جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دربارۀ منشأ آفرینش جهان، دلایل زیادی ارائه شده است؛ با این وجود تا کنون پدیده‌های خلقت اولیه با تمرکز بر کیفیت و کمیت حرکات آفرینش بررسی نشده‌اند؛ از این‌رو نویسندگان در این نوشتار با بررسی این مبحث در کتاب نهج‌البلاغه، به تحلیل نقادانه منشأ حیات جهان و ابعاد آن می‌پردازند. مقاله حاضر، پژوهشی نظری از نوع توصیفی - تحلیلی است. این نوشتار بر مبنای این پرسش شکل گرفته است: «زوایای پنهان و تفکربرانگیز منشأ آفرینش جهان و مراحل آن با تمرکز بر ماهیت پدیده حرکت در فرایند آفرینش از منظر نهج‌البلاغه کدام‌اند؟» نتایج پژوهش نشان می‌دهد وقایع مهمی در لحظه آفرینش حیات و هستی رخ داده است و بعد از خلق و شکافته‌شدن جوّها خلقت آغاز شد. از منظر حرکات آفرینش، دو انفجار بزرگ برای منشأ حیات جهان معرفی شد که خود بیان از نقش مهم و تأمل‌برانگیز پدیده «حرکت» در آغاز آفرینش جهان است. فضا در اولین انفجار، زمان را به وجود آورد؛ سپس ماده به صورت آب یا مادۀ آب‌گونه خلق شد که در مرحله بعد انبساط پیدا کرد؛ امّا نیروی گرانش (گریز از مرکز) پس از مدتی آن آب را که به طور دریای جوشان درآمده بود، در یک محدوده و یک‌جا جمع کرد که نشان‌دهنده حرکتی منظم و هدفمند برای حفظ مادۀ اولیه خلق شده بوده است. سپس انفجار دوم حادث شد که دربارۀ فاصله زمانی آن با انفجار اول اطلاعاتی در این سند ارائه نشده است. انفجار دوم که در آن شدت حرکت بسیار بیشتر بود، در ظرف فضا رخ داد و سبب تولید باد شدیدی شد که به دریای جوشان وزید و مادۀ آن دریا را تحریک و متحول کرد؛ درنتیجه بر اثر این حرکات و انرژی حاصل از انفجارها و تحول‌های رخ‌داده، پرتاب حباب‌های کف‌گونه از این دریا به فضا صورت گرفت. این حباب‌ها ضمن حرکت به جلو، در فضا به انبساط پرداختند؛ این وقایع موجب به‌وجود آمدن آسمان و منشأ هستی و حیات شدند. در نتیجه‌گیری کلی می‌توان گفت به موازات تکمیل فرایند آفرینش، شدت حرکات خلقت به‌تدریج بیشتر شد؛ از این‌رو می‌توان رکن اصلی پدیدارشدن جهان را در کیفیت و کمیت حرکات دقیق و منظم آفرینش دانست. با مروری بر یافته‌های مطالعه حاضر می‌توان نتیجه گرفت متن نهج‌البلاغه دربارۀ آفرینش جهان، در راستای نتایج حاصل از نظریه‌های علمی روز است.

برخی از احادیث ائمه معصومان (ع) به تبیین و معناشناسی واژگان غریب پرداخته‌اند. شیخ صدوق از نخستین کسانی است که این قبیل از احادیث را یک‌جا گردآوری و در قالب ابواب مختلفی دسته‌بندی کرده است. مطالعاتی موردی در گونه‌شناسی معصومان (ع) در تبیین واژگان غریب در برخی آثار شیخ صدوق انجام پذیرفته است. این پژوهش درصدد گونه‌شناسی بیان معصومان (ع) در واژگان غریب با مطالعه در تمامی آثار برجای‌مانده از شیخ صدوق است. روش جمع‌آوری مطالب در این پژوهش، کتابخانه‌ای و پردازش آنها توصیفی - تحلیلی است. پس از بررسی‌ها مشخص شد بیان‌های تبیین معصومان (ع) از واژ‌ه‌های غریب در آثار شیخ صدوق شامل بیان وجه تسمیه واژه غریب، تعیین مصادیق برای واژه، بیان معنای لغوی و استعمالی، عبور از معنای ظاهری واژه، تأثیر اصول عقلایی سخن در معنای واژه، توجه به تأثیر روح معنا در ادبیات عرب و بیان مفهومی واژه غریب است. توجه به بیان‌های متنوع ائمه معصومان (ع) در معناشناسی واژگان غریب، اخبار متعارض بین مذاهب اسلامی را از بین می‌برد.

