جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف این پژوهش معرفی و ارزیابی رویکرد فرهنگستان علوم اسلامی در برابر علوم انسانی غربی است. روش این پژوهش توصیفی‌تحلیلی و از نوع کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد اصالت فاعلیت و ولایت دو مبنای مهم ارزیابی برای فرهنگستان است. ازطرفی فرهنگستان برای علوم انسانی غربی چند ویژگی اصلی قائل است. همین ارزیابی به‌علاوۀ نگاه تمدنی که این مجموعه دارد، موجب شده است که تمامی رویکردهای موجود نسبت‌به علوم انسانی غربی را مردود بداند. فرهنگستان در برابر علوم انسانی غربی تنها رویکرد خود، نظریۀ نظام‌گرا، را کارآمد تلقی می‌کند. نتیجۀ این رویکرد آن است که در مسیر تولید علوم انسانی اسلامی، نمی‌توان از علوم غربی استفاده کرد و بر فرض آنکه عناصر مثبتی هم در تمدن غرب یافت شود، غیر قابل تجزیه است. رویکرد مذکور، در عین برخورداری از برخی نقاط قوت، دارای نقاط ضعفی است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: تکیه بر مبانی باطل، ضعف در نظریه‌پردازی، تناقض در رویکرد، غلبۀ نگرش غرب‌ستیزانه بر نگرش غرب‌پژوهانه.

تعیین و تبیین روش کشف معارف دینی و شیوۀ ارزیابی آن‌ها از مسائل مهم دین‌شناسی است. در این باره این سئوال مطرح است که آِیا معارف بشری غیردینی در فهم و کشف معارف دینی نقش دارد یا خیر. در پاسخ به این مسئله ازسوی دانشمندان اسلامی دیدگاه‌های گوناگون پدید آمده است. بر اساس برخی دیدگاه‌ها، معارف بشری هیچ نقشی در کشف معارف دینی ندارند و طبق دیدگاهی دیگر، همۀ معارف بشری در این باره موثرند. دیدگاه دیگری نیز بر تباین و جدایی معارف دینی از فلسفه و عرفان تأکید دارد. یکی از دیدگاه‌هایی که در پاسخ به این مسئله طرفداران زیادی پیدا کرده است، دیدگاه حکمت متعالیه است. طبق این دیدگاه نه‌تنها فلسفه و عرفان که از علوم بشری به شمار می‌آید در کشف معارف دینی نقش دارد، بلکه برهان (فلسفه)، عرفان و قرآن یکی بوده و محتوای فلسفه و عرفان با محتوای قرآن کریم انطباق دارند. در این نوشتار با روش توصیفی‌تحلیلی این دیدگاه از جهات مختلف مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

این مسئله که کثرت مشهود در جهان چگونه از علت نخستین ایجاد شده، در کلام اندیشمندان موحد به‌ویژه فیلسوفان و متکلمان اسلامی محل مناقشه و تضارب آراء بوده است. مسئلۀ محوری این بحث نیز قاعدۀ الواحد است که اختلاف آرای بسیاری درمورد صحت و همچنین تفاسیر آن مشاهده می‌شود. در این نوشتار به روش تحلیلی‌توصیفی ابتدا به نقد برخی اقوال در این مسئله پرداخته شده و در ادامه به‌منظور دست‌یابی به تبیین صحیح ایجاد کثرت، ابتدا مدعای اصل سنخیت بررسی و اثبات می‌شود که برخلاف برخی اقوال نباید از این اصل در اثبات قاعدۀ الواحد استفاده کرد، بلکه این قاعده را می‌توان با دقت در تعریف علت تامه اثبات کرد. پس از اثبات این مطلب که طبق تقریر صحیح قاعدۀ الواحد هر علتِ تامۀ واحدی معلول واحدی دارد، نحوۀ ایجاد کثرت در معلولات را می‌توان به شیوه‌ای شبیه به بیان خواجه نصیرالدین طوسی در شرح اشارات تبیین کرد که هم قاعدۀ الواحد نقض نشود و هم اشکالات مخالفان این قاعده وارد نباشد. در نوشتار حاضر برای درک ساده‌تر این مسئله با اثبات اینکه رابطۀ علیت مصداقی از «تابع» در ریاضیات است، صدور کثرت از علت نخستین، مدل‌سازی و در خاتمه مزایای این مدل‌سازی بیان می‌شود.

