جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از موضوعات مهم امامیه، بحث تقابل ائمه؟عهم؟ و حاکمان جائر نسبت به یکدیگر است. این پژوهش درصدد آن است که با روش توصیفی-تحلیلی به سیرۀ علمی و عملی پیشوایان دینی و ارتباط آنان در مواجهه با حاکمیت جائر بپردازد و به این سؤال اساسی پاسخ دهد که تعامل ائمه؟عهم؟ و حاکمان نسبت به یکدیگر چگونه بوده است. نگارنده در این پژوهش کوشیده است با بررسی سبک زندگی ائمه‌؟عهم؟ در مواجهه با حکومت‌ها، به واکاوی روش‌های تقابل ایشان با حاکمان جور بپردازد. ائمه‌؟عهم؟ بسته به شرایط اجتماعی و سیاسی هر دوره، پنج شیوۀ «سکوت، صلح، تعامل، مخالفت و نفوذ» را در مواجهه با حاکمیت‌های وقت برگزیدند. ائمۀ معصومین؟عهم؟ در مواجهه و تقابل با حکومت‌ها، به عواملی همچون زمان، مکان و شرایط اجتماعی توجه ویژه‌ای داشته‌اند. در وضعیت‌های اضطراری، هرچند حاکم مشروعیت نداشته است؛ اما به‌دلیل مصالح مهم‌تر و در چارچوب احکام ثانوی، تعامل با حاکم جائر را مجاز می‌دانستند تا از آسیب‌ها و تهدیدهای احتمالی نسبت به جامعۀ اسلامی پیش‌گیری شود. با این ‌حال، در شرایط عادی، با رعایت تقیه، نارضایتی خود را به شیوه‌های گوناگون ابراز می‌کردند. همچنین، در مواردی خاص و با توجه به شرایط و مصالح موجود، به برخی از اصحاب اجازۀ همکاری محدود با خلفا داده‌اند. در مقابل، حاکمان جور نیز با روش‌هایی همچون حصر و محدودسازی، به مقابله با ائمه‌؟عهم؟ پرداختند و در نهایت، ایشان را به شهادت رساندند.

علامه حلی با استناد به آیۀ 23 سوره شوری (قل لا أسألکم علیه أجرا إلا المودة فی القربى) و روایات ذیل آن، «مودّت نسبت به اهل‌بیت؟عهم؟» را واجب دانسته و از وجوب این مودّت، وجود منصب امامت در میان اهل‌بیت؟عهم؟ را نتیجه گرفته است. از سوی دیگر، ابن‌تیمیه به برداشت معناییِ علامه حلی از واژگان آیه، و نیز به استناد علامه به روایاتِ مرتبط و دلالت آنها، اشکال وارد کرده است و در وجود روایاتی که در منابعِ مورد استناد علامه آمده، تردید روا داشته است. در تحقیق پیشِ رو، با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی-‌تحلیلی، نشان داده شد که برداشت علامه از آیه و الفاظ آن، هم‌راستا با دیدگاه لغویان، مفسران، و محتوای روایات است. افزون بر این، روایاتِ ذیل آیۀ یادشده، نه‌تنها در منابعی که علامه به آنها استناد کرده، وجود دارند؛ بلکه از نظر سند و متن نیز، مطابق با معیارهای رجالی و حدیثی اهل‌سنت، بدون خدشه و قابل قبول‌اند.

آیین بابی (یا بیانی) دینی است که در سال ۱۲۶۰ق. به‌دست سیدعلی‌محمد شیرازی، ملقب به باب یا هوشیدر، در ایران پدید آمد و توانست از میان اقشار، اصناف و طبقات گوناگون جامعهٔ ایرانی، پیروانی به‌سوی خود جذب کند. باب در همان سال، در ۲۵سالگی، نخست ادعای بابیت کرد و اندکی بعد، در کنار خانهٔ کعبه، مدعی مهدویت شد؛ اما به همین نیز بسنده نکرد و بعدها ادعای نبوت و حتی خدایی کرد. این ادعاها در آن زمان موجب بروز انحرافاتی در جهان اسلام شد و واکنش علما را برانگیخت. پژوهشگر در این نوشتار می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که واکنش علمای اصولی در برابر بابیه چگونه بود و این واکنش‌ها تا چه اندازه در مهار و مقابله با این جریان مؤثر واقع شد. روش تحقیق، بهره‌گیری از جامعهٔ آماری هدفمند و اشباع‌شده است؛ بدین معنا که داده‌ها تا جایی گردآوری شده‌اند که دیگر اطلاعات جدیدی به‌دست نمی‌آمد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عواملی چون برداشت نادرست از آموزه‌های دینی مانند قیام امام مهدی؟عج؟ و انتظار فرج، خرافه‌گرایی، فقر اقتصادی، ضعف فرهنگی، بی‌سوادی گسترده در جامعه و نیز حمایت بیگانگان از تحرکات ساختارشکن، در پیدایش بابیه مؤثر بوده‌اند. همچنین نوع مواجههٔ علما با بابیه، بسته به شرایط و نگرش‌های فردی آنان، متفاوت بوده است؛ به‌ویژه در رابطه با نقش این جریان در تحریک جامعه و جذب توده‌ها به آیین نوظهور باب.

