جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مقاله حاضر نگاه بیرونی به علم کلام اسلامی- شیعی دارد که در آن علم کلام و مسایل آن به صورت کلی و از منظر داور بیرونی مورد تحلیل قرار می گیرد. علم کلام شیعی علمی است که به تبیین آموزه های اعتقادی، تدوین و پاسخ شبهات آن با منابع خاص خود (کتاب، سنت نبوی و ولوی، عقل) می پردازد. موضوع آن عام بوده و شامل تمام آموزه های اعتقادی می شود که ملاک آن بیشتر برگشت به وجود، صفات و افعال خدا (اعم از فعل گفتاری یا تکوینی) است. در این مقاله بعد از اشاره به خاستگاه کلام شیعی از آغاز دعوت اسلام توسط پیامبر(ص) با «حدیث الدار» و استمرار آن توسط امامان، هدف آن علم افزون بر تبیین آموزه های اعتقادی اسلام، تبیین و دفاع از مبانی و آموزه های خاص تشیع یعنی«اصل امامت» توصیف شده است. کلام شیعی با روش ترکیبی(نقلی، عقلی، جدلی، تجربی، شهودی و فطری) و با استناد به قواعد متعدد کلامی به تبیین آموزه های اعتقادی می پردازد. رابطه علم کلام شیعی با علوم مختلف (منطق، معرفت شناسى، فلسفه، ‌اصول فقه، فقه، علوم تجربی) رابطه متقابل (تاثیر و تاثر) است. مقاله حاضر، ضمن بیان هویت معرفتی کلام شیعی، به جایگاه، ساختار منطقی، تبیین مسائل کلاسیک و جدید و تبیین حوزه‌های پیش‌نیاز، هم‌نیاز و پس‌نیاز آن می‌پردازد.

پدیدارشناسی به نوعی بازگشت به آغاز و سرچشمه­هاست و اقدامی در راستای از سرگیری ارتباط زنده با واقعیت. همچنین، پدیدارشناس سعی می­کند با گام­هایی همانند تعلیق و تقلیل ایدتیک و تقلیل پدیدارشناختی به روایت هوسرل و تقلیل، تقویم و ساختارشکنی از نگاه هایدگر و دیگر مؤلفه­ها، ارتباطی نو و زنده و فعال با امور برقرار کند. پرسش­های اساسی این پژوهش عبارتند از: پدیدارشناسی الهیاتی چیست؟ و چگونه می­توان روزه­داری را بنابر رویکرد پدیدارشناسانه الهیاتی تحلیل کرد؟ برخی از دستاوردهای این تحقیق به این قرار است: یکم. در پدیدارشناسی الهیاتی به روایت نگارنده، قلب محور پیشاتأملات و عقل به مثابة شأن قلب، محور تأملات و خدا راهبر کلیت پدیدارشناسی است؛ دوم. پدیدارشناسی الهیاتی، سه گام اساسی دارد: پس زدن قلب از خویش و نماها و پدیدارهای مألوف، پس زدن قلب از جلوه­های قدسی و عطف توجه به سرچشمة جلوه­ها، و ترجمة دریافت­های پیشاتأملی به ساحت تأمل به مدد عقل؛ سوم. مؤلفة دیگری که در پدیدارشناسی الهیاتی نقش اساسی دارد انسان کامل است و دقیقاً به همین دلیل، آیات و روایات در پدیدارشناسی الهیاتی سهم مهمی دارد. چون آیات و روایات بنوعی کشف تام و اتم انسان کامل است؛ چهارم. بنابر نگاه پدیدارشناسانه الهیاتی می­توان در مقام ترجمه و تأمل عقل، آیدوس روزه­داری را حضور و مراقبه و تسلیم دانست که با نهادینه شدن این آیدوس در زندگی، زندگی ما سراسر روزه­داری می­شود؛ پنجم. پدیدارشناسی الهیاتی بیان امر ناپیدا و نادیدنی پنهان شده در آن چیزی است که دیدنی است. در فرایند نجات پدیدار، روزه منحصر به یکی یا چند جلوة محدودِ این جهانی یا فراطبیعی نمی­شود. به عبارتی، پژوهشگر در تأملات پدیدارشناسانه باید تمهیداتی را رقم زند تا جلوه­ای از روزه، جلوه­های دیگر را مستور نکند.

