جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از دیرباز تا کنون، مناقشاتی پیرامون هویت تاریخی و شخصیت سلیم و نیز صحت و اعتبار کتاب سلیم بن قیس در منابع شیعی، مخصوصاً منابع متأخر، وجود داشته است. روشن است که هر اثر روایی و حدیثی را می‌توان از جنبه‌های متعددی مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار داد؛ یکی از این جنبه‌ها، بررسی اسناد تک تک احادیث یا اسناد کلی یک کتاب روایی می‌باشد. روایات منسوب به سلیم بن قیس دو گونه هستند؛ احادیث اندک و غالباً کوتاه موجود در برخی منابع نخستین، که (جدای از روایات اضافی در الغیبه نعمانی) همگی به نقل از شخص عمر بن اذینه هستند؛ و نیز احادیث 70 گانه و غالباً بلند کتاب‌های کنونی منسوب به سلیم، که (جدای از اسناد شیخ طوسی) همگی از معمر بن راشد هستند. در پژوهش پیش‌رو، با بررسی نسخه‌های خطی کتاب‌های منسوب به سلیم، ضمن گزارش شکلی اسناد سلیم بن قیس، به تجزیه و تحلیل شکلی اسناد نسخه‌های خطی کتاب‌های منسوب به سلیم، از نظر «عبارات و راویان اسناد، انواع و تعداد آماری اسناد، و نیز تقدم و تأخر تاریخی اسناد»، پرداخته شده است. با بررسی‌های که انجام شد، مشخص گشت که اسناد و طرق سلیم بن قیس در نسخه‌های خطی، دو نوع هستند: اسناد اصلی که در بیشترین نسخه‌های خطی وجود دارند، و همگی به نقل از معمر بن راشد هستند، و نیز سند دیگری که منسوب به شیخ طوسی شده و به نقل از عمر بن اذینه می‌باشد‌، و تنها در اندکی از نسخه‌های خطی متأخر وجود دارد.

شناخت مذهب راوی، یکی از مؤلفه‌های تأثیرگذار در راوی‌شناسی است که هماره مورد اهتمام دانشمندان رجال بوده است. حَفص بن غیاث نَخَعی قاضی، از اصحاب امام صادق علیه‌السلام، از راویان پرروایتی است که هر چند سنی‌بودنش، شُهره گشته ولی گمانه شیعه‌بودنش بر پایه برخی نشانه‌ها، طرفدارانی از رجالیان و فقیهان در سده‌های اخیر پیدا کرده است. چالش در شناخت مذهب حفص، پا را از یک بحث علمی فراتر گذارده، روایات وی را نیز در مواردی، با «نپذیرفتن» روبرو ساخته است. در این نوشتار، پس از گذری بر داده‌های هویت‌شناسانه حفص، ابتدا به ترسیم دیدگاه‌های عالمان شیعه در قرون مختلف درباره مذهب این راوی می‌پردازیم. پس از آن، بر پایه دو مؤلفه: «تحلیل متون کهن رجالی» و نیز توجه به قرائن و نشانه‌های پیرامونی به‌ویژه «تحلیل متن‌شناسانه روایات حفص»، به واکاوی مذهب این راوی پرچالش می‌پردازیم. نتیجه آنکه بر پایه چهار قرینه: باور نجاشی به صحّت مذهب حفص، نقل معارف خاص امامتی از سوی حفص، بهره‌گیری وی از تعابیر اختصاصی شیعیان و نیز نگاه خاصّ امام به او، می‌توان حفص بن غیاث را یک راوی شیعی دانست که به خاطر فشارهای شدید مالی و بنا بر احتمالی، به دلیل فشار حکومت، به سمت قضاوت گمارده شد.

تصوّر رایج در ارتباط با دو عنوان «ابرار» و «مقرّبان» در فرهنگ قرآنی این است که مقرّبان در جایگاهی برتر از ابرار قرار دارند. در این نوشتار با بررسی آیات متعددی از سوره‌های آل‌عمران، انسان، مطفّفین و با بهره‌گیری از روایات تفسیری وارده در ذیل این آیات و به تعبیر دیگر با مدد گیری از قرائن لفظی و لبّی و متّصله و منفصله به اثبات رسیده است که ابرار همان مقربان هستند. تلاش بر این است تصوّر رایج مزبور به چالش کشیده شود و دیدگاه مفسران سترگی چون علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی مورد نقد و بررسی قرار گیرد.