عالمان دینی و از جمله متکلمان امامیه در موارد متعددی نصوص دینی را تأویل کرده‌اند؛ یعنی ظواهر نصوص دینی را کنار گذارده و معنایی غیرظاهری برای آنها ارائه نموده‌اند. سرچشمه چنین اقدامی بیشتر این است که اندیشمندان پیش‌گفته معنای ظاهری آیه یا روایتی را با یکی از باورهای خود – که گاه از آموزه‌های وحیانی اخذ شده است، گاهی متکی بر احکام عقل نظری یا عملی است و گاهی در محسوسات و مجرّبات ایشان ریشه دارد - ناسازگار یافته‌اند و آن باور را بر معنای ظاهری آیه یا روایت ترجیح داده‌اند. این نوشتار با روش کتابخانه‌ای و با تمرکز بر آثار شیخ صدوق، شیخ مفید و سید مرتضی، آن دسته از تأویلات ایشان را که در آنها باورهای حسی و تجربی بر ظواهر نصوص دینی ترجیح یافته است، مورد بحث و تحلیل و مقایسه قرار می‌دهد. این تحلیل و مقایسه، شباهت‌ها و تفاوت‌های تأویل در اندیشۀ متکلمان پیش‌گفته را آشکار می‌کند و از این رهگذر، تصویر روشن‌تری از رویکرد کلامی و میزان پایبندی ایشان به ظواهر نصوص دینی به دست می‌دهد.

یکی از چالش‌های اساسی عصر حاضر، وجود حجم عظیمی از شبهه‌های اعتقادی در زمینه خداشناسی است که توسط فرقه‌های انحرافی ترویج می‌شود. روشی که می‌تواند در برابر چنین شبهه‌ها و فرقه‌های انحرافی الگو قرار گیرد، شیوۀ مواجهه امام صادق (ع) با چنین اندیشه‌هایی (تشبیهی و تجسیمی) است. این پژوهش بر اساس داده‌های تاریخی و بر اساس روش توصیفی - تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که «شیوۀ رویارویی فکری و عملی امام صادق (ع) در برابر اندیشه تشبیه و تجسیم چگونه بوده است؟». مجموعه اقدام‌های حضرت در دو عنوان خلاصه می‌شود: 1. ایجاد جنبش فکری در جامعه آن روز؛ 2. مبارزه با مشبهه و مجسمه. امام (ع) در این جنبش فکری با برپاکردن مناظرات و پاسخ‌گویی به شبهه‌ها و همچنین با رد عقاید مشبهه در گفتگوهای علمی سعی در هدایت آنان داشتند. در مرحله بعد نیز با اعلام بیزاری از آنان و مشرک‌دانستن آنان گام دیگری در مسیر مبارزه با این اندیشه برداشتند.

