جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

«شکر» از مفاهیم پربار قرآنی و حدیثی و از اهداف تربیتی و صفات معنوی بوده و روحیۀ سپاسگزاری از بارزترین ویژگی‌های انسان در مسیر خودسازی و رسیدن به کمال است. به فرموده قرآن کریم خداوند متعال شکور بوده و بندگانی که در مسیر طاعت او قدم برمی‌دارند مورد لطف و موهبت خود قرار داده و تشکر می‌کند. در این کتاب الهی به اهمیت شکر و کارکردهای آن پرداخته شده که الگوی مناسبی برای بهره‌گیری انسان‌هاست. از طرف دیگر در کلام اهل‌بیتb نیز دربارۀ این واژه و کارکردهای آن بسیار توجه شده و مورد تأکید قرار گرفته است. امام سجادg در دعاهای متعدد به مباحث مربوط به شکر و کارکردهای آن پرداخته که ‌به‌عنوان اسوۀ عملی و نمونۀ عینی به حساب می‌آید. از آنجا که کارکردهای تربیتی شکر در دعاهای امام سجادg می‌تواند مبیّن، مفسّر و تفصیل‌دهنده الگوی ارائه شده در قرآن باشد ضرورت دارد این گزاره اخلاقی و معنوی از منظر کتاب خدا و صحیفۀ سجادیه بررسی گردد. ازاین‌رو مقاله پیشِ ‌رو به دیدگاه‌های قرآن و صحیفۀ سجادیه دربارۀ کارکردهای تربیتی شکر پرداخته و به روش توصیفی ـ تحلیلی مباحث خود را ارائه داده است. برخی از یافته‌های پژوهش حاضر عبارت‌اند از: نیل به مقام رضا، پیشگیری از عذاب‌ها و بلاها، استحقاق ثواب اخروی، دستیابی به رستگاری و... .

خلوت‌‌گزینی به‌معنای انقطاع از خلق و اشتغال به خود می‌‌باشد که در نهاد انسان با مقایسه و ارزیابی تعاملش با دیگران صورت می‌پذیرد؛ ازاین‌‌رو زمانی‌‌که فرد روابط خانوادگی و اجتماعی خاصی نداشته باشد، خلوت را برگزیده است. روان‌‌شناسان موضوع خلوت‌گزینی را در دو نوع مثبت و منفی جای داده‌‌اند. شکل مثبت خلوت‌گزینی که به‌صورت انتخابی صورت می‌‌پذیرد، در آموزه‌‌های قرآن، حدیث و روان‌‌شناسی از فواید بسیاری برخوردار است. جستار پیشِ ‌‌رو با روش توصیفی- تطبیقی، نظرات برخی روان‌شناسان را بر اساس آموزه‌های قرآن و حدیث، مورد ارزیابی قرار داده است. مطابق یافته‌‌های این پژوهه، برای خلوت‌‌گزینیِ انتخابی شش فایده توصیف شده است که عبارت‌اند ‌از: خودآگاهی عمیق‌تر، ارتباطی ژرف‌تر با خداوند، تأمّل در طبیعت، یادگیری و سرعت بیشتر برای انجام امور، افزایش خلّاقیت و احساس آزادی کامل‌‌تر. با بررسی صورت‌گرفته می‌توان هم‌‌راستا و هم‌جهتی برخی نظرات روان‌‌شناسی و آموزه‌‌های قرآن و حدیث را تأیید نمود و بر عدم تهافت، بلکه هم‌سویی و مکمّل یکدیگر‌بودن آنها تأکید ورزید. گفتنی است در آیات و روایات معصومانb آثار اخروی خلوت‌گزینی تبیین شده و زمان، اعمال، برنامه و محتواهای خاصی برای آن، ذکر گردیده که در روان‌شناسی معاصر، کمتر به آن پرداخته شده است.

یکی از راه‌های شناخت درست تاریخ اسلام و نیز شخصیت‌های تأثیرگذار صدر اسلام، واکاوی روایات واردشده دربارۀ آنهاست. جناب ابوطالب یکی از شخصیت‌های این دوره بوده که روایات متعدد دربارۀ او گزارش شده است. دربارۀ ایشان دو دیدگاه متفاوت مطرح شده: گروهی با استناد به برخی از روایات در مورد سه آیه از قرآن کریم، چنین پنداشته‌اند که وی بدون ایمان از دنیا رفته است. گروهی دیگر بر این باورند که این روایات، نمی‌تواند شاهد قابل اعتمادی بر این پندار باشد. اکنون مسئله مطرح دربارۀ ایشان این است که آیا ایشان به پیامبر اسلامa ایمان آورد و با ایمان از دنیا رفت؟ مقاله پیش رو با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی به بررسی این روایات پرداخته و با بیان اشکالات اساسی و بنیادین آنها، از قبیل ضعف سندی، دلالی، تعارض با روایات دیگر، ناسازگاری با مفاد و سیاق آیات و... بی‌اعتباری آنها را اثبات نموده و با استناد به روایات متواتر، اتفاق اهل‌بیتb، اجماع امامیه، اشعار صریح ابوطالب و درنظرگرفتن معیار تشخیص حق، ایمان وی را از مسلّمات تاریخ اسلام و غیر قابل تردید دانسته است.