انگاره توسعه حدیث فقهی یکی از مشهورترین و مقبول‌ترین نظریات حدیثی مستشرقان است. ایشان با توجه به مشکل مدارالاسناد در همه روایات فقهی اهل سنت، فقه اهل سنت، را اقتباس از یهودیان معرفی کرده‌اند. رونالد بوکلی (Ronald P. Buckley)، یکی از مستشرقان معاصر است که مقالاتی را درباره احادیث فقهی شیعه منتشر کرده است، وی تلاش کرده است، انگاره توسعه حدیث فقهی اهل سنت در قرن دوم هجری را با توجه به سه مقدمه، به حدیث فقهی شیعه نیز تعمیم دهد، این سه مقدمه عبارتند از؛ عدم تناسب روایات منقوله از امام صادق(ع) در جوامع حدیثی اهل سنت با عدد 4هزار شاگرد، نبود منبع مکتوب حدیثی قابل اعتماد از سده نخست و عدم اعتماد راویان امام صادق(ع) به وی. او با این سه مقدمه تلاش می‌کند، روایات فقهی شیعه را نیز نتیجه توسعه حدیث در قرن دوم و اقتباسی معرفی کند. این پژوهش با دو روش مطالعه تاریخی تطبیقی بین حدیث شیعه و اهل سنت و روش نقد محتوایی، نادرستی انگاره توسعه حدیث فقهی را اثبات کرده و تصویر صحیحی از رویداد تاریخی احیاء سنت نبوی در قرن دوم هجری، در برابر دید خواننده قرار می‌دهد. این که روایات فقهی اهل سنت، همان روایات امام صادق(ع) است، که با اسناد ساختگی، به دلایل تاریخی به صحابه و تابعان، نسبت داده شده است.

تحلیل روایات تفسیری فریقین در زمینه‌های مختلف سبب رخ‌نمایی مبانی و روش‌های تفسیری می‌گردد و بر اساس آن می‌توان به اعتبارسنجی انواع روایات دست‌یافت، تفاوت روایات تفسیری فریقین مبتنی بر اختلاف شیعه و اهل سنت در مورد جایگاه روایات معصومین (ع) و صحابه است؛ این تفاوت‌ها به دودسته کلی و جزئی تقسیم می‌شوند، منظور از تفاوت‌های کلی این است که دسته‌ای از روایات در تفاسیر مأثور یکی از فریقین یافت می‌شود که در تفاسیر مأثور فرقه‌ی دیگر نیست، و منظور از تفاوت‌های جزئی، تفاوت میان روایاتی است که در تفاسیر مأثور هر دو فرقه وجود دارد. در این پژوهش تفاوت‌های روایات تفسیری فریقین ذیل آیات سوره‌ی آل‌عمران در مهم‌ترین تفاسیر مأثور تحلیل‌شده است؛ با تأکید بر علم و عصمت که مهم‌ترین مبانی شیعه در حجیت قول معصومین (ع) است، روایات تفسیری شیعه در رویکردهای مختلف یعنی نقلی، تحلیلی- تفسیری و تأویلی دارای اختلافاتی با روایات متناظر در اهل سنت است.

مهمترین وظیفه دانش رجال، راوی شناسی است. شناخت راوی گاه به توثیقات خاص و گاه به یاری قواعد عام رجالیان میسر می‌شود. شیعه و اهل‌سنت برای برون رفت از فقدان داده­ها در حوزه راوی‌شناسی به بازسازی قواعدی کلان موسوم به توثیقات عام روی آورده‌اند. پژوهش پیش رو به دنبال پاسخ به این پرسش است که: در بین فریقین مهمترین توثیقات عام کدامند؟ و چه اشتراک و افتراقی در بین شیعه و اهل‌سنت در این زمینه وجود دارد؟ و نظر اندیشمندان برجسته شیعه و اهل‌سنت در مورد هر یک از توثیقات چیست؟ این نوشتار با روش کتابخانه‌ای و شیوه توصیفی ـ تحلیلی و پژوهشی شکل گرفته است. در این پژوهش دریافتیم سه نوع توثیق عام در بین فریقین وجود دارد: قسم اول توثیقاتی که بین شیعه و اهل‌سنت مشترک است نظیر توثیق راویان کتاب‌ها، توثیق مصاحبان معصوم و قسم دوم توثیقات مختص شیعه می‌باشد مثل اصحاب اجماع، وکالت راوی، مشایخ اجازه، اکثار روایت، مشایخ ثقات و ترحّم و ترضّی و قسم سوم توثیقاتی که اختصاص به اهل‌سنت دارد و در رجال شیعه کارایی لازم را ندارد مانند تعدیل راویان سه قرن نخست، تعدیل راویان مشهور، وقوع راوی در سلسله سند حدیث صحیح، مسکوت گذاشتن راوی با اینکه در دسترس جارح بوده، تحدیث راوی ثقه از راوی مجهول و توثیق شخص مبهم. در نتیجه در رجال شیعه شمار توثیقات عام بسیار فراگیر‌تر است هر چند که قائلان به توثیقات عام گوناگون بوده و غالبا مورد پذیرش اصولیان نیستند و بیشتر مورد پذیرش اخباریان شیعه است.