شناخت حق‌تعالی و پی بردن به حقیقت اوصاف او از دغدغه‌های مهم اندیشمندان علوم اسلامی است. ازطرفی مفاهیم مورداستفاده در تحلیل و توصیف حق‌تعالی و صفات او در ظرف علم و ادراک بشری و مبتنی بر خصوصیت‌های طبیعی و محدود عقل و شهود انسانی شکل گرفته است. ازاین‌جهت دربارۀ حق‌تعالی و هرکدام از صفات او دیدگاه‌های مختلفی ابراز شده است. علم تفصیلی خداوند قبل از ایجاد ازجملۀ این مسائل است. حکمت مشاء در این باره به صور مرتسم در ذات که علم تفصیلی فعلی حق‌تعالی قبل از ایجاد محسوب می‌شوند معتقد است. عرفان نظری بر محور اندیشۀ ابن‌عربی در تبیین علم تفصیلی، از مرتبۀ واحدیت و اعیان ثابتۀ علمی استفاده کرده است. مسئلۀ تحقیق این است: نقاط اشتراک و اختلاف میان این دو نظریه در تبیین علم تفصیلی چیست و آیا می‌توان به همگرایی آن‌ها در این حوزه حکم کرد؟ فرضیه این است که این دو نگرش ازجهت تقدم علم تفصیلی و تأثیر آن بر صدور یا ظهور باهم مشترک‌اند، اما ازجهت برخی مبانی و لوازم باهم اختلاف دارند؛ لکن با تعالی و تقریب مبانی می‌توان به همسویی آن‌ها حکم نمود. در این مقاله به روش تحلیلی، این دو نگاه باهم مقایسه شده و ضمن بررسی مهم‌ترین جهات اشتراک و اختلاف آن‌ها، نشان داده شده است که علی‌رغم اختلاف در برخی جهات، می‌توان به همراهی و همسویی این دو نظریه حکم نمود.

فارابی فیلسوفی بی‌همتا و بی‌نظیر و مفتخر به لقب «معلم ثانی» است. بی‌تردید افکار و اندیشه‌های او در فیلسوفان بعدی و در کل ماجرای فلسفۀ اسلامی تأثیرگذار بوده است. ابن‌سینا با خواندن اغراض ما بعد الطبیعة فارابی بود که به رموز فلسفه دست یافت و دربارۀ شخصیت فارابی می‌گوید: «باید به دیدۀ عظمت و بزرگی به فارابی نگریست.» شناخت فلسفه و فیلسوف ازنظر فارابی می‌تواند ما را با یکی از سرچشمه‌های اصلی فلسفۀ اسلامی آشنا سازد. فارابی فلسفه را ملکه و مادر علوم می‌داند و بر این باور است که مدینه و تمدن قائم به فلسفه‌اند و معتقد است فلسفۀ حقیقی به‌لحاظ زمانی مقدم بر شریعت است و لازم است دینداران در احکام دینی تابع فلسفه و دلیل و برهان باشند و به دلایل اقناعی متکلمان اکتفا نکنند و می‌گوید فلسفه محصول حس سعادت‌طلبی و فضیلت‌جوئی انسان است و برای نیل به آن باید فلسفۀ نظری و عملی را بیاموزد و غایت و فایدۀ فلسفه را کمال قوۀ نظری می‌داند و می‌گوید نام فیلسوف علامت و نشانۀ داشتن فضیلت نظری است. آنچه را نویسنده دربارۀ فلسفه و فیلسوف از نگاه فارابی بررسی و تحقیق نموده، حاصل تأمل و بررسی در متون خود فارابی است. ازجمله دستاوردهای این نوشته این است که فارابی برای برهان و یقین فلسفی جایگزینی نمی‌بیند و هدف او از تقدم فلسفه بر شریعت، تقدم زمانی است و نه ذاتی و درواقع هدفش تقدم فلسفه بر اندیشۀ دینداران است و نه تقدم فلسفه بر ماهیت نفس‌الامری دین. علاوه بر این، تفکیکی که فارابی میان فلسفه و حکمت قائل شده است، در میان فیلسوفان مسلمان بی‌نظیر و بی‌سابقه است و می‌توان گفت فارابی با به‌کارگیری عناوینی از قبیل «فلسفۀ مدنی»، «فلسفۀ سوفسطائی» و «فلسفۀ حقیقی» مبتکر اصطلاح «فلسفه‌های مضاف» است. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی به انجام رسیده است.