در بررسی عرفان‌های نوظهور و اندیشه‌های مطرح آنها در دنیای اسلام، رابطه سلبی میان عرفان و سیاست همواره یکی از مباحث چالش‌برانگیز به شمار می‌آید؛ درحالی‌که برخی از دولت‌ها و جنبش‌ها در تاریخ اسلام، ساختار و ماهیتی عرفانی دارند و برخی دیگر نیز نظری متفاوت همانند جواد طباطبایی و عبدالکریم سروش را ارائه می‌کنند. از جمله این ارتباط ایجابی می‌توان به اسلام ترکیه (اسلام اجتماعی) اشاره کرد که امروزه نیز این نظریه در قالب دولت در ترکیه حکم‌فرمایی می‌کند. این جنبش به‌شدت تحت تأثیر عرفان نقشبندیه و نورسیه است. این جریان سیاسی - اجتماعی با تأکید بر مؤلفه‌هایی همچون توجه بر اتحاد جهان اسلام و الگوی تمدنی اسلام، رویکرد مثبت به دستاوردهای تمدن غرب، نقش پررنگ ابعاد اجتماعی اسلام، توجه به خدمت و رساندن منفعت به مردم، قرائت میانه روانه و متساهلانه از اسلام، تأکید بر اسلام فرهنگی، مبارزه با جهل و تفرقه با تأکید بر آموزش و تساهل به اقلیت‌های مذهبی، به‌شدت متأثر از دیدگاه‌های عرفانی است. نقطه اتصال دیدگاه عرفانی با دیدگاه اسلامی، اندیشه‌های آقای گولن است؛ ایشان با رویکردی عمل‌گرایانه می‌کوشد با استفاده از ابزارهای قدرت (سخت‌افزار و نرم‌افزار)، برداشتی ملایم از آموزه‌های اسلام به دست دهد. در این پژوهش کوشیده شده است با استفاده از روش تحلیلی – توصیفی، تأثیر عرفان نورسی بر اسلام‌گرایی ترکیه در قالب فرقه‌گرایی جدید معنوی بررسی و تحلیل شود.

در این مقاله با استناد به شواهد تاریخی و روایات برجای‌مانده از امام عسکری (ع‏)، تحلیلی از نقش ایشان در نهادینه‌سازی خمس در جامعه شیعه ارائه می‌شود؛ در‌حالی‌که ‏فریضه خمس با چالش‌های مختلفی مواجه شده بود. ‏محورهایی که بر اساس روایات موجود می‌توان گفت امام در زمینهٔ فریضه خمس، در آن ایفای نقش کرده‌اند، به این ترتیب است: تأکید بر فلسفه وجوب خمس، تأکید بر فراگیربودن گستره خمس (شمولی‌بودن وجوب پرداخت خمس با توجه به درآمدها)، تأکید عملی بر وجوب خمس، بیان عملی موارد مصرف خمس با مصرف آن میان نیازمندان بنی‌هاشم و رسیدگی به شبکه وکالت در جایگاه ابزار و کارگزاران اداره امور تشیع از سوی امام. با توجه به اتهام بی‌سابقه و بی‌مستند خمس‌گرفتن از منابعی به‌جز غنایم جنگی از جمله ارباح مکاسب و نپرداختن به این مسئله به تفکیک تلاش هر کدام از ائمه شیعه (ع) بر اساس تحلیل تاریخی ادوار خمس، تبیین این تحولات از زاویه امامت امام عسکری (ع) دستاورد جدیدی است که در پژوهش‌های قبلی یافت نمی‌شود؛ این مسئله از نوآوری‌های این مقاله است که به شیوه تحلیلی تاریخی و حدیثی به ‌دست‌ آمده است.

شیعیان پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) با تهدیدها و چالش‌هایی از جمله وجود جعفر کذاب و ادعای امامت وی مواجه شدند. نقش‌های سیاسی اجتماعی مادر امام (ع) نیز فعالیت‌های جعفر به‌اختصار و مجزا تبیین شده است؛ اما نوع اقدام‌ها و تقابل آن دو مغفول مانده است. مقاله حاضر به روش توصیفی - تحلیلی با استفاده از منابع تاریخی متقدم به تحلیل اقدام‌های مادر امام (ع) در مواجهه با رفتارهای سیاسی و روانی جعفر کذاب پس از شهادت امام عسکری (ع) می‌پردازد. بر اساس یافته‌ها، اعتقاد به امام ناشناخته و ناپیدا، نبودِ وصیت آشکار و ادعای امامت چالش‌های امامیه بود که مادر امام (ع) با اقدام‌هایی چون شتاب در بازگشت به سامراء، مقابله با ادعای امامت جعفر با نهادن امام زمان (ع) در برابر او و طرح ادعای وصیت و ادعای میراث و پاسخگویی به شیعیان و رفع تحیر موجب شکست جعفر در برنامه‌های سیاسی و اقتصادی شد

