جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

روایت ابوخالد کابلی از امام محمد باقر(ع) به عنوان یکی از نصوص راهبردی در تبیین «نور الهی»، واجد مؤلفه‌هایی معرفتی دربارۀ‌ ارتباط سه‌گانۀ‌ «تولّی»، «طهارت» و «تسلیم» است. این پژوهش با رویکردی توصیفی _ تحلیلی و برپایۀ‌ منابع کتابخانه‌ای، با تمرکز بر تحلیل ساختاری و معنایی عبارت پایانی این روایت، در پی کشف نسبت علّی و مفهومی میان این سه مؤلفۀ بنیادین در منظومۀ‌ ایمان شیعی است. پرسش اصلی مقاله آن است که ارتباط منطقی و ترتیب وجودی میان طهارت قلب، تولّی به اهل‌بیت(ع) و تسلیم در برابر ایشان چگونه است؟ نتایج تحقیق حاکی از آن است که براساس قرائن سیاقی و شواهد روایی _ قرآنی، واژۀ‌ «حتّی» از میان معانی متعدد، در روایت مزبور به مفهوم «غایت» نزدیک‌تر است. بدین ترتیب، محبت و تولّی نسبت به اهل‌بیت(ع) شرط حصول طهارت قلبی تلقی شده و طهارت قلبی نیز مقدمه‌ای برای تحقق مقام تسلیم و سلم در برابر ائمه(ع) است. براساس آیات و احادیث مرتبط، حبّ اهل‌بیت(ع) شرط قرب الهی و منشأ تطهیر روح مؤمن دانسته شده است، به گونه­ای که طهارت حاصل‌شده از آن، بستر پذیرش حقیقی ولایت و تسلیم کامل در برابر اولیای الهی را فراهم می‌کند. این پژوهش با استناد به منابع روایی و تفسیری کوشیده است ارتباط میان مفاهیم مزبور را در منظومۀ‌ اعتقادی شیعه تحلیل و بازخوانی نماید.

واژة «میزان» و مشتقات آن یکی از مفاهیم خاص قرآن کریم است که در آیه ۱۷ سوره شوری نیز با عبارت «اللَّهُ الَّذِی أَنزَلَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِیزَانَ» به کار رفته است. این واژه با وجود معنای لغوی روشن به عنوان ابزار سنجش، در بافت قرآنی از عمق و گستردگی مفهومی برخوردار است و تفاسیر متنوعی را به خود اختصاص داده است. روش تحقیق این مطالعه، تحلیلی ـ تطبیقی است که با استناد به منابع تفسیری معتبر و با تمرکز بر آیه ۱۷ سوره شوری انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «میزان» در پنج چهارچوب تفسیری اصلی قابل تحلیل است: ۱) ترازوی مادی به عنوان ابزار سنجش فیزیکی؛ ۲) نماد عدالت الهی در روابط انسانی و اجتماعی؛ ۳) شریعت الهی به عنوان مجموعه قوانین حاکم بر اعمال و رفتار؛ ۴) پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (علیهم السلام) به عنوان مصادیق عینی عدالت؛ و ۵) قرآن کریم به عنوان معیار سنجش حق و باطل. در میان این دیدگاه‌ها، تفسیر شیعی بر تجلی میزان در شخصیت معصومین (علیهم السلام) تأکید دارد، در حالی که تفاسیر اهل سنت بیشتر بر جنبه‌های عمومی شریعت و عدالت اجتماعی تمرکز کرده‌اند. این پژوهش با ارائه تحلیلی جامع از مفهوم «میزان»، نشان می‌دهد که این واژه نه تنها به عدالت فردی و اجتماعی اشاره دارد، بلکه به عنوان محوری برای هدایت و سنجش اعمال در نظام فکری قرآن عمل می‌کند. تحلیل نهایی پژوهش نشان می‌دهد که رویکردهای تفسیری مختلف را می‌توان در چهارچوب رابطه «مفهوم کلی» و «مصداق عینی» تحلیل کرد، به گونه‌ای که تفسیر «میزان» به عنوان مصداق اتم (معصومین)، تکمیل‌کننده و عینیت‌بخش مفهوم «عدالت» و «شریعت» به عنوان مفهوم مورد تأکید در تفاسیر دیگر است. نتایج این تحقیق می‌تواند به درک عمیق‌تر مفاهیم قرآنی و تقریب دیدگاه‌های مذاهب اسلامی کمک کند.

