جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قرآن کریم، درون‌مایه بلند و ژرف وحی الهی است که در قالب الفاظ بشری از سوی پیامبر اسلام به دست ما رسیده است . روشن است که پیام های پروردگار در قالب الفاظ، طی بیست و سه سال و در بستر رخدادهای گوناگون بر پیامبر انازل گردیده و اصحاب ایشان با داشتن حافظه‌های قوی که بدان نامبردار بوده‌اند ، الفاظ را بدون کم و کاست حفظ می‌کردند. اما آنچه که امروزه از این متن الهی در دست ماست، نگاشته ای است که روش گردآوری آن مورد بحث اندیشمندان علوم قرآنی قرار گرفته است. شمار بسیاری به گردآوری سور و چینش آیات آن در زمان رسول و به دستور ایشان با امر الهی و به اصطلاح توقیفی بودن آن باور دارند. شماری هم برآنند که چینش آیات پاره‌ای از سوره‌ها به اجتهاد صحابه صورت گرفته است. در این پژوهش، که داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و به روش تحلیلی گردآوری شده است، توقیفی بودن چینش سوره‌های قرآن و چینش آیات در سوره‌ها و نظرات دانشمندان قرآنی در این زمینه، بررسی شده است؛ پس از واکاوی و سنجش دلایل و منطق هریک سرانجام، درستی نگرش توقیفی بودن در هر دو زمینه، پذیرفته و با استدلال‌های نو، باز نموده شده است. همچنین پیامدهای توقیفی نبودن ترتیب آیات و سوره‌ها برشمرده شده که از آن میان: سست شدن تحدی، گسست سیاق آیات و ساختارمندی قرآن، گسیختگی پیوند قرآن با رخداد‌ها و نفی کمترین پیوند میان سوره‌ها که نشانگر نادیده انگاری خواست خداوند برای فرستادن کتابی درهم پیوسته و همچنین نادیده انگاری پیوستگی آیات الاحکام، به هم ریختگی نظم آهنگ قرآن، و بی پایگی اجتهاد صحابه است. چنان که پذیرش چینش کنونی سوره‌ها از سوی امامان معصوم و اجماع مسلمانان بر ساختار کنونی مصحف و سرانجام توجه پیامبر به نظم فرجامین قرآن و دستاوردهای آن هم، نشانه ساختارمندی قرآن کریم به شمار آمده است.

تمدن اسلامی نمونه روشنی از تمدن دینی است که پایه های آن برجهان بینی اسلامی قرار دارد و شاخصه‌های اصلی این تمدن مبتنی بر آموزه‌های قرآنی و سنت نبوی است. ابعاد تمدن سازی اسلام از همان قرن نخست هجری نمود عینی یافت که آموزه‌های قرآنی در بنیان‌گذاری این تمدن نقش بسزایی داشته است. علامه طباطبایی با تفسیر المیزان به عنوان یکی از بزرگترین مفسران و اندیشمندان جهان اسلام مطرح می باشد. از این رهگذر بررسی رویکرد تمدنی علامه طباطبایی از منظر قرآن و اسلام، با توجه به جایگاه ممتاز و برجسته ایشان در حوزه تفسیر قرآن، از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار است. در این پژوهش با بررسی آثار و اندیشه‌های ایشان به‌ویژه تفسیر المیزان می‌خواهیم به واکاوی در خصوص تمدن شایسته از دیدگاه اسلام و قرآن از منظر ایشان بپردازیم. روش پژوهش در این نوشتار مبتنی است بر شناسایی آیات تمدنی در قرآن کریم و سپس بررسی آنها از منظر علامه طباطبایی با تاکید بر تفسیر نفیس المیزان. بررسی آثار مکتوب مرحوم علامه طباطبایی ما را به این نتیجه رهنمون می‌کند که علامه علاوه بر تاکید بر عناصر معنوی و روحانی آن جهانی از جمله یکتاپرستی، به عناصر مادی و این‌جهانی از جمله امور مادی، دانش و قوانین برآمده از آن، سیاست و... در رویکرد تمدنی تکیه و تاکید دارد.

