، به دو روح و نیز به دو نفخ در قوس نزول قائل شده است. همچنین وی معتقد شده است هدف خداوند از نفخ روح، تکمیل سیر استکمالی «تکمیلی» نفوس است نه سیر «تتمیمی» انسان.

عقل به‌عنوان یکی از ارکان معرفت‌شناسی در تفکر اسلامی، همواره مورد توجه متفکران بوده است. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه عقل در اندیشۀ ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ (160-255ق)، متفکر برجستۀ معتزلی، به بررسی نقش آن در نظام معرفت‌شناختی وی می‌پردازد. برخلاف فیلسوفان مشایی مانند فارابی و ابن‌سینا که بر جنبه‌های نظری عقل تأکید داشتند، جاحظ عقل را ابزاری عملی و چندمنظوره می‌دانست که در کنار تجربه و وحی، به شناخت جهان و اصلاح رفتار اجتماعی یاری می‌رساند. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی، آثار کلیدی جاحظ شامل البیان و التبیین، الحیوان، البخلاء و الرسائل را بررسی کرده و نشان داده است که وی با تلفیق عقل، تجربه و وحی، رویکردی نوآورانه به معرفت‌شناسی اسلامی ارائه داد. این دیدگاه، جاحظ را در میانۀ عقل‌گرایی مشایی و نقل‌گرایی اشعری قرار می‌دهد و بر تأثیر او در شکل‌گیری تجربه‌گرایی اسلامی تأکید دارد. پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که مطالعۀ بیشترِ اندیشۀ جاحظ می‌تواند به درک عمیق‌تر تاریخ فلسفۀ اسلامی کمک کند.

مطالعۀ حاضر به بررسی نابرابری در میزان ترجمۀ آثار افلاطون و ارسطو در خلال نهضت ترجمه می‌پردازد. علی‌رغم این تصور اولیه که فلسفۀ افلاطون قرابت بیشتری با آموزه‌های دینی دارد، میزان اقبال به آثار ارسطو به‌مراتب فزون‌تر بوده است، به‌نحوی که تقریباً تمامی تألیفات ارسطو به عربی ترجمه شد، حال آن‌که تنها بخش محدودی از آثار افلاطون، آن‌هم عمدتاً در قالب گزارش‌ها و گزیده‌هایی که توسط امثال جالینوس گردآوری شده بود به این زبان منتقل گردید. این مقاله با مطمح نظر قرار دادن عوامل تاریخی و محتوایی، علل عمدۀ این تمایز را در چند محور تبیین می‌نماید. نگرش ایدئولوژیک و پیامبرگونه به ارسطو، توأم با حمایت ویژۀ مأمون از وی، به ترجمۀ جامع آثارش انجامید. این رویکرد تا بدان‌جا پیش رفت که برای افزایش مقبولیتِ آثار ترجمه‌شده، برخی آثار فلاسفۀ دیگر نیز به ارسطو منسوب گردید. فصاحت و بلاغت چشمگیر زبان یونانی آثار افلاطون و ضرورت آشنایی عمیق با فرهنگ یونانی جهت درک دقیق آثار وی فرایند ترجمۀ آثار او را به‌مراتب پیچیده‌تر می‌ساخت. فلسفۀ افلاطون علاوه بر وفور عناصر فرهنگی و غیرفلسفی، دارای پیوندی درهم‌تنیده میان حوزه‌های فکری مختلف است، به‌گونه‌ای که فهم و بهره‌برداری از یک اثر او اغلب مستلزم احاطه بر کلیت دستگاه فکری وی است. این در حالی است که در فلسفۀ ارسطو امکان جداسازی و کاربرد اجزای مختلف بدون نیاز به اخذ سایر بخش‌ها فراهم بود. همچنین علاوه بر فلسفۀ سیاسی افلاطون که می‌توانست برای خلافت عباسی چالش‌آفرین باشد، مفاهیم اخلاقیِ خاصِ موجود در فلسفۀ وی، و برخی آموزه‌های او مانند اعتقاد به خدایان متعدد، تناسخ و... می‌توانست اقبال به فلسفه در آن برهۀ خاص در جامعۀ اسلامی را با مشکل جدی مواجه سازد.