عبارت نزد سروش، نه آبستن معنا، بلکه گرسنۀ معناست. معنا از جانب معارف غیر دینی در عبارت دمیده می‌شود و معرفت دینی به‌تمامی تابع و مستفاد از معارف غیر دینی است. رویکرد دادوستد میان متن مقدّس و معارف بشری را صرفاً به تأثیر معارف بشری بر متن مقدّس و نیز عوامل تحوّل در معرفت دینی را تنها به معرفت مفهومی و متافیزیکی می‌کاهد. از دیگرسو استاد جوادی آملی با قراردادن عقل در جایگاه قسیم نقل و زیرمجموعۀ دین، دیوار میان عقل و دین و جداانگاری آنها که زیربنای رویکرد سروش در رابطه معارف برون‌متنی با فهم متن مقدس است را برمی‌دارد و تأثیرپذیری تفسیر متن مقدس از معارف برون‌متنی را موجب بشری و غیر دینی‌انگاشتن معرفت دینی نمی‌داند؛ زیرا معارف برون‌متنی مساوی با برون‌دینی نیست. در پرتو نگاه تطبیقی به دو طرف مقایسه می‌توان از نگاه طرفین فراتر رفت و بدیلی قابل دفاع‌تر از رابطۀ متن و معارف برون‌متنی عرضه کرد.

معتقدان به الهیات سلبی، هرگونه سنخیتی میان خداوند و مخلوقاتش را انکار می‌کنند و معتقدند فقط می‌توانیم بفهمیم خداوند چه نیست، نه اینکه چه هست؛ اما معتقدان به الهیات ایجابی، درک ایجابی را نیز در شناخت خداوند دخیل می‌دانند. قاضی سعید قمی معتقد است الهیات سلبی (یعنی امتناع تعلق هرگونه درک ایجابی به خداوند و سلب هرگونه صفتی از او) از امور مسلّم مکتب اهل بیت (ع) است؛ اما به نظر می‌رسد ظهور مورد ادعای وی، ظهور بدوی برخی از روایات است که با اندکی دقت در قراین متصل و منفصل رفع‌شدنی است. بررسی جامع نشان می‌دهد در روایات فقط امکان تعلق معرفت تفصیلی و اکتناهی و إحاطی به خداوند نفی شده است، نه معرفت ایجابی اجمالی. روایات ظاهر در نفی هرگونه صفتی از خداوند نیز فقط صفات زاید و حادث را از خداوند سلب می‌کنند، نه هر صفتی را.

مبانی منهج‌شناسی امامیه و سلفیه در تفسیرشان از صفات خبریه دخیل است و نپرداختن به آن موجب پنهان‌ماندن تفسیر درست از آیات قرآنی خواهد شد. در این پژوهش با روشی توصیفی - تحلیلی و مقارنه‌ای به مبانی منهج‌شناسی امامیه و سلفیه پرداخته شده است. امامیه در مواجهه با صفات خبریه، منهج اهل بیت (ع) را برگزید‌ه‌اند و بر اساس آن آیات صفات را جزء متشابهات می‌دانند و قائل به تأویل و مجاز با بهره‌مندی از عقل هستند. در طرف مقابل سلفیه با حجیت‌بخشی به تفسیر صحابه و تابعین، بر نقل تأکید دارند و مدعی‌اند سلف منهج و روش ظاهرگرایی را برگزید‌ه‌اند و هرگونه متشابهی در قرآن را نفی و آیات را بر ظاهر آن تفسیر می‌کنند. بر اساس بررسی این نوشتار، تأثیر این اختلاف در مبانی منهج‌شناسی در برداشت از صفت رؤیت از حیث هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و معنا‌شناسی، خود را به‌روشنی نشان می‌دهد.