جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حافظ در ابیات تقدیرگرایانه از یک سو مخاطب خود را به صبر و تسلیم در برابر تقدیر فرا می‌خواند؛ اما از سوی دیگر در همین گونه ابیات لحنی منتقدانه به خود می‌گیرد و در برابر اتوریته‌های اجتماعی و سیاسی عصر خود اعتراض‌های حماسی می‌کند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان در صدد تبیین این دو رویکرد ناسازنما در پارادایم فکری حافظ است. بررسی‌ها نشان داد که حافظ در پس صورت متن، و فراتر از عبارات ظاهری شعرش که از صبر و تسلیم در برابر تقدیر سخن می‌گوید، در صدد برساختن گفتمانی انتقادی از طریق بهره‌برداری از زبان عارفانه و رندانه، برای ایجاد تغییر در ساختارهای کلان اجتماعی و مبارزه با نهادهای قدرت و ایدئولوژی‌های‌ وابسته به آنهاست. وی در روکشی از فاتالیزم (Fatalism)، هدفی فراتر از اشاعه تقدیرگرایی را در شعر خود دنبال می‌کند و می‌کوشد با بازتولید معنایی جدید از صبر و تسلیم و مضامین تقدیرگرایانه، هژمونی گفتمان‌های شریعت‌مدار را در عصر خود در هم شکند.

استعارۀ مفهومی یکی از اصطلاحات جدید در حوزۀ زبان‌شناسی شناختی است که از آن برای تحلیل متون استفاده می‌شود. برای اولین بار لیکاف و جانسون در سال 1980 این نظریه را بنیان نهادند. بر اساس این نظریه، بر خلاف سنت ادبی، از استعاره صرفاً برای زینت کلام استفاده نمی‌شود، بلکه فرایندی ادراکی‌است که به فهمیدن یک حوزه مفهومی به وسیله حوزه مفهومی دیگر اشاره دارد. یکی از این حوزه‌های مفهومی، ماهیت وجودی «انسان» است که از اساسی‌ترین مباحث متون عرفانی، به ویژه اشعار بیدل است. بررسی اشعار بیدل به شیوۀ توصیفی-تحلیلی با هدف دریافت ایده او درباره ماهیت وجودی انسان، نشان می‌دهد که بیدل برای تبیین ابعاد مختلف انسان به عنوان حوزه‌های مفهومی مقصد، از مبدأهایی عینی نظیر سایه، شرر، حباب، شبنم، نقش پا، آبله، ابرو، گل، برگ گل، بوی گل، طاووس، بسمل، کشتی، مینا، سنگ قیمتی، نگین، ناله، نور، موج، مشتی غبار، مشتی خون، اسپند، شمع، تیر، حباب، ذره، خاشاک، صفحۀ آتش‌زده، محیط، بادام، نهال، آینه و قطره استفاده کرده ‌است.

یکی از حواس پرکاربرد در ذهن و زبان مولوی برای نمایاندن ساحت مادی و روحانی انسان، حس بویایی است. مولوی با توجه به ساحت مادی انسان و با نگرش فیزیولوژیک، حس بویایی ظاهری را از ابزارهای شناختی انسان برای ارتباط و تعامل با عالم خارج می‌داند که در پیوند با قوای درونی و مغز انسان به عنوان مرتبه‌ای از مراتب ادراک آدمی محسوب می‌گردد. در نقطه مقابل، مولوی با توجه به ساحت روحانی انسان و با نگرش معرفت‌شناسانه، حس بویایی باطنی را از مراتب وجودی و روحی آدمی می‌داند که در اثر رفع حجاب‌ها به عنوان یک منبع الهام از عالم حق و حقیقت، باعث انگیزش درونی سالکِ طالب به سوی مقصود می‌شود. بررسی آرای مولانا به روش تحلیلی در موضوع حس بویایی، نشان می‌دهد که مولوی، حس بویایی را در دو ساحت هستی‌شناسانه و معرفت‌شناسانه مطرح می‌کند و سعی دارد با هنر حس‌آمیزی ، مخاطب را در تجربه معرفت‌شناختی خود مشارکت دهد؛ به گونه‌ای که مرتبه حس بویایی ظاهری را به مرتبه حس بویایی باطنی تبدیل و تصعید ببخشد تا از این مجرای روحانی به منشأ بوهای عالم ظاهر که عالم بی‌مکان و مرتبه حق و حقیقت است، برسد.