برخی متفکران اسلامی درباره باور به وجود خدا با ارائه براهینی مانند برهان فطرت، برهان صدیقین و برهان تجربه دینی ادعای بداهت نموده‌اند. هدف این پژوهش که با روش نظری- کتابخانه‌ای و تحلیلی- انتقادی انجام پذیرفته، بررسی انتقادی بداهت ادعا شده در سه برهان یادشده خواهد بود. اهمیت توجه به افتراق میان بداهت و پایه بودن یک باور و فهم تفاوت آنها با یکدیگر، به گزاره‌ای مانند گزاره‌ی «خدا وجود دارد» نیز قابل تسری بوده و ما را در بررسی ادعای بداهت وجود خدا یاری خواهد رساند. نوشتار حاضر در صدد بیان این مطلب است که پایه دانستن باور به وجود خدا به‌معنای بدیهی بودن آن نیست. بدین قرار که با تحلیل مفهومی هر یک از مفردات این گزاره و نیز بررسی منابع معرفت، به تبیین ارتباط چنین باوری با معنای بداهت پرداخته و نتیجه‌ای که حاصل می‌شود این است که هیچ یک از این براهین، قدرت اثبات بداهت وجود خدا را ندارند؛ نهایت چیزی که این سه نوع برهان به اثبات می‌رسانند موجه ساختن ادعای پایه بودن باور به وجود خدا بوده و صحبت از بداهت چنین باوری در براهین یادشده امری بلادلیل می‌باشد.

اندیشه امامت نقطه مرکزی تفکر شیعی است و اندیشمندان بسیاری در تکون این آموزه در ساختار علم کلام سعی فراوان نمودند. به عبارتی نظام سیاسی شیعه با محوریت امام شکل می­یابد. در عصرهای گذشته جریان رقیب سیاسی شیعه، بر محوریت خلافت اموی و عباسی پدید آمده و غالب شبهات نیز ناظر به این جریان بود. اما در جهان کنونی، جریان رقیب دیگری به نام دموکراسی پدیده آمده است که در کنار جریان­های دیگر، به تقابل با اندیشه امامت شیعه وارد شده است. از جمله کسانی که در تثبیت اندیشه امامت در علم کلام نقش به سزایی داشته است، ابن میثم بحرانی است. او به تبیین مسأله امامت، ضرورت وجود امام در جامعه، چگونگی نصب امام و صفات امام می­پردازد. ورود ابن میثم به این مسأله در علم کلام، بسیار بدیع و نوآورانه است؛ چرا که او سخن در باب امامت را بر پنج مسئله استوار نموده و هر یک از این مسائل پنج گانه را با کلمه­ای خاص همچون (ما، هل، لِم،کیف، مَن) تعبیر می­­کند و تفسیر صحیحی از نظام امامت شیعی را به جهان و جهانیان ارائه داده که شیوه رایج حکومت داری امروز، مبتنی بر دموکراسی دروغین و غیر واقعی بوده و دموکراسی واقعی که همان مردم سالاری دینی است تنها مدل نجات­بخش بشریت از گرفتاری­های امروزه است. از این جهت ضرورت دارد که اندیشه­های ابن میثم در مسأله مذکور مورد بازخوانی قرار گیرد. پژوهش حاضر به روش کتابخانه­ای اطلاعات را گردآوری و به صورت توصیفی-تحلیلی بررسی می­نماید.