مدیریت و سرپرستی خانواده یکی از مباحث بنیادین در آموزه‌های اسلامی است که در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است. آیه ۳۴ سوره نساء، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع قرآنی در این زمینه، به مسئله قیّومیت مرد بر خانواده پرداخته و چارچوب کلی آن را تبیین نموده است. از سوی دیگر، احادیث و سایر آیات مرتبط، ویژگی‌ها و شاخصه‌های قیّومیت مطلوب را روشن ساخته‌اند. با توجه به اهمیت این موضوع و چالش‌هایی که در تفسیر و اجرای آن در جوامع معاصر وجود دارد، این پژوهش به بررسی شاخصه‌های قیّومیت مطلوب از منظر قرآن و حدیث با محوریت آیه مذکور می‌پردازد. پرسش اصلی این تحقیق آن است که قیّومیت مطلوب در خانواده از دیدگاه آیات و روایات چه ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی دارد و چگونه می‌توان از استبداد و ظلم در اجرای آن جلوگیری کرد؟ هدف از این پژوهش، تبیین چارچوب‌های قرآنی و روایی قیّومیت مطلوب و ارائه معیارهایی برای اجرای صحیح آن در راستای تأمین عدالت، محبت و استحکام بنیان خانواده است. روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قیّومیت در خانواده نه یک حق مطلق، بلکه یک مسئولیت است که در چارچوب اصول اسلامی معنا می‌یابد. مهم‌ترین شاخصه‌های قیّومیت مطلوب شامل رعایت حدود و الزامات دینی، پرهیز از استبداد و ظلم، تأکید بر عدالت، برقراری روابط عاطفی بر پایه مودت و رحمت، و پایبندی به رفتار شایسته و معروف است. همچنین، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که حاکمیت اخلاق در اجرای قیّومیت، سبب تعالی و استحکام روابط زوجین شده و از انحرافات و چالش‌های احتمالی جلوگیری می‌کند.

استعمار به‌عنوان یک پدیده تاریخی و اجتماعی، آثار گسترده‌ای بر جوامع مختلف بر جای گذاشته است و تحلیل آن از منظر قرآن می‌تواند روشن‌کننده ابعاد فرهنگی و اقتصادی این سلطه باشد. آیه ۵۴ سوره زخرف به‌صورت نمادین و عینی به رفتار فرعون و قوم او اشاره دارد و نشان‌دهنده سازوکارهای اعمال قدرت و سلطه در تاریخ مصر باستان است. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی گونه‌های استعمار و تحلیل پیامدهای فرهنگی و اقتصادی آن بر جامعه مورد بررسی است. در این مطالعه، با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و تمرکز بر واژگان کلیدی این آیه، زمینه‌های فرهنگی و اقتصادی استعمار در متن آیه و متون تاریخی مرتبط با مصر باستان تحلیل می‌شود. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه آیه ۵۴ سوره زخرف، از طریق زبان و واژگان خاص خود، ابعاد مختلف استعمار فرهنگی و اقتصادی را بازتاب می‌دهد و پیامدهای آن در جامعه چه بوده است. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که استعمار فرهنگی از طریق تضعیف استقلال فکری، ارزش‌ها و هویت جامعه اعمال شده و استعمار اقتصادی با تمرکز ثروت، کاهش توانایی تصمیم‌گیری اقتصادی و بهره‌کشی از منابع همراه بوده است. تحلیل هم‌زمان دو بعد فرهنگی و اقتصادی نشان می‌دهد که این دو عامل به‌طور متقابل یکدیگر را تقویت کرده و چرخه طولانی‌مدت سلطه را ایجاد نموده‌اند. یافته‌ها تأکید می‌کنند که واژگان قرآنی نه تنها منعکس‌کننده واقعیت تاریخی‌اند بلکه ابزار فهم سازوکارهای استعمار و پیامدهای بلندمدت آن بر جامعه هستند.