آدمی از آن لحظه که خود را در پهنه هستی درک می‌نماید و در رابطه خود با هستی و ماورای آن تأمل‌ می‌کند، بی‌قرار معنا می‌شود. چنین حالتی را می‌توان «اضطراب معنا» نام نهاد. او در این حالت، بی آنکه به تکانه‌ای روحی گرفتار شود و یا به احساس فقدان گره‌گاهی معنوی دچار شود، در پی کشف معنا می‌رود. این بی‌تابی برای معنا را در میان آرای عارفان مسلمان یافت و از این رهگذر به تبیین درست معنای هستی در آرای آنان دست یافت. این پژوهش، مجموعه آثار عطار را از همین منظر بررسی نموده است. بی قراری برای معنا در اندیشه وی وجود دارد. در این راستا ضمن ایضاح مفهومی معنا (حقیقت، باطن، مضمون، قضیه/ماجرا و دلیل) در آثار وی، بیان می‌گردد که تنها «حقیقت» با مقوله اضطراب معنا پیوند دارد. یافتن حقیقتِ پنهان شده در هستی، تنها چیزی است که هم هستی و زندگی را هدفمند می‌کند و هم به آن ارزش می‌بخشد. در نتیجه، حقیقت، مقوله‌ای یافتنی است، نه ساختنی. آنگاه کارکرد آدمی نیز مشخص می‌گردد. از رهگذر باور به اضطراب معنا، یافتن حقیقت، امری لازم و ضروری می-نماید. عطار، حقیقت را مقوله‌ای تعریف ناپذیر دانسته، برای ملموس کردن ماهیت، ارزش و کارکرد آن، از تصویر (image) مدد می‌گیرد. او معتقد است هر کس حقیقت را درک کند، چون بخشی از آن خواهد شد، توان تبیین آن را نخواهد داشت. از نگاه او حقیقت، مفهومی مشکک است و با کوشش فراون تنها می‌توان بخش‌هایی از آن را درک نمود. لازم به ذکر است با این رویکرد، پژوهشی در خصوص آثار عطار یافت نگردید. روش پژوهش نیز کتابخانه‌ای و بر اساس تحلیل محتواست.

«محبّت» در نزد اکثر متصوفه از احوال عرفانی است، امّا ابن‌عربی آن را در زمره مقامات می‌داند. در این پژوهش برآنیم تا به روش توصیفی-تحلیلی، با روش گردآوری مستندات کتابخانه‌ای به این سؤالات مهم پاسخ دهیم که محبّت در دیدگاه ابن‌عربی و عزّالدین کاشانی چگونه است؟ نوآوری هر یک از این دو اندیشه‌ورز صوفیّه در باب محبّت چیست؟ براساس یافته‌های تحقیق، ابن عربی و کاشانی غیرت را از لوازم محبّت می‌دانند که مهم‌ترین خصوصیت آن مطالبه استتار و حجاب از اغیار است. آن‌ها در تلقی محبّت دو سویۀ انسان و خداوند برآنند که وقوف به محبّت الهی در گرو نظرِ ربوبیت و بسته به ظرفیت وجودی محبّان است. هر دو اندیشمند به اتّحاد عرفانی با فنای محب در محبوب توجّه ویژه دارند؛ ولی کاشانی معتقد است که برای نیل به این مرحله محب باید تمامی تعلقات را از خود زائل کند. ابن عربی با ردّ این نظر توجّه به محبّت غیر از محبوب حقیقی را محبّت در اشکال گوناگون صفات حق می‌داند که در سلوک عرفانی امری بایسته است؛ اگر محب با تمام ذات انسانی خود در برابر مرتبه الوهیّت قرار بگیرد، اتحاد محقق می‌شود. توجّه به مقوله «شوق و اشتیاق» و ارتباط مستقیم آن با محبّت و نوع تلقی هر دو اندیشمند از آن نیز دارای وجوه اشتراک و افتراق و نوآوری است.