نحوۀ خلقت و مدیریت عالم از سوی خداوند متعال، از مسائلی است که فهم همۀ جهات آن برای انسان ممکن نیست. اما انسان می‌تواند با بهره‌گیری از عقل و به کمک احادیث اهل‌بیت(ع) به مقدار ظرفیت خویش، بخش عمده‌ای از این زوایای پنهان را درک کند، چنان‌که در برخی از احادیث دربارۀ خلقت و مدیریت جهان هستی و تقدیر موجودات، به نقل از امامین صادقین(ع) آمده است: «لاَ یَکُونُ شَیْءٌ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاَ فِی اَلسَّمَاءِ إِلاَّ بِهَذِهِ اَلْخِصَالِ اَلسَّبْعِ بِمَشِیئَةٍ وَ إِرَادَةٍ وَ قَدَرٍ وَ قَضَاءٍ وَ إِذْنٍ وَ کِتَابٍ وَ أَجَلٍ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَقْدِرُ عَلَى نَقْضِ وَاحِدَةٍ فَقَدْ کَفَرَ». این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن بررسی سندی و دلالی حدیث مذکور، به تبیین مراتب هفتگانه و نسبت آن‌ها با یکدیگر می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد این مراتب در نظامی طولی قرار دارند و هیچ فعلی در عالم هستی خارج از این نظام محقق نمی‌شود. این حدیث با تأکید بر حاکمیت این نظام بر تمام افعال، دیدگاه تفویض معتزلی را که قائل به استقلال انسان در افعال خویش است، نفی می‌کند. فهم این نظام دقیق، علاوه بر تبیین نحوۀ خلقت و تدبیر عالم، جایگاه اختیار انسان را نیز در نظام هستی روشن می‌سازد.

انصاف از پربسامدترین واژه‌های کلام بشری و از مفاهیم اساسی فلسفی، حقوقی و اخلاقی است. با وجود کنکاش اندیشمندان علوم مختلف دربارۀ انصاف، هنوز برخی زوایای آن مبهم است یا به‌درستی تبیین نشده است. پژوهش حاضر بر پایۀ داده‌های کتابخانه‌ای و به روش تحلیل محتوای کیفی روایات، در پی پاسخ به این پرسش اساسی در حوزۀ فلسفۀ اخلاق است که خاستگاه انصاف چیست؟ تا از رهگذر آن برای تحقق انصاف و آثار مثبت آن همچون سعادت و اعتلای فرد و جامعه، شایسته‌سالاری در انتخاب و انتصاب افراد، رفع شبهۀ ذهنی و پیش‌گیری از داوری‌های نادرست زمینه‌سازی کند. از ظاهر برخی روایات دربارۀ چیستی خاستگاه انصاف، دو پاسخ شرع یا عقل برداشت می‌شود. اما بررسی مجموع روایات و توجه به قواعد حل تعارض همچون نوع دلالت و رابطۀ دوسویه میان عقل و شرع نشان می‌دهد انصاف از برترین فضائل اخلاقی درونی و حق‌محورِ برخاسته از عقل است و ایمان از مهم‌ترین محرک‌های آن به شمار می‌آید. همچنین اشاره به ضرورت عقلی انصاف در سخن برخی اندیشمندان و سرچشمه ‌گرفتن بیشتر عوامل برانگیزاننده به انصاف مانند بیزاری از بدی، خیرخواهی و جوانمردی، یا بازدارنده از آن مانند خشم، پستی و ناتوانی، از عقل این نتیجه را تأیید و تقویت می‌کند. بنابراین انصاف در حوزۀ اخلاق اسلامی، امضایی است نه تأسیسی و تنها ویژۀ دیندارها نیست و افراد بی‌دین نیز می‌توانند منصف باشند.