قرآن کریم از جمله معیارهای اصلی ارزیابی متون روایی ‌به‌ویژه روایات تفسیری است. محققان در این محور، بیشتر بر ضرورت عرضه به قرآن کریم تاکید داشته‌اند اما دربارۀ چگونگی عرضه بر قرآن کمتر پرداخته شده و در این باره الگوی جامع، ‌به‌ویژه در عرضه روایات تفسیری بر قرآن کریم ارائه ‌‌نشده‌ است. در این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی، الگوی جامعی برای ارزیابی روایات تفسیری با قرآن ارائه می‌شود. الگوی پیشنهاد‌ی در این پژوهش عبارت‌اند از: 1. به‌دست‌آوردن مفاد؛ 2. پرهیز از پیش‌داوری؛ 3. روشن‌ساختن مفردات آیه؛ 4. بررسی سیاق آیات هم‌جوار؛ 5. فرازبندی آیه مشخص‌نمودن نقاط روشن و مجمل؛ 6. شرح آیه به کمک دیگر آیات؛ 7. دسته‌بندی روایات و به‌دست‌آوردن مفاد؛ 8. استنباط نسبت روایات با آیه؛ 9. عرضه روایات به قرآن عرضه.

تحقیقات نشان داده است تنظیم هیجان، نقش مهمی ‌در ابعاد مختلف زندگی انسانی ایفا می‌کند. در روایات اسلا‌‌می‌نیز توصیه‌هایی در زمینۀ نحوۀ تنظیم و تغییر هیجان‌ها وجود دارد. هدف از این مقاله بررسی راهبردهای تنظیم هیجان درون‌فردی در روایات موجود در متون اسلا‌‌می‌و تطبیق آن با راهبردهای ارائه‌شده در علم روان‌شناسی است. روش پژوهش تحلیلی ـ تطبیقی بوده و با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط با هیجان‌، در منابع روایی جستجو شده و احادیث بر اساس نوع راهکار موجود در آن دسته‌بندی و مورد تحلیل قرار گرفته است. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد که علاوه بر راهبردهای علم روان‌شناسی، در روایات اسلا‌‌می‌نیز راهبردهای دیگری جهت تنظیم هیجان درون‌فردی وجود دارد که شامل اذکار خاص، دعا، استغفار، تغذیه، رفاقت، نظافت و نماز است. می‌توان این راهبردها را ‌به‌عنوان راهبردهای تنظیم هیجان معنوی مذهبی در نظر گرفت و از آنها برای تنظیم هیجان و آموزش به افراد بهره برد.

یکی از بایسته‌های پژوهش، شرح و تفسیر صفات و فضائل امیرالمؤمنینg است. «انزع بطین» یکی از صفات امام علیg که در متون تاریخی، روایی و زیارات مأثوره ‌به‌کار رفته است. اخیرا برخی محققان این دو کلمه را به‌معنای صفت مذمت و نکوهش دانسته و از همین روی این فرضیه را مطرح کرده‌اند که این دو صفت توسط دشمنان امیرالمؤمنینg جعل و به ایشان نسبت داده شده است. چنین رویکردی این مسأله را ایجاد می‌کند که این دو صفت در ادب و فرهنگ عربی به چه معنایی است؟ مقالۀ پیش رو با بررسی این دو واژه در زبان و فرهنگ عربی و منابع فریقین به‌معنای واقعی آن پرداخته و اثبات کرده است که «انزع» و «بطین» معنای مدح دارند و از صفات اصیل امیرالمؤمنینg هستند.

یکی از نشانه‌های آخرالزمان، خروج سفیانی (دشمن امام مهدیf) در شام است. نوشتار حاضر با روش توصیفی تحلیلی، وضعیت اعتقادی و دینی سفیانی در روایات فریقین را بررسی کرده ‌است. از آنجا که سفیانی دشمن اهل‌بیتb و رهبری دشمنان حق را بر عهده دارد و‌ تدین ظاهری او باعث فریب مسلمانان می‌شود، شناخت او برای منتظران، ضروری است. اعمال و رفتار و خونریزی‌های سفیانی در آخرالزمان ریشه در دین و اعتقادات او دارد. روایات حاکی فریقین از دین سفیانی را می‌توان در چهار گروه دسته‌بندی کرد: 1. مسلمان‌بودن سفیانی؛ 2. نصرانی‌بودن سفیانی؛ 3. نصرانی‌شدن سفیانی؛4. تظاهر به زهد و مسلمانی. با این تفاوت که منابع روایی اهل‌سنت دربارۀ سفیانی، به مسلمانی، آثار عبادت در چهره و تظاهر به اسلامِ وی اشاره دارد، لیکن در منابع روایی شیعی تظاهر به زهد، بی‌ایمانی و تمایل به نصرانیتِ سفیانی به چشم می‌خورد. بر اساس روایات مورد اشاره، وی مسلمانی است که نصرانی می‌شود و یا با توجه به موقعیت و شرایط پیش ‌رو، هم تظاهر به مسلمانی و هم با نصرانیت هم‌سویی و همراهی می‌کند و در حقیقت کافر است و ایمانی به اسلام و نصرانیت ندارد.