عالم برزخ یکی از مسائل بنیادین آموزه‏های دینی است که در ابعاد گوناگون کلامی، فلسفی و عرفانی در طول زمان مورد بحث و تحقیق بوده است. به عقیده ابن عربی عالم برزخ به دو قسم نزولی(حد فاصل میان عالم معانى و اجسام طبیعی) و صعودی(برزخ پس از مرگ) تقسیم می شود، و معتقد است که برزخ صعودی همانند عالم دنیا جسمانی، اما خالی از هر گونه جرم مادی و عنصری است، تنها اوصاف و لوازم ماده از قبیل شکل، صورت، حدّ، کمّ، کیف، اعراض را در بر دارد. از نظر ایشان این عالم ساخته شده از جوهری است که از جهتی به جوهر جسمانی شباهت دارد و از جهت دیگر به جوهر عقلی شبیه است، و یک وجود حقیقی است که همه محالات در آن ممکن می گردد. از ویژگی های آن این است که هرچه در دنیا در نفس انسانى بالقوّه بوده در عالم برزخ به فعل تبدیل می شود، همه اعراض در آن عالم قائم به نفس می شوند. به عقیده ابن عربی در خصوص کیفیت تصرف نفس بر بدن برزخی، نفس در عالم برزخ بر بدن برزخی همانند بدن مادی تسلط کامل پیدا کرده و بالاراده بر آن تصرف می کند، بر خلاف بدن دنیوی و مادی که تصرف آن قهری و طبیعی است.

شفاعت یکی از مسائل بسیار مهم درمیان مسلمانان است و با توجه به آیات به ظاهر متفاوتی که در مورد این مسئله در قرآن ذکر شده، تفسیرهای متفاوتی نیز توسط فرقه­های مختلف از آن صورت گرفته است. با این وجود همه فرقه­های اسلام آن را پذیرفته­اند اما اختلافاتی در تبیین آن و افرادی که مورد شفاعت قرار می­گیرند، داشته­اند. در اندیشه ملاصدرا شفاعت عبارت است از: افاضه نور از حق تعالی که بر واسطه­ها و جواهر بین او و کسانی که در بعد و دوری از او قرار گرفته­اند، می­تابد. وی تلاش کرده است براساس اندیشه فلسفی خود تبیین نوینی از شفاعت ارائه دهد که مبتنی بر اصول و مبانی فلسفی و انسان شناسی دیدگاهش باشد که این مبانی عبارتند از: رابطه واجب و ممکنات و ربط حادث به قدیم، اصل سنخیت، قاعده امکان اشرف، تبیین مفهوم انسان کامل و حقیقت محمدی وتبیین مفهوم ولایت و خلیفه الهی. امتیاز تبیین صدرا از شفاعت نیز همین فلسفی، عقلی و برهانی بودن آن است. سعی ما در این پژوهش بر این است که با روش توصیفی و تحلیلی این مبانی را شناخته و آنها را تبیین نماییم و بر همین اساس اشکالات وارد بر شفاعت را از دیدگاه صدرا بررسی کنیم.

شناخت مفهوم ایمان و رابطه آن با نمودهای قولی، فعلی و عملی خود و صدق و عدم صدق ایمان بر اعتقادی که خالی از این ظهورات خارجی است، مسئله­ای است که از دیرباز مورد نظر و اختلاف علمای اسلام بوده است. پژوهش پیش­رو تلاش نموده با بررسی مفهوم ایمان و طرح نظرات پیرامون آن، صدق و عدم صدق مفهوم ایمان بر ایمان بدون ظهورات خارجی را مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. این پژوهش به روش عقلی و اجتهادی و با استفاده از متون دینی به بررسی ایمان و رابطه آن با عمل می­پردازد. برخی از یافته­هایی که تحقیق پیشرو بدان رسیده است: صدق ایمان متوقف بر التزام عملی است؛ با حصول شرایط عمل و فقد موانع عمل، ترک عمل کاشف از عدم ایمان است؛ عمل خلاف ایمان تنها بر عدم ایمان در مورد تخلف دلالت دارد و دلالت بیش از آن، نیازمند دلیل است.

پیدایش از «هیچ» فرضیه­ای است که برخی فیزیکدانان مانند تریون و ویلنکین در پاسخ به چرایی پیدایش اصل کیهان مطرح کرده­اند. کسانی مانند هاوکینگ و کراوس با صراحت بیشتری ادعا می­کنند این فرضیه ما را از فرض یک خدای آفریننده بی­نیاز می­کند. از آنجا که این سخن یک ادعای فلسفی مهم است پرداختن به آن هم از منظر عقلی و تحلیلی و هم از منظر فیزیکی ضروری است. در این مقاله با تقسیم این ادعا به سه سطح، به شیوه­ای نوین نشان خواهیم داد که هیچ یک از تقریرهای این فرضیه تبیین کاملی از پیدایش کیهان ارائه نمی­دهد و چراهای بنیادینی را بی پاسخ می­گذارد. تقریرهای مختلف این فرضیه گاه دچار ناسازگاری درونی است و در مفاهیمی چون نیستی دچار خلط شده است و گاه با برخی اصول پذیرفته شده در کیهان­شناسی مانند اصل میانگی در تعارض بوده و فاقد مزیتهای تبیینی است که در تبیین خداباورانه وجود دارد.