با پیشرفت تکنولوژی‌‌ و رسوخ آن در جامعه‌‌های بشری، شناخت هرچه بیشتر این پدیده‌ و آثار و لوازم آن‌ ضروری می‌نماید. یکی از مسائل نیازمند به بررسی، چگونگی ارزیابی تکنولوژی و تبعات بر زندگی بشر است. این تحقیق با هدف تعیین ملاک برای ارزش‌گذاری تکنولوژی شکل گرفته است. داده‌های این تحقیق به روش کتابخانه‌ای گردآوری و به روش تحلیلی، داوری شده است. بر اساس دستاوردهای این تحقیق، باید گفت از یک سو، ارزش‌گذاری، تنها در فعل اختیاری معنا دارد و در فرایند تحقق تکنولوژی، انتخاب، طراحی، ساخت و کاربری تکنولوژی با فعل اختیاری انسان رقم می‌خورد و تنها چنین مراحلی که با فاعل تکنولوژی ارتباط می‌یابند قابلیت ارزش‌گذاری دارند، اما مصنوع تکنولوژی به‌خودی‌خود و بدون مقایسه با سعادت انسان، قابل اتصاف به خوب و بد نیست و از این جهت، خنثی است. بنابراین، چون ارزش نهایی، که بر مبنای کمال نهایی و سعادت انسان ارزش ذاتی دارد، میزان تقربی است که هر فعل اختیاری، برای انسان نسبت به خدای متعال به ارمغان خواهد آورد، در مصنوعات تکنولوژی نیز ملاک ارزیابی ارزشی، در افعال اختیاری مرتبط با آن، یعنی 1. انتخاب یک مصنوع برای ساخت؛ 2. طراحی یک مصنوع؛ 3. ساخت یک مصنوع؛ 4. استفاده از یک مصنوع توسط فاعل‌های مختار، بر همین مبنا قابل ارزیابی خواهد بود.

مبحث عقل در کتاب ‌العلل در باب‌های مختلفی مطرح شده است. در این نوشتار برآنیم جایگاه معرفت‌شناسانۀ عقل را بررسی کنیم که آیا عقل علاوه‌بر این‌که اولین مخلوق و اولین معلول است، در نفس انسانی به‌عنوان نفس ناطقه وجود دارد؟ جایگاه معرفت‌شناسی عقل در کتاب ‌العلل چگونه است؟ با روشن شدن این پرسش‌ها می‌توان وظیفۀ عقل را نیز بررسی کرد. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی ‌بر باب‌های مختلفی از شرح توماس آکوئینی بر کتاب ‌العلل، به این یافته‌ها دست یافتم که کتاب‌العلل از بحث دربارۀ نفس ناطقۀ انسان غافل بوده، اما بر حسب طبیعت و ذات خود عقل، وظیفۀ عقل اندیشیدن و شناخت است؛ و به‌عنوان دومین مرتبۀ وجودی و اولین معلول، عقلی الهی، وظیفۀ آن تدبیر است. متعلقات عقل، امور بالاتر و پایین‌تر، و شناخت عقول و اشیای ازلی و نیز شناخت خود عقل است.

مسئلۀ ارتباط اعتباریات با واقعیت و ربط هست‌ها به بایدها از مهم ترین و مشکل‌ترین مباحث علوم تحلیلی است. طرح و تبیین ادراکات اعتباری و نحوۀ پیدایش آن‌ها، توسط علامه طباطبایی نقطۀ عطفی در این حوزه محسوب می‌شود. از طرفی، ابتنای اعتبارات بر ادراکات و احساسات انسانی در نظریۀ ایشان، منشأ طرح مسائل مناقشه‌آمیز در اطلاق و نسبیت این اعتبارات شده است. سؤال تحقیق این است که آیا می‌توان با طرح پیوند میان اعتبارات و اقتضائات ذاتی اشیا، و تقویت مبنای علامه، تقریری از این بحث ارائه کرد که در مواجهه با اشکالات موفقیت بیشتری داشته باشد؟ به نظر می‌رسد حسب ظاهر تعبیر علامه، اگرچه اعتبارهایی چون وجوب و باید و خوبی و بدی برخاسته از نیازها و احساسات متغیر است، اما برخلاف برخی برداشت‌ها، در نظر ایشان این امور، اعتبار محض و نسبی نبوده و ریشه در نیازها و ساختمان تکوینی انسان و احساسات ثابت او دارند. در این مقاله به روش تحلیلی به مسئلۀ اعتباریات از دیدگاه علامه و جهت پیوند آن با واقع پرداخته و با ارجاع منشأ اعتبار به اقتضائات ذاتی، تلاش شده است مبنای علامه مورد تأکید و تقویت قرار گیرد و ربط اعتبار به واقع و هست به باید به‌نحو ذاتی تبیین گردد.