مسئله «تحریف‌ناپذیری قرآن» یکی از مباحث ریشه‌دار در متون دینی است که اندیشمندان قرآن‌پژوه، بر اساس مبانی و روش‌های تفسیری خود، به آن پرداخته‌اند. این مقاله با جستجو در منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی – تحلیلی به صورت تطبیقی، دیدگاه علامه حسن‌زاده آملی و آیت‌الله معرفت را در باب تحریف قرآن بررسی می‌کند. این پژوهش با بررسی دیدگاه هر دو اندیشه‌مند، به این نتیجه می‌رسد که هر دو عالم، قائل به عدم تحریف کلام خداوند هستند و برای تبیین چگونگی حفظ و صیانت قرآن از شبهه تحریف، آثاری را نگاشته‌اند. با این حال، تفاوت‌هایی در آراء این دو اندیشمند مشاهده می‌شود، هرچند در اصل مطلب اختلافی ندارند. علامه حسن‌زاده، در تبیین عدم تحریف، به کیفیت جمع‌آوری قرآن در زمان رسول اکرم (ص) اشاره کرده و معتقد است که ترتیب آیات و سور «توقیفی» بوده و به دستور پیامبر (ص) انجام شده است. وی این امر را نشانه‌ای بر عدم وقوع تحریف می‌داند. همچنین، اختلاف قرائاتی که پس از رحلت پیامبر (ص) پدید آمد را دال بر تحریف ندانسته و قرائات هفتگانه را جز در موارد شاذ، پذیرفتنی می‌شمارد. در مقابل، آیت‌الله معرفت، با وجود اینکه جمع‌آوری قرآن را پس از رحلت پیامبر (ص) می‌داند، اما به توقیفی بودن ترتیب آیات رأی داده و معتقد است ترتیب سور با اجتهاد صحابه صورت گرفته است. ایشان تنها قرائت متداول میان مردم (قرائت عاصم به روایت حفص) را متواتر دانسته و تواتر قرائات دیگر را رد می‌کند. بدین ترتیب، ایشان تواتر قرائت عاصم را یکی از دلایل ابطال شبهه تحریف قرآن برمی‌شمارد.

مطالعه تطبیقی دیدگاه تئودور نولدکه و آلویس اشپرنگر درباره نقش حافظان قرآن در انتقال متن، تلاشی برای واکاوی یکی از ابعاد کمتر بررسی‌شده در مطالعات استشراقی قرآن است. در حالی که بیشتر پژوهش‌های غربی بر تدوین مکتوب قرآن و ترتیب نزول سوره‌ها تمرکز داشته‌اند، نقش حافظان قرآن به‌عنوان حاملان روایت شفاهی در دوران نزول و پس از آن در نگاه این دو مستشرق کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نولدکه در اثر برجسته خود تاریخ قرآن، بیشتر به ساختار تاریخی و سبک‌شناختی قرآن پرداخته و نقش حافظان را در چارچوب تدوین رسمی توسط خلفای نخستین تحلیل کرده است. در مقابل، اشپرنگر با رویکردی روان‌شناختی و تاریخی، به حافظه پیامبر و صحابه توجه ویژه‌ای داشته و انتقال شفاهی قرآن را بخشی از فرآیند شکل‌گیری متن مقدس دانسته است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اصلی و ثانویه، به مقایسه دیدگاه‌های این دو مستشرق در زمینه اعتبار روایت شفاهی، نقش حافظان در حفظ و انتقال متن و تأثیر این دیدگاه‌ها بر نظریه‌های آنان درباره تدوین نهایی قرآن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نولدکه با نگاهی ساختارمند و تاریخی، روایت شفاهی را مرحله‌ای گذرا می‌داند؛ در حالی که اشپرنگر آن را بخشی بنیادین از فرآیند انتقال وحی تلقی می‌کند. این تفاوت رویکرد، نه‌تنها در تحلیل‌های قرآنی آنان، بلکه در نوع مواجهه‌شان با منابع اسلامی نیز بازتاب یافته است. پژوهش حاضر با برجسته‌سازی این تفاوت‌ها، زمینه‌ای نو برای بازاندیشی در مطالعات تطبیقی قرآن‌پژوهی فراهم می‌آورد.

