جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

آیۀ 96 سورۀ طه: «قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ‌یبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی»، از فتنه سامری و انگیزه وی برای رواج گوساله‌پرستی در میان بنی‌اسرائیل خبر می‌دهد. در تفسیر این آیه شریفه، دیدگاه‌های مختلف و شگفتی از سوی مفسران بیان شده است. در مقاله حاضر، دیدگاه‌های مفسران اهل سنت در تفسیر این آیه، بررسی و با روش توصیف و تحلیل، در صدد پاسخ به این سؤال برآمده است که مفسران اهل سنت، چه دیدگاه‌هایی در تفسیر عبارت یادشده از آیه 96 طه ارائه داده‌اند؟ و دیدگاه آنان، به‌ویژه دیدگاه مشهور و رایج میان اهل سنت، چگونه ارزیابی می‌شود؟ با بازخوانی دیدگاه‌های مفسران اهل‌سنت و تحلیل داده‌ها، 8 مسئله از آیه یادشده به بحث گذاشته شد و با نقد دیدگاه‌های مشهور، دیدگاه صحیح‌تر در تفسیر آیه شریفه معرفی شد. به‌نظر می‌رسد مقصود از «رسول» در آیه شریفه، حضرت موسی(ع)، مقصود از «اثر»، سنت و روش موسی(ع) در دینداری و نه خاک زیر پای اسب جبرئیل و مقصود از «نبذتُها»، به دورافکندن سنت و تعالیم موسی(ع) و نه ریختن خاک زیرپای جبرئیل در گوساله بوده است.

آیه ۹۸ سوره یونس در تفاسیر با سه رویکرد متفاوت ترجمه شده که منعکس‌کننده مبانی فکری مفسران است. ضرورت بررسی این موضوع از آن جهت است که بداء از مباحث کلیدی در فهم رابطه علم الهی، اراده تشریعی و تکوینی خداوند است که بر جهان‌بینی مسلمانان تأثیر دارد. رویکرد نخست به رفع عذاب قبل از نزول یا ظهور علائم آن اشاره دارد که می‌تواند مؤید وقوع بداء باشد، درحالی‌که دو رویکرد دیگر، رفع عذاب را پس از نزول یا مشاهده علائم آن توسط قوم تبیین می‌کنند. واژه “بداء” صراحتاً در هیچ‌یک از تفاسیر بیان نشده است. این پژوهش با روش تطبیقی-تحلیلی، ترجمه‌های مختلف را واکاوی می‌کند تا امکان انطباق مفهوم بداء بر این آیه را بررسی نماید. نتایج پژوهش با استناد به سیاق آیات و تحلیل واژه “کشفنا”، دیدگاه رفع عذاب پیش از نزول یا ظهور علائم را تأیید می‌کند که مصداقی از بداء الهی است. این یافته همسو با روایت امام صادق(ع) است: “ما بَدا للهِ فی شیءٍ إلّا کانَ فی عِلمِهِ قبلَ أن یَبدُوَ لَهُ”؛ خداوند در هیچ امری بداء نکرد مگر آنکه در علم او پیش از بداء بوده است.

خدشه‌دار کردن جایگاه پیامبران الهی و تنقیص شخصیت آن‌ها برای الگوزدایی از فرهنگ دینی، یکی از اقدامات مخالفان دین در طول تاریخ بوده است. در این راستا، یکی از اهداف قرآن، احیای شخصیت معصومانه پیامبران است. شالوم گولدمن (shalom goldman) خاورشناس امریکایی، پژوهش‌های گسترده‌ای درباره حضرت یوسف(ع) در قرآن انجام داده و دیدگاه‌هایی را در این زمینه مطرح کرده که به تنقیص شخصیت این پیامبر بزرگ الهی انجامیده است. از این رو، در نوشتار حاضر، با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی دیدگاه‌های او درباره موضوع پیش‌گفته پرداخته شده است. به باور گولدمن، خواب‌های پادشاه مصر، بی‌مفهوم بوده است. این مطلب در حالی است که به استناد آیات قرآن، خواب پادشاه کاملاً استوار و دارای تأویل بود و بر همین اساس، حضرت یوسف(ع) توانست آن را تعبیر کند. شالوم گولدمن درباره مراوده جنسی بانوی عزیز مصر با حضرت یوسف(ع)، دیدگاهی را مطرح می‌کند که بر اساس آن، حضرت یوسف(ع) تصمیمش را بر گناه گرفته بود و ضمن انجام مقدمات آن، با دیدن برهان پروردگارش از تصمیم خود عقب‌نشینى کرد. چنین دیدگاهی، علاوه بر خطا در تفسیر ادبی دقیق از آیه 24 سوره یوسف، از شناخت نادرست گولدمن نسبت به مقام منیع انبیاء و عصمت آن‌ها نشأت گرفته است. وی درباره ماهیت این برهان نیز اقوالی را مطرح کرده است. این اقوال، مستند به روایاتی بوده که شبیه به اسرائیلیات هستند. پر واضح است که اسرائیلیات تا چه اندازه بی‌پایه و اساس‌ند.

