جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

آیۀ 96 سورۀ طه: «قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ‌یبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی»، از فتنه سامری و انگیزه وی برای رواج گوساله‌پرستی در میان بنی‌اسرائیل خبر می‌دهد. در تفسیر این آیه شریفه، دیدگاه‌های مختلف و شگفتی از سوی مفسران بیان شده است. در مقاله حاضر، دیدگاه‌های مفسران اهل سنت در تفسیر این آیه، بررسی و با روش توصیف و تحلیل، در صدد پاسخ به این سؤال برآمده است که مفسران اهل سنت، چه دیدگاه‌هایی در تفسیر عبارت یادشده از آیه 96 طه ارائه داده‌اند؟ و دیدگاه آنان، به‌ویژه دیدگاه مشهور و رایج میان اهل سنت، چگونه ارزیابی می‌شود؟ با بازخوانی دیدگاه‌های مفسران اهل‌سنت و تحلیل داده‌ها، 8 مسئله از آیه یادشده به بحث گذاشته شد و با نقد دیدگاه‌های مشهور، دیدگاه صحیح‌تر در تفسیر آیه شریفه معرفی شد. به‌نظر می‌رسد مقصود از «رسول» در آیه شریفه، حضرت موسی(ع)، مقصود از «اثر»، سنت و روش موسی(ع) در دینداری و نه خاک زیر پای اسب جبرئیل و مقصود از «نبذتُها»، به دورافکندن سنت و تعالیم موسی(ع) و نه ریختن خاک زیرپای جبرئیل در گوساله بوده است.

خدشه‌دار کردن جایگاه پیامبران الهی و تنقیص شخصیت آن‌ها برای الگوزدایی از فرهنگ دینی، یکی از اقدامات مخالفان دین در طول تاریخ بوده است. در این راستا، یکی از اهداف قرآن، احیای شخصیت معصومانه پیامبران است. شالوم گولدمن (shalom goldman) خاورشناس امریکایی، پژوهش‌های گسترده‌ای درباره حضرت یوسف(ع) در قرآن انجام داده و دیدگاه‌هایی را در این زمینه مطرح کرده که به تنقیص شخصیت این پیامبر بزرگ الهی انجامیده است. از این رو، در نوشتار حاضر، با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی دیدگاه‌های او درباره موضوع پیش‌گفته پرداخته شده است. به باور گولدمن، خواب‌های پادشاه مصر، بی‌مفهوم بوده است. این مطلب در حالی است که به استناد آیات قرآن، خواب پادشاه کاملاً استوار و دارای تأویل بود و بر همین اساس، حضرت یوسف(ع) توانست آن را تعبیر کند. شالوم گولدمن درباره مراوده جنسی بانوی عزیز مصر با حضرت یوسف(ع)، دیدگاهی را مطرح می‌کند که بر اساس آن، حضرت یوسف(ع) تصمیمش را بر گناه گرفته بود و ضمن انجام مقدمات آن، با دیدن برهان پروردگارش از تصمیم خود عقب‌نشینى کرد. چنین دیدگاهی، علاوه بر خطا در تفسیر ادبی دقیق از آیه 24 سوره یوسف، از شناخت نادرست گولدمن نسبت به مقام منیع انبیاء و عصمت آن‌ها نشأت گرفته است. وی درباره ماهیت این برهان نیز اقوالی را مطرح کرده است. این اقوال، مستند به روایاتی بوده که شبیه به اسرائیلیات هستند. پر واضح است که اسرائیلیات تا چه اندازه بی‌پایه و اساس‌ند.