دین اسلام آخرین دینی است که در آن به دو بُعد انسانی یعنی بُعد مادی و بُعد معنوی توجه می‌شود. بر اساس جهان‏بینى اسلام، معنویت و اقتصاد به هم پیوسته‌اند. در منطق روایات، امور اقتصادی مانع یاد خداوند و معنویت نیست و معنویت نیز مانع کارهای اقتصادی نخواهد بود؛ و این تعامل و هم‌گرائی در پیشرفت اقتصادی تأثیر می‌گذارد. در پژوهش حاضر محقق در صدد آن است که نقش معنویت در پیشرفت اقتصادی را مورد بررسی قرار دهد. در پیشرفت اقتصادی، روحیه‏ى معنویت‏ و تدین، نقش بسیار مهمى دارد. معنویت از جمله مفاهیمی است که عالمان، آن را در برابر امور مادی، مترادف با دین و به مفهوم ارزش‌های دینی، اخلاقی و به هر آنچه شامل یا مربوط به معنی یا روح باشد، به کار می‌برند. در روایات، امور معنوی متعددی مانند ایمان، بندگی، عدالت، تقوا، انفاق و شکرگزاری ذکر شده‌اند که تأثیر مثبتی بر همه فعالیت‌های اقتصادی اعم از تولید، توزیع و مصرف دارد. روش این پژوهش تحلیلی - توصیفى است. از مطالعات و بررسی‌های انجام شده در این پژوهش می‌توان به این نتیجه رسید که انسان معنوی می‌تواند با رعایت امور معنوی که در روایات آمده است، با جدیت و کوشش فراوان تلاش کرده و دارای وجدان کاری در امور اقتصادی و روحیه عدالت‌خواهی باشد. و نیز می‌تواند بر اساس اعتقاد دینی در همه حوزه‌های اقتصادی، تأثیر و نقش به سزایی داشته باشد. ازاین‌رو، سلوک اقتصادی با سلوک معنوی و برعکس، می‌توانند در سعادت فرد و جامعه تعیین‌کننده باشند که این عمل موجب رشد اقتصادی خواهد بود.

با اینکه تمامی مذاهب چهار گانه اهل سنت، کم و بیش، با شرائطی قائل به حجیت خبر واحد می باشند، اما در این میان بعضی از اهل حدیث، مانند علماء حنبلی مذهب و نیز وهابی ها، نگاهی افراطی نسبت به پذیرش خبر واحد دارند تا جائی که خبر واحد ضعیف را حجت می دانند و نیز بعضی شان قائل به علم آور بودن اخبار صحابه و به طور کلی اشخاصی که از منظر شان عادل می باشند گردیده اند و حتی قائلین به عدم حجیت این گونه از اخبار آحاد را کافر محسوب می دارند؛ امری که به شدت مورد انتقاد علماء نخستین شیعه و حتی بسیاری از اهل سنت واقع گردید. مقاله حاضر در صدد است با روش توصیفی – تحلیلی به بررسی و نقد عواملی که موجب این رویکرد افراطی از جانب چنین افرادی نسبت به خبر واحد گردید، به بیان ضعف ها و اشکالات این رویکرد تسامحی نسبت به پذیرش خبر واحد بپردازد. پرسش اصلی این است که چه عواملی و چگونه باعث شدند که پذیرش حدّ اکثری خبر واحد، در میان اهل سنت بروز و ظهور پیدا کند. فرضیه مورد آزمون حاکی از آن است که عوامل اصلی این رویکرد عبارتند از: 1- بی اعتبار شدن اکثر روایات اهل سنت، در صورت پذیرش اندک بودن احادیث معتبر و عدم قبول حدّ اکثری. 2- اعتقاد غیر معقول و افراطی در شمول عنوان صحابی و به تبع آن وجود عدالت در افراد.