نذیر در قرآن گسترۀ بسیار وسیعی دارد و تقریباً در همۀ اقوام تاریخ حضور داشته است. از سوی دیگر در آیۀ 19 مائده، فترت میان انبیاء مطرح شده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به پندار ناسازگاری این دو گزاره پرداخته است. وجود نبیّ در میان مردم در حد اقتضاء بوده و امکان داشته است در اثر برخورد با مانع، موقتاً مردم منطقه یا برهه‌ای خاص، محروم از هدایت شوند. موانع هدایت، زمینه‌ساز شرائط اختیار هستند و اختیار انسان نیز از لوازم ضروری تشکیل نظام أحسن در آفرینش به شمار می‌رود زیرا در عالَم مادی که تزاحم در آن یافت می‌شود استکمال انسان تنها با اختیار وی معنا دارد. از پیوند مفاهیم نظام أحسن، تزاحم و اختیار به دست می‌آید که نرسیدن پیام برخی از انبیاء به برخی از انسان‌ها با حکمت الهی در هدایت انسان منافات ندارد بلکه از لوازم تزاحم در نظام أحسن است.

برای دانش‌هایی همچون دانش فقه و نیز دانش تفسیر که با متون وحیانی سر و کار دارند راهبردهای کلانی در رسیدن به معارف و سنجش اعتبار گزاره‌ها وجود دارد که گزینش هر یک از آن‌ها، مبتنی بر مبانی، متناسب با اهداف، و مقتضی روش‌های خاصّی است. نظریّه کارشناسی که بنای اولیّه آن توسّط آیت‌الله مصباح پایه‌ریزی شده است، در فراتر از مباحث خبرواحد تفسیری جاری شده و دامنه اعتبار آن نیز فراتر از حدود وثوق نوعی در اعمّ از آیات حِکَمی و احکامی می‌گردد. بر اساس این نظریّه مراد از حجیّت تفسیری «درجه‌ای از رجحان نظری مبتنی بر تئوری معرفت‌شناختی انطباق» است که «در چارچوب معیارهای مورد پذیرش نوع عقلا» حاصل شده باشد. این نظریّه از مبانی متعددی چون: تبعیّت تفسیر از راهبردهای کلان علوم در کشف و سنجش، وحدت رویّه اعتبار ظنون در تفسیر، و... برخوردار بوده و در خصوص مکانیسم تفسیری نیز رویکردهای درون‌گرا، برون‌گرا و بین‌متنی در تفسیر را پوشش می‌دهد. تحلیل ماهیّت، مبانی و مکانیسم این نظریّه دغدغه این نظریّه می‌باشد.

مسئله معراج، از معجزات حضرت محمد(ص) و از جمله حقایق مهم عصر نزول است که در قرآن کریم به آن به پرداخته شده است. بررسی و تحلیل سه ادعای انکارگرایانه مستشرقان(ساختگی انگاری ، اسطوره پنداری و اقتباس) درباره معراج پیامبر مسئله جدیدی است که موضوع این پژوهش است. دراین مقاله با هدف دفاع از حریم وحیانی قرآن و با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع علمی، تلاش شده است، به این پرسش اساسی دهد که رویکرد های انکاری مستشرقان درباره معراج به چه صورت بوده است و دارای چه نقد هایی است ؟ نتایج حاصل ،نشان می دهد که معراج یک واقعیت مسلم تاریخی بوده و نظریات مستشرقانی مانند: گوستاولوبون ، کارا دو و، عبد الفادی و مایکل سلز درباره آن بر پایه شواهد مستدل و منطقی بنا نشده و با شواهد قرآنی و روایی و تاریخی در تضاد است و انکار آن ناشی از سطحی نگری ، عدم اطلاع دقیق از منابع تفسیری و کلامی و یا انگیزه‌های غیرعلمی و معاندانه بوده است.