برای دانش‌هایی همچون دانش فقه و نیز دانش تفسیر که با متون وحیانی سر و کار دارند راهبردهای کلانی در رسیدن به معارف و سنجش اعتبار گزاره‌ها وجود دارد که گزینش هر یک از آن‌ها، مبتنی بر مبانی، متناسب با اهداف، و مقتضی روش‌های خاصّی است. نظریّه کارشناسی که بنای اولیّه آن توسّط آیت‌الله مصباح پایه‌ریزی شده است، در فراتر از مباحث خبرواحد تفسیری جاری شده و دامنه اعتبار آن نیز فراتر از حدود وثوق نوعی در اعمّ از آیات حِکَمی و احکامی می‌گردد. بر اساس این نظریّه مراد از حجیّت تفسیری «درجه‌ای از رجحان نظری مبتنی بر تئوری معرفت‌شناختی انطباق» است که «در چارچوب معیارهای مورد پذیرش نوع عقلا» حاصل شده باشد. این نظریّه از مبانی متعددی چون: تبعیّت تفسیر از راهبردهای کلان علوم در کشف و سنجش، وحدت رویّه اعتبار ظنون در تفسیر، و... برخوردار بوده و در خصوص مکانیسم تفسیری نیز رویکردهای درون‌گرا، برون‌گرا و بین‌متنی در تفسیر را پوشش می‌دهد. تحلیل ماهیّت، مبانی و مکانیسم این نظریّه دغدغه این نظریّه می‌باشد.

نذیر در قرآن گسترۀ بسیار وسیعی دارد و تقریباً در همۀ اقوام تاریخ حضور داشته است. از سوی دیگر در آیۀ 19 مائده، فترت میان انبیاء مطرح شده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به پندار ناسازگاری این دو گزاره پرداخته است. وجود نبیّ در میان مردم در حد اقتضاء بوده و امکان داشته است در اثر برخورد با مانع، موقتاً مردم منطقه یا برهه‌ای خاص، محروم از هدایت شوند. موانع هدایت، زمینه‌ساز شرائط اختیار هستند و اختیار انسان نیز از لوازم ضروری تشکیل نظام أحسن در آفرینش به شمار می‌رود زیرا در عالَم مادی که تزاحم در آن یافت می‌شود استکمال انسان تنها با اختیار وی معنا دارد. از پیوند مفاهیم نظام أحسن، تزاحم و اختیار به دست می‌آید که نرسیدن پیام برخی از انبیاء به برخی از انسان‌ها با حکمت الهی در هدایت انسان منافات ندارد بلکه از لوازم تزاحم در نظام أحسن است.

آیه ۹۸ سوره یونس در تفاسیر با سه رویکرد متفاوت ترجمه شده که منعکس‌کننده مبانی فکری مفسران است. ضرورت بررسی این موضوع از آن جهت است که بداء از مباحث کلیدی در فهم رابطه علم الهی، اراده تشریعی و تکوینی خداوند است که بر جهان‌بینی مسلمانان تأثیر دارد. رویکرد نخست به رفع عذاب قبل از نزول یا ظهور علائم آن اشاره دارد که می‌تواند مؤید وقوع بداء باشد، درحالی‌که دو رویکرد دیگر، رفع عذاب را پس از نزول یا مشاهده علائم آن توسط قوم تبیین می‌کنند. واژه “بداء” صراحتاً در هیچ‌یک از تفاسیر بیان نشده است. این پژوهش با روش تطبیقی-تحلیلی، ترجمه‌های مختلف را واکاوی می‌کند تا امکان انطباق مفهوم بداء بر این آیه را بررسی نماید. نتایج پژوهش با استناد به سیاق آیات و تحلیل واژه “کشفنا”، دیدگاه رفع عذاب پیش از نزول یا ظهور علائم را تأیید می‌کند که مصداقی از بداء الهی است. این یافته همسو با روایت امام صادق(ع) است: “ما بَدا للهِ فی شیءٍ إلّا کانَ فی عِلمِهِ قبلَ أن یَبدُوَ لَهُ”؛ خداوند در هیچ امری بداء نکرد مگر آنکه در علم او پیش از بداء بوده است.

یکی از دانش های پیش نیاز تفسیر قرآن و یکی از مباحث علوم قرآنی شناخت آیات مجمل و مبیَّن و مسائل مربوط به آن است. سیوطی عالم معروف علوم قرآنی، فصلی را در معرفی آیات مجمل و تبیین آن قرار داده و تبیین آن آیات را در قالب دو قسم متصل و منفصل دانسته است. او همچنین آیاتی را برای مجمل قرآن و تبیین متصل و منفصل آن مثال آورده است. مقالۀ حاضر با روش تحلیلی انتقادی در نقد دیدگاه سیوطی نوشته شده است. پژوهش پیش رو، هم در مجمل بودن شماری از آیاتی که سیوطی مجمل پنداشته، مناقشه کرده و مبیَّن بودن آنها را توضیح داده است و افزون بر آن، هم وجود تبیین متصل برای آیات مجمل را نفی کرده و هم مبیِّن نبودن آیه ای را که سیوطی مبیِّن آیه ای مجمل دانسته، تبیین کرده است.