شناخت و تحلیل لقب «صدیق» و نسبت‌دادن آن به خلیفۀ اول، به‌سبب آنکه نشان‌دهندۀ فضیلتی بنیادین و از مستندات مهم در اثبات حقانیت خلافت است، همواره یکی از مباحث جدی و محل اختلاف در میان فرق اسلامی بوده است. برخی فرق اسلامی با استناد به ادله قرآنی و روایی -ازجمله روایاتی در صحیح بخاری و مسلم- این لقب را مخصوص خلیفۀ اول می‌دانند. در مقابل، می‌توان با تکیه بر روش تحلیل تاریخی-توصیفی و تحلیل محتواییِ ادله و شواهد، به این ادعا اشکال وارد کرد. در این پژوهش، ابتدا درباره اجماعی‌بودن روایاتِ صحیحین تأمل می‌شود؛ سپس بررسی سندی این روایات با توجه به حضور راویانی که دچار جرح‌های جدّی رجالی‌اند، در دستور کار قرار می‌گیرد و سرانجام، به ناسازگاری‌های مضمونی موجود در روایاتِ مثبتِ لقب «صدّیق» اشاره خواهد شد. تضعیفات صدوری مطرح‌شده، شامل بررسی مخالفت اهل‌بیت؟عهم؟ و برخی دیگر از صحابه با این انتساب، و همچنین تناقض این ادعا با روایات مثبِت لقب «صدیق» برای امیرالمؤمنین؟ع؟ است. علاوه‌بر این، شواهد تضعیف صدوری دیگر، مانند تعارض با برخی مستندات تاریخی و وجود انگیزه‌های سیاسی و مذهبی در جعل این لقب نسبت به ابوبکر، نیز در مباحث این پژوهش مورد بررسی قرار می‌گیرد.

محاربه از عناوینی است که به‌صراحت در قرآن کریم به آن اشاره شده است؛ با این‌ حال، میان فقهای امامیه این بحث وجود دارد که آیا مجازات‌های چهارگانۀ مندرج در آیه ۳۳ سورۀ مائده به‌صورت تخییری برای حاکم تشریع شده‌اند، یا اینکه ترتیبی خاص میان آنها برقرار است که متناسب با نوع جرم باید مجازات مشخصی اعمال شود. این پژوهش با هدف نقد قانون مجازات اسلامی در خصوص اختیار مطلق قاضی در انتخاب یکی از چهار مجازاتِ محاربه انجام گرفته و به بررسی و تحلیل مبانی فقهی و حقوقی مرتبط با این موضوع پرداخته است. اهمیت تحقیق در آن است که پشتوانه‌ای علمی برای منتقدان این مادۀ قانونی فراهم می‌آورد و راه‌حلی فقهی برای مسئله پیشنهاد می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با ردّ دلایل سه‌گانۀ قائلان به تخییر و با توجه به ظهور روایات -به‌ویژه صحیحۀ برید- و نیز با تکیه بر ادلۀ عقلایی همچون قاعدۀ تناسب جرم و مجازات، نظریۀ ترتیب در مجازات‌های چهارگانۀ محاربه قابل اثبات است. روش گردآوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای تخصصی صورت گرفته و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است.

در پرتو شناخت دقیق مبحث ولایت مطلقه، می‌توان بسیاری از ابعاد اعتقادی مکتب تشیع درباره شخصیت حضرت فاطمه؟سها؟ را تحلیل و تبیین کرد. بسیاری از دوستداران خاندان پیامبر؟ص؟، زبان شعر را که همواره مورد توجه و اقبال مخاطبان قرار داشته، برگزیده‌اند تا مقولۀ عرفانیِ ولایت را بر پایۀ منظومۀ فکری خویش تفسیر کنند. به‌ بیانی دیگر، از روزگار ناصرخسرو تاکنون، شمار قابل‌توجهی از شاعران متقدّم، مراتب قدسی و مقام ولایت مطلقۀ حضرت فاطمه؟سها؟ را در آثار خود بازتاب داده‌اند تا با استناد به این مقام، به برخی ابهام‌ها و استدلال‌های ناروا -همچون فاعلیت در آفرینش- پاسخ دهند. این جریان فکری در شعر معاصر نیز با بهره‌گیری از تعابیر نوپدید و مفاهیم برساختۀ حول محور ولایت، بسط و گسترش یافته است. در اشعار فارسی، ولایت مطلقه به ‌معنای نزدیک‌ترین موجود به حق در سیر نزولی، و مرتبه‌ای از کمال جوهری در سیر صعودیِ آفرینش دانسته شده است. «ولیّ» در این سیر صعودی، واسطۀ فیض مدام شمرده می‌شود و با تصرف معنوی در امور دنیا و آخرت، موجبات رشد و پرورش ارادتمندان و شیعیان را فراهم می‌سازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که شاعران، مقام ولایی حضرت فاطمه؟سها؟ را در سیر نزولی و صعودی آفرینش چگونه بازنمایی کرده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شاعران معاصر، ولایت‌پذیری حضرت فاطمه؟سها؟ از مولا علی؟ع؟ را نمودی از جریان فیض و سریان ولایت دانسته‌اند. همچنین، تلقی از حضرت به‌عنوان علت غایی آفرینش، در زبان شاعرانه، بیشتر ناظر به تبرّک و ابراز ارادت بوده است تا اثبات فاعلیت واقعی در نظام خلقت.