رستگاری انسان که جزء دغدغه­های مهم الاهیاتی در ادیان مختلف و متون مقدس آنها است از مسائل و تأملات آیین هندویی و اسلام نیز می­باشد که مفاهیم، روش­ها و شیوه­های وصول به آن در بهگود-گیتا و قرآن کریم مشهود است. بهگود-گیتا که شهد اصلی مهابهارته و انجیل هندوها خوانده می­شود، رستگاری(مُکشه) را آرمانی متعالی معرفی نموده و به آن از دو جنبه سلبی و ایجابی نظر دارد. در گیتا به صورت واضح سه طریقه (مارگه / یوگه)، کرمه یوگه (راه کردار یا عمل)، جنانه یوگه (راه معرفت) و بهکتی یوگه (راه عشق و دلدادگی) برای نیل به رستگاری نهایی (مُکشه) ترسیم شده است. قرآن­کریم که برای همه جنبه­های زندگی بشر برنامه مدّون دارد، هدف و غایت تعلیمات آن، نجات و رستگاری انسان است، چرا که موضوع قرآن، انسان است. حقیقت رستگاری در قرآن یک معنای عدمی و سلبی است که به معنای رهایی و یا دوری از مصیبت، درد و رنج، خلاصی از گناه می­باشد که معنای اصلی آن با مفاهیم سعادت، فوز، فلاح و...که در بردارنده معنای وصول که مفهومی ایجابی است تا حدودی متفاوت است. ایمان و عمل­ صالح درقرآن­کریم، به­عنوان دو راه مهم و اصلی برای نیل به رستگاری ترسیم شده اما شاخصه­ها، ملاک­ها و مصادیق گوناگونی برای آنها درنظر گرفته شده است. این نوشتار ضمن مطالعه مفهوم مکشه در گیتا و نجات و رستگاری در قرآن­کریم، به بررسی شیوه­های وصول به رستگاری نهایی با محوریت گیتا و قرآن­کریم می­پردازد.

موضوع این مقاله بررسی سیر تطور اصول دین در کلام معتزله با تکیه بر معناشناسی اصطلاح اصول دین است. تعیین اصول دین از جانب متکلمان مسلمان، اهمیت بسیاری داشته است. اصول دین در مکتب معتزله ابتدا با دو اصل توحید و عدل آغاز شد و سپس در طول تاریخ کلامی این فرقه به دلیل شدت یافتن دعواهای کلامی و گاه سیاسی دچار تحولاتی گشت و سه اصل دیگر منزله بین المنزلتین، وعد و وعید، امر به معروف و نهی از منکر به آن افزوده گردید. پرسش اصلی این تحقیق آن است که چه تغییری در معناشناسی اصطلاح اصول دین در طول تاریخ این فرقه رخ داد که از آن دو اصل اولیه به پنج اصل در انتها منتهی شد؟ این مقاله برای پاسخ به این پرسش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی معنای اصطلاحی اصول دین و سیر تطور آن نزد معتزلیان می‌پردازد. به نظر می‌رسد اصطلاح اصول دین در این فرقه بر اساس تعریفی که از ایمان اراده کرده‌اند به معنای اصول اعتقادی و عملی است که ارکان ایمان محسوب می‌شوند و عدم پذیرش آنها به معنای خروج از دایره‌ی ایمان و اسلام است در میان این اصول دو اصل اعتقادی توحید و عدل جزء ارکان اعتقادی اصلی بوده و سه اصل منزله بین المنزلتین، وعد و وعید، امر به معروف و نهی از منکر جزء ارکان اعتقادی و عملی است که فرعی محسوب می‌شوند و از دل دو اصل پیشین استخراج گردیده‌اند.