بحث پیرامون توحید ربوبی سبب اختلاف­نظر در فروعات و مسائل جزیی آن میان مفسران شده است؛ چنان­که به عقیدۀ مفسر المیزان، آموزه ­های وحیانی قرآن بر مدار توحید ربوبی قرار دارد؛ اما مفسر المنار، در حد ضرورت، به مباحث کلامی پرداخته است. از­این­ رو، تحقیق حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه دو مجموعة تفسیری نام­برده در بحث توحید ربوبی و با روش توصیفی-تحلیلی و مقایسه ­ای انجام پذیرفته است. یافته ­های پژوهش نشان می­دهد که المیزان و المنار در بحث محوریت توحید ربوبی، فطری بودن و قابل اثبات بودن آن با دلایل عقلی، نیز تبیین رابطة توحید ربوبی و اصول اعتقادی عدل و معاد و ارتباط آن با معارف ارزشی، فی ­الجمله، مسیر مشترکی را پیموده ­اند. درحالی­که این دو تفسیر در مفهوم­ شناسی واژة «رب» و مشتقاتش، بیان تلازمات مفهومی ربوبیت الهی با سایر صفات، تبیین اصل اعتقادی نبوت و موضوعات مرتبط با آن؛ مانند: محدودة رسالت انبیاء، قدرت پیامبران در تصرف امور و معجزات آنان نظراتی متفاوت ارائه کرده­ اند.

در روزگار محمدبن جریر طبری (310 ق)، «پارادایم جمال بدیع یوسفعلیه‌السلام» نظریه­ای فراگیر و از نظر اعتبار، مسلّم و قطعی نزد اکثر مفسران، مورخان و محدثان مسلمان بوده است. از جمله ادله طرفداران این پارادایم، استدلال به مفاد آیه شریفه «... فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَکٌ کَریم‏» (یوسف،31) می‌باشد. این استدلال در «جامع‌البیان» طبری بازتاب ویژه‌ای یافته و اعتبارسنجی مستندات وی، مسئله اصلی این نگاشته است. برآیند پژوهش، آسیب‌پذیری رویکرد تفسیری درباره آیه فوق است و بر پایه ادله پارادایم رقیب، تبیین و اثبات می‌شود که: «طبری از جمله طرفداران پارادایم جمال بدیع یوسفعلیه‌السلام است. او تلاش زیادی را در کتمان پارادایم رقیب نموده و بر مجموعه مستندات و ادله وی، مناقشات جدی وارد است.»

ذهنی‌گرایی در تفسیر، رویکردی است که دخالت عنصر سوبژکتیو یا دنیای ذهنی مفسر در شکل­گیری معنا را اصیل می‌داند. این رویکرد، بر آن است که هر متنی مستقل از خوانندۀ‌ آن، معنایی دارد. دیدگاه‌های برخی روشنفکران درباره تفسیر، متأثر از رویکرد ذهنی‌گرایی است.این دسته دیدگاها، با تقریرها و تبیین‌های مختلف و با چاشنی معرفت دینی، در آثار و اندیشه‌های روشنفکران اسلامی مانند مجتهد شبستری و سروش انعکاس یافته ‌است. این نوشتار، با روش تحلیلی و با استناد به سخنان این دسته از روشنفکران، به این نتیجه رسیده کهرویکرد ذهنی‌گرایانه این روشنفکران در تفسیر متون دینی، به نسبی‏گرایی در معرفت دینی انجامیده است.نسبی‏گرایی،به صورت‌های مختلف،مانند تکثرگرایی و تعدد‌پذیری قرائت‌های دینی و تحول‌پذیری معرفت دینی و عصری‌انگاری آن ظهور یافته است.از پیامدهای نسبی‌گرایی در معرفت دینی،اعتباربخشی تفسیر به رأی، نادیده‌گرفتن وجود معنای واقعی و قداست‌زدایی از متون دینی به ویژه قرآن کریم است.بی‌گمان،با پذیرش نسبی‌انگاری و تکثر قرائت‌ها از متون دینی، دیگر نمی‌توان از فهم و تفسیر صحیح و معتبر در آن متون سخن گفت.