عارفان مسلمان برای طرح و تبیین مضامین مختلف از تمثیلات و تصویرسازی‌های گوناگون بهره برده‌اند. تصاویر برگرفته از طبیعت و زیست جهان مخاطبان، برای تقریب مضمون به ذهن مناسب‌تر بوده‌اند. از این رو، ورود و خروج ذرات نور از روزن خانه‌های گنبدی از تصاویری است که دستمایه طرح برخی از مهم‌ترین مضامین متون عرفانی است. چرایی گرایش عارفان به «نور» در مباحث هستی‌شناسانه و استفاده از تصویر «نور و روزن» مسأله این تحقیق است. بررسی توصیفی-تحلیلی برخی از مهم‌ترین مضامین مطرح شده با تصویر «نور و روزن» نشان می‌دهد مضامینی همچون: ابداع عالم با نور حق، نور پیامبر(ص) و خلق عالم مادی، هبوط ارواح در شکل ذرات نور و اشتیاق ارواح به بازگشت، خطور محبت و معرفت در قلب، تصور جسم و جهان به شکل خانه بی روزن، لزوم مبارزه با نفس و نقش ولی و سماع در این زمینه، از مهم‌ترین مضامینی است که با تصویر «نور و روزن» بیان شده‌ است. به نظر می‌رسد، علاوه‌بر سابقه نور در هستی‌شناسی ایران باستان، تأویل‌های مختلف آیه نور و حدیث «اول ما خلق الله نوری»، تصور علم به شکل نور، زیست جهان عرفا و زندگی در خانه‌های گنبدی روزن‌دار و تناسب آن با باورهای رایج روزگار‌ در خصوص گنبد گردون، میل ذرات نور به خورشید، تلقی قلب به‌عنوان جایگاه علم و محبت، در شکل‌گیری تصاویر برآمده از «نور و روزن» مؤثر بوده باشد.

در اغلب ادوار تاریخی بین موافقان و منکران مکاتب و نحله‌های فکری بحث‌های گسترده‌ای درگرفته است که مکتب عرفان نیز در میان مسلمانان از این قاعده مستثنی نبوده است. برخی مخالفان تصوّف سعی کرده‌اند با ذکر دلایل خاصّ خود، نگرش‌های عرفانی را تقبیح و ردّ سازند. رسالۀ «الاثنی عشریه فی ردّ علی الصّوفیه» نوشتۀ شیخ حرّ عاملی (و. ۱۱۰۴ ه.ق) از جمله آثار ردیّه‌ای است که در زمینۀ انکار طوایف و اندیشه‌های صوفیه در دوازده باب به رشتۀ تحریر درآمده است. نگارندگان در این مقاله که به روش تحلیلی و توصیفی نگاشته شده است، سعی کرده‌اند دلایل این مخالفت را بررسی کنند و در صدد پاسخ به این پرسش برآیند که دلایل انکار صوفیان در این کتاب بر چه اصولی استوار و برداشت فقهی نویسنده در این امر تا چه حد مؤثّر بوده است؟ نتایج حاصل از این پژوهش، بیانگر این است که نگرش‌های اغراق‌گونۀ مؤلّف دربارۀ مفاهیم اصلیِ مقبولِ عرفا، مانند وحدت وجود و کشف و شهود در این ردّیه بی‌تأثیر نبوده است.