بی‌تردید خواجه نصیرالدین طوسی از نوادر و نوابغ علمی جهان اسلام است. این شخصیت برجسته درزمینۀ علوم مختلفی نظیر فلسفه، کلام، منطق، ریاضیات و نجوم صاحب‌نظر بوده است و نظریات علمی وی در مواضع متعددی جنبۀ ابداعی و تأسیسی دارد. در میان آثار علمی خواجه نصیرالدین طوسی، کتاب «اوصاف الاشراف» درزمینۀ عرفان و سیروسلوک عملی از جایگاه خاصی برخوردار است؛ چه اینکه خواجۀ طوسی که بیشتر به‌عنوان دانشمندی کلامی‌فلسفی شناخته می‌شود، در این کتاب در قامت عارفی مبرز ظاهر گشته و به‌نحوی نسبتاً مفصل به تبیین مقامات و منازل سیروسلوک در عرفان عملی می‌پردازد. به‌نحوی که می‌توان اثر او را در قالب یک نظام‌واره و الگوی عرفان عملی معرفی نمود. در این اثر، خواجه به معرفی یک نظام سلوکی عرفانی با مؤلفه‌های مشخص نظیر «نیت و تفکر»، «صدق»، «انابت»، «محبت»، «مراقبت و محاسبه»، «اخلاص»، «توحید» و... می‌پردازد. هدف نوشتار پیش رو آن است که ضمن تبیین هریک از مؤلفه‌های فوق، آن‌ها را در سنجۀ حکمت و برهان نیز بسنجد تا جنبۀ عقلانی و استدلالی این مؤلفه‌ها آشکار گردد و مشخص گردد که برخلاف برخی از دیدگاه‌ها، میان دستورالعمل‌های سلوکی و عرفانی با آموزه‌های عقلی تباین وجود ندارد.

ملاصدرا در برهان صدیقین خود با استفاده از حقیقت خارجی وجود و تشکیکی بودن آن، وجود خداوند را اثبات و نتیجه‌گیری می‌کند. شیخ احمد احسائی انتقادات متعددی را نسبت‌به این برهان مطرح می‌نماید. ایشان با انتقاداتی همچون اشکال بر تقسیم حقیقت وجود، اشکال بر صدیقین بودن برهان ملاصدرا و انتقاد به تشکیک وجود در حکمت صدرایی در صدد نقد برهان صدیقین ملاصدراست. در این مقاله با روش تحلیلی و انتقادی، اشکالات احسائی در سه محور اصلی مورد بررسی و نقد قرار می گیرد: ۱. در محور تقسیم حقیقت وجود؛ ۲. در محور صدیقی بودن برهان ملاصدرا؛ ۳. در محور تشکیک وجود. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهدکه انتقادات احسائی ناشی از خلط مفهوم وجود با مصداق آن و مغالطه میان احکام آن‌ها و خلط مادۀ استدلال با صورت آن است. همچنین برای برهان صدیقین ملاصدرا شواهدی در آیات و روایات وجود دارد. بنابراین برخلاف نظر احسائی، اثبات خداوند منحصر به استدلال ازطریق آیات و آثار او نیست. مطلب دیگر اینکه ماهیات امور اعتباری و انتزاعی هستند که از محدودیت وجود در مراتب ضعیف انتزاع می شوند. درنتیجه برخلاف ادعای احسائی، ماهیت نامخلوق یا قدیم نیست و وجود آن در مراتب ضعیف، با اثبات وجود خداوند تناقضی ندارد.

فلسفۀ اسلامی با پشتوانۀ غنی ابن‌سینا و مکتب مشاء، ظرفیت بالایی برای صورت‌بندی نوین مباحث مربوط به غایتمندی در طبیعت دارد. این مقاله با هدف تحلیل دیدگاه ابن‌سینا در بابِ وجود علتِ غایی در امور طبیعی و ارزیابی انسجام منطقی آن، به مواجهۀ انتقادی میان اندیشۀ وی و ایرادهای فلسفی مطرح‌شده از سوی خواجه نصیرالدین طوسی و شارحان معاصر می‌پردازد. این پژوهش به شیوۀ توصیفی–تحلیلی انجام شده و با واکاوی استدلال‌های ابن‌سینا در منابع اصیل، چهار اشکال عمده بر برهانِ غایتمندی را دسته‌بندی و تحلیل می‌کند. سه اشکال بر پایۀ متون ابن‌سینا پاسخ می‌یابد. اساس پاسخ‌های ابن‌سینا، تمایز میان «غایتِ بالذات» و «غایتِ بالعرضِ ضروری» است، به‌گونه‌ای که غایت‌های بالعرض در خدمت تحقق غایتِ بالذات‌اند و موجب توقف افعال طبیعی نمی‌شوند. ابن‌سینا با مثال‌های تجربی از عالم طبیعت نشان می‌دهد که تحقق غایت بدون نیاز به آگاهی یا قصد ذهنی ممکن است. در نهایت، استدلال او در بابِ غایتمندی موجودات طبیعی، به‌منزلۀ الگویی منسجم، عقل‌پذیر و قابل دفاع در فلسفۀ طبیعت تثبیت می‌شود، و ظرفیت آن برای تبیین مسائل معاصر، به‌ویژه در حوزۀ اخلاق زیست‌محیطی نمایان می‌گردد.