حدیث «الخلافة بعدی ثلاثون سنة» با تعدد نقل و مضمون واحد در منابع اهل‌سنّت مورد قبول واقع شده و در کتب کلامی، تفسیری، حدیثی و تاریخی طرح شده و مستند برخی از اعتقادات اهل‌سنّت از جمله مشروعیت و تربیع خلفا قرار گرفته است. سوال این است که آیا این حدیث می‌تواند مستند قابل قبولی برای اهل‌سنّت در بحث امامت باشد؟ با استفاده از قواعد مقبول فریقین در بررسی سندی و دلالی این حدیث مخدوش است؛ هرچند امامیه به‌صورت موردی در مناظرات به‌عنوان عنصر جدل از آن بهره جسته‌اند. این حدیث با اعتقادات اهل‌سنت ناسازگار است؛ مانند محدودنمودن مدت زمان خلافت به سی‌سال و عدم مشروعیت خلفای بعد از امیرالمومنین علی بن ابی‌طالبg و نیز تعارض با احادیث امامان دوازده‌گانه که مورد اتفاق فریقین است. نویسندگان اهل‌سنت برای حل این ناسازگاری‌ها به چاره‌جویی برخواسته‌اند و مباحثی مانند جعل دو دوره برای خلافت یعنی تا سی‌سال خلافة النبوة و بعد از آن خلافة الملک را بیان کرده‌اند.

یکی از روش‌های اعتبار‌یابی متن احادیث، عرضه آنها به قرآن مجید است.‌ این روند که به «قاعدۀ عرضه حدیث به قرآن» نام برده شده بر دلیل‌های گوناگون عقلی و نقلی استوار است. معروفترین این دلایل دسته‌ای از روایاتی ‌به‌عنوان «اخبار عرض» می‌باشند. با‌ این وجود، اشکالاتی به درستی این قاعده از سوی جریان ظاهر‌گرایی عامه و برخی از ظاهر‌گرایان خاصه، وارد شده است. پژوهش حاضر با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بهره از روش توصیفی ـ تحلیلی در پی بازخوانی ‌این دلایل، میزان دلالت آنها بر مقصود و پاسخ‌گویی به آنهاست. در این جستار، اشکالات مخالفان قاعده در چهار ردۀ: رویکردهای معرفت شناختی، اشکالات سندی، اشکالات مبتنی بر ادله نقلی و لازمه‌های نادرست اجرای قاعدۀ عرضه تقسیم شده‌اند. در یک ارزیابی کلی، ریشۀ دلایل معرفتی و محتوایی پیش‌گفته به آسیب‌هایی چون فهم یک سویه از پاره‌ای اخبار، عدم درک استوار از مفهوم مخالفت در محتوای اخبار عرض و نیز یکسان‌انگاری مفهوم سنّت با حدیث باز می‌گردد. پاسخ‌های فراهم آمده به اشکالات پیش‌گفته نیز بر درک ‌این آسیب‌ها استوار است. اشکالات سندی نیز به سبب تمرکز بر شمار محدودی از خانواده اخبار عرض رخ نموده‌اند که با مراجعه به سایر احادیث و حصول تواتر معنوی یا استفاضه پاسخ داده می‌شوند. نتیجه ‌اینکه هیچ‌یک از دلایل را نمی‌توان در جهت خدشه به اخبار عرض ‌به‌کار برد.

مقالۀ پیشِ‌‌ رو با هدف بررسی چگونگی اثر نظریۀ «روح قرآن» بر ارزیابی روایات توحیدی سامان یافته است. برای دستیابی به آن، ابتدا لزوم اعتبارسنجی محتوایی روایات تبیین گشته و پس از تبیین ‌نظریۀ «روح قرآن» و ضرورت افزودن این سنجه، به دیگر معیارهای اعتبارسنجی، نمونه‌‌هایی از روایات توحیدی، به معیار «روح قرآن» عرضه شده و اعتبار آنها محک‌‌سنجی گردید. این پژوهش که به روش تحلیلی ـ تطبیقی و گردآوری داده‌‌های آن به‌صورت کتابخانه‌ای بوده، ادعا دارد که از مهم‌‌ترین روش‌‌های بهره‌‌گیری از معارف توحیدی قرآن و ایفای نقشِ محوری آن نسبت به دیگر معارف، سنجۀ راهبردهای قرآن است. نتیجه این پژوهش، اعتبارسنجی و پالایش احادیث توحیدی ناهمگون با سنجۀ «روح قرآن» و مرزبندی با دیدگاهی است که با جمود بر ظهور بدوی واژگان، میان الفاظ و «روح قرآن» جدایی افکنده است.