مسئله اصلی این مقاله بررسی استدلال صدرالدین قونوی در دفاع از اعتبار شهود عرفانی است. ابتدا صورت‌بندی استدلال او طرح می‌شود که به‌طور‌ مختصر این است:الف. [علی الادعا] دو راه برای کسب معرفت صحیح وجود دارد، عقل و شهود؛ ب.عقل ما را به معرفت صحیح نمی‌رساند؛ در نتیجه: تنها راه معرفت صحیح شهود است. قونوی برای اثبات مقدمه دوم استدلالش دلایلی را طرح می کند که به نظر ما عمده دلیل او بر ایدهٔ «اختلاف معرفتی میان اهل نظر» مبتنی است. او بر اساس این ایده نوعی نسبی گرایی یا ندانم‌گرایی را دربارهٔ معرفت عقلی قایل می‌شود. مقاله در بررسی ادعای قونوی هم استدلال او در نقد معرفت عقلی را رد می‌کند و هم کلیت استدلال او در دفاع از شهود عرفانی را. عمده نقد به اولی خودشکن بودن آن است و در نقد دومی بر این تأکید می‌کند که نقص در معرفت عقلی اثبات کنندهٔ اعتبار معرفت شهودی نمی‌تواند باشد، بلکه اثبات اعتبار آن نیاز به دلیل مستقیم ایجابی دارد. البته شاید بتوان ملهم از مباحث قونوی یک استدلال جدلیِ تاحدی ملایم در چارچوب عقلانیت معرفت‌شناختی در دفاع از شهود عرفانی به دست داد.

عرفان اسلامی از آغاز شکل‌گیری و نضج، با تنوّع طرق سلوکی مواجه بود. سالکان به‌تناسب آبشخورهای معرفتی و تجربه‌های شهودی، مسلکی را برمی‌گزیدند و اختلاف در اقوال از اینجا پیش می‌آمد. در این مقاله کوشش شده است، روش سلوکی حافظ بر پایۀ «جذبه» و «عنایت» نقل و تحلیل شود. تحقیقِ پیش رو، مطالعه‌ای نظری است که به شیوۀ پژوهش توصیفی-تحلیلی انجام شده است که محدوده و جامعه آماری مورد مطالعه، دیوان حافظ است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، حافظ در سیر کمالی خود، بیشترین تکیه را به لطف و دستگیری معشوق دارد که از آن به «عنایت» و مترادف‌های آن یاد می‌کند حافظ در سلوک عاشقانۀ خود، راه‌گشاییِ مجاهده را نادیده نمی‌گیرد؛ امّا تلاش دارد مراحل استکمالی قرب را به همراهی «لطف» طیّ نماید. بر اساس داده‌های تحقیق می‌توان نتیجه گرفت که در نگاه حافظ سلوک مبتنی بر مجاهدات و ریاضات، بدون بهره‌مندی از افاضۀ فیّاض علی الاطلاق، وافی به مقصود نیست. مضاف بر آن، حافظ در جهان باقی نیز نگاه رجایی را عامل نجات می‌داند.

ابن‌عربی، از جمله عارفانی است که در طول قرون متمادی، حوزه‌ی وسیعی از پژوهش‌های عرفانی را تحت‌تأثیر تأملات و کشف‌وشهود خویش قرار داده است. هدف محوری این پژوهش، تبیین عرفان عملی ابن‌عربی است که برای دستیابی به این نوع از عرفان، باید به بررسی عرفان نظری وی پرداخت که در وصول به حق گریزی نیست. آنچه عرفان ابن‌عربی را نسبت به عارفان پیشین، متمایز نموده، وجود مباحثی است که در حوزه‌ی عرفان نظری مطرح نموده و چه بسا، همان مباحث را با ظرافت و ریزبینی خاصی در حوزه‌ی عرفان عملی نیز گنجانیده که اغلب عرفای پیش از وی، از نقش، مفهوم و کاربردهای آن در حوزه‌ی عرفان عملی غفلت نموده‌اند. پژوهش حاضر به شیوه‌ی توصیفی- تحلیلی، عهده‌دار تبیین این بعد از مباحث عرفان است که علاوه بر طرح شاخصه‌های عرفان عملی و متمایزنمودن آن، به برخی از مسائل عرفان نظری که در بطن عرفان عملی ابن‌عربی نیز گنجانده شده، از جمله تجلّی، وحدت وجود، اسماء، مقامات و... نیز پرداخته‌شده‌است. ابن‌عربی در عرفان عملی، علاوه بر سلوک مقامات و منازل از «سلوک عوالم و اسماء»، که مقولاتی عقلی و نظری هستند، نیز سخن می‌گوید؛ این امر بیانگر تأکید ویژه‌ی وی بر معارف عقلی و شهودی در سلوک عملی است.