جنگ، رویدادی ناخوشایند است که می‌تواند فشار روانی قابل توجهی ایجاد کند. قرآن کریم راهکارهایی را برای مقابله با این فشار روانی در سه مرحله پیش از جنگ، حین جنگ و پس از آن ارائه داده است که با بررسی آیات مرتبط با جنگ‌ها قابل ‌دستیابی است. مجموع این راهکارها طی پژوهشی گسترده کشف و تبیین شده‌اند، ولی هدف از این پژوهش ارائه راهکارهایی برگرفته از آیات ۱۲۱ تا ۱۲۷ سوره آل‌عمران است که در آستانۀ نبرد احد نازل شده‌اند. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی بوده، ولی از شیوه فهم روان‌شناختی متون دینی نیز بهره گرفته است. یافته‎های پژوهش نشان می‌دهد که عامل اصلی تنش روانی پیش از جنگ، ترس از رویارویی با دشمن است و قرآن کریم شش راهکار برای کاهش آن به کار گرفته است: ۱. باور به آگاهی خدا؛ ۲. توجه به ولایت الهی؛ ۳. توکل بر خدا؛ ۴. یادآوری یاری پیشین؛ ۵. مقایسه با وضعیت بدتر و ۶. وعده یاری پسین. این راهکارها با دو رویکرد پیشگیرانه و ترمیمی، ضمن تقویت خداترسی و کوچک‌انگاری سختی، احساس حمایت‌شدگی و اقتدار را در جان مجاهدان می‌دمند.

یکی از شیوه های تحقیق و مطالعه در علوم دینی از جمله تفسیر قرآن که نتایج سودمندی در غنای مباحث تفسیری دارد، مطالعه تطبیقی است. برخی بر این تصورند که مطالعات تطبیقی از جمله تفسیر تطبیقی در دوره معاصر، ریشه در مطالعات غربیان دارد، اما بررسی ها نشان می دهند که روش مقایسه ای و تطبیقی در مطالعات دانشمندان مسلمان جایگاهی بس مهم داشته است. در مقاله پیش رو تلاش شده تا با تکیه بر مدارک موجود و با روش توصیفی− تحلیلی، ریشه های مطالعات تطبیقی در میان دانشمندان مسلمان، پیشینه تفسیر تطبیقی و تحولات آن در دوره معاصر بررسی و تحلیل شود. حاصل این بررسی آن است که: اولا نخستین آثار ناظر به مطالعات تطبیقی به معنای امروزیش با عنوان «الموازنه » و «الوساطه » ریشه در مطالعات ادب عربی داشته است. ثانیا، از قرن چهارم در تفسیرهای مشهور فریقین نیز کم و بیش رویکرد تطبیقی به معنای عرضه دیدگاه های مختلف همراه با نقد و تحلیل وجود داشته، و در دوره معاصر به ویژه در حوزه شیعی رویکرد تطبیقی دچار گسترش و تکامل بسیار شده است. ثالثاً تفسیر تطبیقی علاوه بر تکیه بر میراث دانشمندان مسلمان غیرمستقیم از مطالعات تطبیقی در غرب نیز تأثیر پذیرفته و به کمال نزدیکتر شده است. همچنین در مقاله بر ضرورت دورساختن تفسیر تطبیقی از تفسیر مذهبی تأکید شده است.

اوایل قرن دهم، الدر المنثور است. این تفسیر آکنده از اخبار را باید از جهت گستردگی گزارش‌ها از پیامبر اکرم6، اصحاب، تابعان و تابعانِ تابعان، تفسیری بی‌نظیر دانست. از دیدگاه سیوطی شرح معانی قرآن جز از راه نقل، رأی محض به‌شمار می‌رود. بسیاری از اندیشمندان بر این باورند که سیوطی بدون توجه به اعتبار روایات، غث‌وثمین را در الدر المنثور گرد آورده و آن را نیازمند پالایش صحیح از سقیم کرده است. حال پرسش آن است که روایات این تفسیر در نزد مولف و صاحب‌نظران، چه بهره‌ای از اعتبار را دارا است؟ از بررسی دیدگاه‌های سیوطی چنین برداشت می‌شود که او اخبار دارای سند متصل و موجود در منابع معتبر را شایسته پذیرش می‌داند. بهره‌مندی از تفاسیر و آثار حدیثی محدثان متقدم، استناد به منابع معتبر و گوناگون با هدف افزایش اعتبار خبر، پرهیز از نقل اخبار ضعیف یا فاقد سند از منابع معتبر، گزارش ضعف سند به ‌تشخیص خود یا به‌ نقل از صاحب‌نظران بر درستی این برداشت گواهی می‌دهد؛ اما فراوانی اخبار ناصواب همچون اخبار تحریف و اسرائیلیات در این تفسیر، نشان‌دهندۀ خدشه در معیارهای مؤلف در پذیرش خبر است.