پیچیدگیِ ذاتیِ زبانِ قرآن، به‌ویژه در آیاتی مانند آیه‌ی نور، نیازمند روش‌شناسیِ دقیق و رویکردهای هرمنوتیکی است. این پیچیدگی‌ها منجر به تفاسیرِ گوناگون شده و ضرورتِ درکِ ابعادِ زبان‌شناختی و فراعرفیِ زبانِ قرآن را آشکار می‌سازد. پرسشِ بنیادینِ این پژوهش آن است که مفسرانِ قرآنِ کریم چه رویکردها و تفاسیری را ذیلِ آیه‌ی نور ارائه کرده‌اند تا به درکی عمیق‌تر از مقصودِ الهی دست یابند. پژوهش نشان می‌دهد که آیه‌ی نور با ساختارِ زبانیِ ترکیبی (عرفی ـ فراعرفی) به برقراریِ رابطه‌ای عمیق میانِ انسان و خداوند کمک می‌کند و تحلیلِ آن مستلزمِ نگاهی چندوجهی و اجتناب از ساده‌انگاری است. در واقع، زبانِ قرآن زبانی پویا و چندلایه است که به هیچ سبکِ زبانیِ خاص یا قالبیِ معیّن محدود نمی‌شود و تابعی از مضامین، اهداف و جهان‌بینیِ قرآن است و از تلفیقِ شیوه‌های گوناگونِ زبانی تشکیل شده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ساختارِ زبانیِ آیه‌ی نور، با بهره‌گیری از تمثیل و مجاز، مفاهیمِ عمیقی چون هدایتِ الهی را منتقل می‌کند، اما درکِ لایه‌هایِ عمیق‌ترِ آن نیازمندِ رویکردهایِ هرمنوتیکیِ فراتر از عرفِ عام است. مفسران تفاسیرِ متفاوتی ارائه داده‌اند و این امر بر اهمیتِ روش‌شناسی در فهمِ قرآن تأکید دارد.

سوره مسد، متنی قرآنی موجز و کوبنده، عواقب مبارزه با حقیقت را نه در قالب یک شکست مادی صرف، بلکه در قالب یک فرآیند فروپاشی چندلایه و فراگیر به تصویر می‌کشد. این مقاله که با اتخاذ رویکردی تحلیلی ، تفسیری و مطالعاتی سامان یافته است. با استفاده از روش تحلیل ساختاری توالی آیات و انسجام محتوایی سوره مسد، به واکاوی دقیق این سوره می‌پردازد تا الگوهای بنیادین فروپاشی یک دشمن حقیقت را استخراج نماید. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که این سقوط در چهار الگوی متوالی و زنجیره‌ای رخ می‌دهد که نمایانگر فعال شدن مکانیسم‌های انهدام درونی است. این مراتب عبارتند از: ۱. فروپاشی کنش و کنشگر ( تبت یدا ابی لهب و تب) شکست در مواجهه مستقیم و تباهی ذاتی عمل و عامل؛ ۲. فروپاشی سرمایه (بی‌اثر شدن کامل پشتوانه‌های مالی و قدرت مادی)؛ ۳. فروپاشی هویت (تبدیل شدن عامل به نماد ابدی گناه و حامل مجازات یا «حامل آتش»)؛ و نهایتاً ۴. فروپاشی ساختاری و همیاری بنیادین که محوریت آن در تحلیل دقیق آیات ۴ و ۵ نمایان می‌شود. این تحلیل آشکار می‌سازد که شبکه خانواده (اشاره به همسر ابولهب)، به جای اینکه عامل نجات یا حامی باشد، خود تبدیل به عامل تداوم و تثبیت انحراف شده و این مبارزه را از سطح فردی به یک بحران فراگیر ارتقا می‌دهد. در نهایت، سوره مسد الگویی جامع از یک تباهی کامل را ارائه می‌دهد که تمامی ابعاد وجودی فرد و ارتباطات بنیادین او را در بر می‌گیرد و ماهیت این فروپاشی را از یک اتفاق جزئی به یک قانون ساختاری غیرقابل تزلزل تبدیل می‌کند که بر بنیاد سنت قاهر الهی استوار است.