خاورشناسان، نگره‌های متعدد و بعضا متناقضی درباره اهداف امام حسین از نهضت عاشورا بیان کرده‎اند؛ برخی از خاورشناسان، خواسته یا ناخواسته؛ با نگاه غیر علمی و غیر واقع بینانه، اهداف امام حسین(ع) را غیر از آنچه بوده است، تفسیر کرده‌اند. نگره‌های این خاورشناسان را می‎توان ذیل سه دسته جای داد: 1- رویکرد جاه طلبانه برای رسیدن به حکومت؛ 2- خونخواهی از قتل مسلم بن عقیل؛ 3- قیامی غیرعاقلانه. پژوهش فرارو با روش توصیفی- تحلیلی، نگره‌های خاورشناسان را با استناد به ادله معتبر مورد نقد و بررسی قرار داده است و ضمن نقد این آراء، تصویری صحیح از اهداف نهضت حسینی را با استناد به گزاره های تاریخی و روائی معتبر ارائه نموده است. نتیجه آن که: برخلاف نگاه خاورشناسان، آن چه از گزاره های روائی و تاریخی معتبر استنباط می شود این است که: هدف غائی امام حسین(ع)، جلب رضایت الهی با احیاء شریعت الهی و سنت نبوی و مبارزه با بدعت در دین بوده است؛ که این هدف غائی، به وسیله نهضت ایشان که نمونه بارز امر به معروف و نهی از منکر بوده، محقق شده است.

برترین روشی که پس از وحی قادر است جهان را برای ما تبیین کند، روش شهود عارفانه است. حال، معیار کشف و شهود عارفانه چگونه باید باشد تا انسان در درستی آن به اضطراب فکری دچار نشود؟ گویا شهود، حقیقتی دست‌یافتنی است و آدمی در پرتو آن تمام حقایق را با حضور نامحدود خود می‌یابد، چنین انسانی قادر است حقیقت اسمای الهی را بیابد، حقیقتی که با دریافت اسم اعظم و به‌تبع آن همه حقایق اسمای حسنا نزد انسان کامل حاصل می‌گردد. آیت‌الله جوادی در این خصوص روش و مراتبی را مطرح می‌کنند که بازنگری آن، تحلیل نوینی را ارائه خواهد داد. حال، باید دید که آیا شهود عرفانی با علمِ امام معصوم یکسان است، یا تفاوت اساسی دارد، یا این مهم دارای مراتبی است که مرتبۀ عالی آن به امام اختصاص دارد.

امیرمؤمنان، حضرت علی؟ع؟، امام و ولیّ الهی و دروازهٔ شهر علم نبوی؟ص؟ است. هرچند مقام امامت آن حضرت از سوی گروهی انکار شده، اما مرتبهٔ علمی ایشان مورد اتفاق و پذیرش خاصّه و عامّه است. فقه حنفی، همچون سایر مذاهب اربعهٔ اهل‌سنت، برای حضرت علی؟ع؟ احترام ویژه‌ای قائل است و به مقام والای علمی او اذعان دارد؛ از این‌رو در برخی فتاوا و نظریه‌پردازی‌های فقهی، از سیرهٔ علمی ایشان پیروی شده است. در این پژوهش، با تمرکز بر دو باب «قضاوت» و «شهادت» در فقه حنفی، میزان تبعیت این مذهب از سیرهٔ امیرمؤمنان؟ع؟ بررسی شده است؛ انتخاب این دو باب به‌عنوان نمونه‌ای برای تحلیل، می‌تواند نتایجی قابل تعمیم به سایر ابواب فقهی فراهم آورد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در مسائل مختلف مرتبط با این دو باب، نشانه‌هایی از اقتباس یا تأثیرپذیری از سیرهٔ حضرت دیده می‌شود که با ضوابطی چندگانه مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. افزون‌بر آنکه این موضوع تاکنون به‌صورت مستقل بررسی نشده، پژوهش حاضر با تکیه بر مفاهیمی همچون عدم انحصار علت حکم، مکتوم‌بودن حکمت حکم، فقدان ترجیح در تعلیل دووجهی و نیز لزوم تبعیت از پیشوای دینی، تلاش می‌کند به تقویت نظریه‌ای در راستای تقریب مذاهب اسلامی یاری رساند. این عناصر به‌عنوان دستاوردهای نوآورانهٔ پژوهش، از دل جستارهای فقهی استخراج و استظهار شده‌اند.