برهان اختفای الهی به‌روایت شلنبرگ یکی از براهین علیه خداباوری است. در قرآن کریم آیاتی در مورد قوم بنی‌اسرائیل و درخواست آنان برای ادراک آشکارگی خداوند و همچنین آیات سورۀ مبارکۀ ضحی و قسم خداوند مبنی بر عدم غیبت خداوند از پیامبر آمده است. این آیات مسئلۀ خفای‌الهی و عملکرد خداوند را در تقاضای انسان برای آشکارگی الهی تبیین می‌کنند. خداوند در پاسخ درخواست آشکارگی و عدم اختفا، هرگونه آشکارگی بصری و حسی را مطلقاً نفی می‌کنذ؛ اما مشاهدۀ حسی و بصری تجلی خود را نفی نمی‌کند. بنابراین از دیدگاه قرآن، بین ایمان به خدای شخصی‌وار و آشکارگی او برای مؤمنان هیچ ضرورت منطقی وجود ندارد. نه آشکارگی خداوند با اعتقاد به خدای «شخصی‌وار کامل» تلازم دارد و نه اختفای الهی با آن متناقض است. اختفای الهی در نگاه قرآن یکی از سنت‌های خداوند است که نتیجۀ آن رشد معنوی و جستجوی عمیق‌تر حقیقت است و هرگاه قومی یا فردی صادقانه در جستجوی آشکارگی خداوند باشد، خداوند مطابق سنن خود، واقعه‌ای برای آنان پدید خواهدآورد تا بتوانند وجود او را در وقایع به‌طور حسی دریابند و با توجه به همگانی بودن سنن الهی، امکان ندارد کسی صادقانه در پی درک آشکارگی خداوند باشد و خداوند در پاسخ به این درخواست سکوت کند.

حقیقت انسان، بر اساس نظریه‌‌های اصالت وجود و تشکیک وجود، در تعاریف جبری و معین فلسفی‌ـ‌منطقی محدود نمی‌شود. انسان در حکمت متعالیه موجودی طیفی‌‌-احتمالی است که در مسیر تکامل، توانایی فعلیت‌بخشی به تمامی استعدادها و ساحات بالقوۀ وجودی خود را دارد. انسان با قرارگیری در موقعیت‌های متنوع وجودی، تعیّن و حد متناسب با همان موقعیت را تجربه می‌کند. این موقعیت‌ها بر پایۀ کنش‌، حرکت‌ و طبقه‌بندی هویتی و وجودیِ او متفاوت هستند؛ ازاین‌رو، تعاریفی مانند «حیوان ناطق» در حکمت متعالیه نمودی ندارند. انسان بر اساس مدل زیستِ طیفی، موجودی متنوع است که در طبقات وجودی سیلان دارد. پرسش این پژوهش، با تکیه بر اصول اصالت وجود و تشکیک وجود، این است: انسان طیفی چیست و چگونه می‌توان کیفیت انتزاع تنوع‌انگاری انسان را بر اساس این مبادی تبیین کرد؟ روش پژوهش توصیفی - ‌تحلیلی است و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، به تبیین فلسفی نظریۀ انسان طیفی می‌پردازد. در این چارچوب، نشان داده می‌شود که چگونه اصول «اصالت وجود» و «تشکیک وجود» امکان صورت‌بندی انسان به‌مثابۀ موجودی طیفی را در انسان‌‌شناسی صدرایی فراهم می‌سازند. در این پژوهش، برای ارتقای سطح کیفی فهم، از الگوهای مفهومی، گزاره‌ها و نمادهای منطق ریاضی استفاده شده است.