قرآن کریم در ارائۀ گزارشات گاهی کم و کیف ماجرا را با جزئیات بیان کرده و گاهی نکاتی کلی را اشاره نموده که نیازمند تبیین است؛ از جمله این موارد «أَصْحَابَ السَّفِینَةِ» در آیۀ 15 سورۀ عنکبوت است. که دلالت و مصداق آن مبهم و در بین مفسرین اختلاف نظر است. این مقاله با هدف تبیین این گزاره به روش تحلیلی- توصیفی سامان یافته و به این نتیجه رسیده است که: الف) اندیشمندان «السَّفِینَةِ» در آیۀ 15 سورۀ عنکبوت را به کشتی حضرت نوح(ع) نسبت داده‌اند در حالی که برای داستان حضرت نوح(ع) از لفظ فُلک استفاده شده است و سفینه با مُعرفّه‌های فلک سازگاری ندارد. ب) سفینه کشتی مساکین در داستان حضرت موسی(ع) است. و «أَصْحَابَ السَّفِینَةِ» یاران حضرت نوح(ع) نیستند. بلکه بی‌نوایانی بودند که با سفینۀ خود ارتزاق می‌نمودند. ج) نجات معجزه است اما سازۀ فلکِ نوح و سفینۀ مساکین معجزه نیست بلکه آیت است زیرا در بعضی آیات، کارکرد اَنعام که حملِ انسان و بار است با کارکرد فُلک که حمل انسان و حیوان و بار است یکسان بیان شده است. د) در آیات فُلک به دلیل حرکت کشتی برروی آب، فعل «تَجری» آمده است. پس آب قرینه‌ای برای نشان دادن عظمت کشتی است. ضمن اینکه استهزاء حضرت نوح(ع) توسط مردم، به دلیل عدم آب بود. ه) عظمت بعضی مخلوقات خداوند همچون پهنۀ آب‌ها و ارسال بادها برتر از عظمت سازۀ کشتی است. اگر بادها طوفان به‌پا نمی‌کرد تا امواج به اندازۀ کوه‌ها شود صرفِ وجود کشتی و آب کفایت نمی‌کرد.

آموزه‌های قرآنی برجسته‌ترین و مطمئن‌ترین راهنمای انسان در مسیر هدایت و کمال‌اند. قرآن کریم به عنوان کلام الهی، انسان را به تدبر، تفکر و بصیرت دعوت می‌کند تا با تمسک به این ریسمان الهی از تاریکی جهل و سردرگمی رهایی یافته و به سوی نور معرفت و آگاهی گام بردارد. عقل بشری، هرچند موهبتی عظیم است، در پاسخ به همه‌ی نیازهای فکری و معنوی انسان ناتوان بوده و در مسیر شناخت حقایق هستی با موانع ساختاری و ادراکی متعددی روبه‌روست؛ ازاین‌رو آموزه‌های قرآنی می‌توانند با ارائه‌ی راهکارهای الهی، مسیر درست فهم و ادراک و تعالی عقل را برای انسان روشن سازند. هدف از این پژوهش، تبیین نقش آموزه‌های قرآنی در شکل‌دهی و رشد فهم و ادراک انسان است. رویکرد پژوهش بر پایه‌ی روش توصیفی ـ تحلیلی و با نگاهی توسعه‌ای صورت گرفته و تلاش دارد با آسیب‌شناسی موانع شناخت، نظام فهم در قرآن را تبیین کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که قرآن کریم، موانع گوناگونی را بر سر راه فهم حقیقی انسان معرفی کرده است؛ از جمله شرور نفسانی، غفلت از یاد خدا، فراموشی تعالیم انبیاء، کفران نعمت پس از ایمان، لجاجت در برابر حق، نفاق و ترس. هر یک از این عوامل، حجاب‌هایی در مسیر شناخت و مانع درک حقیقت‌اند. در مقابل، قرآن برای رفع این موانع دستورالعمل‌هایی چون شرح صدر، صبر و پایداری، ادراک علم الهی، شناخت انبیاء و اولیای الهی، و تفکر در آیات آفاق و انفس را توصیه می‌کند. بهره‌گیری از این راهکارهای قرآنی، موجب ارتقای معرفت، بهبود فرآیند ادراک، و هدایت انسان به سوی شناخت هدفمند و معنوی می‌شود. بدین‌ترتیب، آموزه‌های قرآنی نه‌تنها عقل و فهم انسان را پرورش می‌دهند، بلکه مسیر رشد، هدایت و سعادت او را نیز هموار می‌سازند.