پژوهش حاضر به تحلیل و معماری مسیر تطور مفهومی آیۀ ۲۴ سورۀ سجده در سنت تفسیری اسلامی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه عبارت کلیدی «یَهْدُونَ بِأَمْرِنا» از یک فهم مبتنی بر امر تشریعی به یک تأویل مبتنی بر امر تکوینی در الهیات امامت شیعی تحول یافته است. این مقاله با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و خوانش هرمنوتیکی _ دیالکتیکی بر روی پیکره‌ای از منابع تفسیری و روایی، این سیر تحول را در دو مرحله تبیین می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد در خوانش تفسیری عام، آیه به رهبران صالح بنی‌اسرائیل اشاره دارد که بر اساس شریعت الهی به هدایت تشریعی (ارائۀ طریق) می‌پرداختند و صبر ویقین برای آنان، فضائل اخلاقی _ معرفتی برای احراز این مقام بود. در مقابل، نقطۀ عطف در خوانش شیعی، با استناد به اصل تطابق و روایات خاص، مصداق آیه را به ائمۀ اهل بیت(ع) تخصیص داده، با تمایزگذاری میان امر الله و امر الناس، ماهیت هدایت را دگرگون می‌کند. در این خوانش، امر الله به امر تکوینی و فرمان وجودی تفسیر می‌شود و هدایت نیز به مرتبۀ ایصال به مطلوب؛ یعنی ولایت باطنی و رساندن نفوس مستعد به کمال ارتقا می‌یابد. این پژوهش استنتاج می‌کند که در این نگاه، صبر و یقین به ظرفیت‌های وجودی برای دریافت این ولایت تکوینی بدل شده، امامت به مثابۀ یک مقام الهی و مبتنی بر جعل خاص خداوند، از هر نوع رهبری دیگر متمایز می‌گردد.

دیر زمانی‌ست که آیات متشابه و از جمله حروف مقطعه، محل مناقشۀ آراء مفسران بوده­ است. نداشتن مدلولی صریح و روشن، مهمترین خاستگاه این نزاع بوده است. پر واضح است که نداشتن مدلول روشن، با روشنگری متن قرآن در تعارض است و اساسا این پرسش رخ می‌نماید که جایگاه وکارکرد این آیات در قرآن چگونه است؟ ازاین‌رو مقالۀ حاضر در پی تبیین و حل این تعارض است و به واکاوی معنادار بودن یا نبودن آیۀ یاد شده و پیوند آن با معنای کلی سوره از خلال آراء و نظریات پژوهشگر مصری، «سعد عبدالمطلب العدل» می پردازد. پس از مرور و تحلیل انتقادی دیدگاه ­ها، با توجه به آخرین یافته­ های زبان شناسی در این حوزه، نتیجۀ این پژوهش آن است که اولا این حروف مقطعه خاستگاه عربی ندارند و ثانیا در زبان دیگری، معنادارند و این معنادار بودن با کلیت سوره از حیث انسجام معنایی، سازگارتر است.

آموزه‌های اخلاق اسلامی بر پایۀ قرآن و سنت، اصولی همچون عفو، گذشت و صفح را برای استحکام پیوندهای اجتماعی توصیه کرده‌اند. این پژوهش با هدف تحلیل اخلاقی جایگاه عفو در اخلاق نقلی و با تمرکز بر مفهومِ «مسئولیت‌پذیری اخلاقیِ» آن صورت گرفته است. روش پژوهش توصیفی _ تحلیلی بوده است و داده‌ها با استناد به آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) و با بهره‌گیری از چهارچوب‌های هنجاریِ مطرح در فلسفۀ اخلاق بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که عفو در اخلاق اسلامی مطلق و بی‌قید نیست، بلکه متناسب با نوع رابطه و سطح کنش، مواضع و پیامدهای متفاوت دارد. مسئولیت‌پذیری اخلاقی در برابر مسائل اجتماعی، بسته به مواردی از جمله نوع انگیزه و شدت مخالفت، متفاوت است. در نگاه اخلاق نقلی، باید میان «عفو فردی» (ناظر به حقّ النفس) و «عفو حاکمیتی/اجتماعی» (ناظر به مصالح عامه) تمایز گذاشت. در تعارض این دو سطح، اولویت با مصلحت جمعی و عدالت است. دلایل هنجاریِ تکلیف به عفو نیز چندبُعدی است؛ گاه مبتنی بر مصلحت‌اندیشی نتیجه‌گرایانه (مانند تحکیم اخوت و ایجاد همزیستی) است، گاه ریشه در وظیفه‌گرایی دینی و حقوق دیگران دارد و گاه بر پرورش فضیلت‌های نفسانی استوار است.

از چالش‎های زیست اخلاقی در اجتماعات بشری در سطوح خرد و کلان، تقدم قومیت بر حقانیت است. قرآن کریم با رویکردی توحیدی، هرگونه گرایش به قوم‌گرایی افراطی، تبعیض و نژادگرایی را نفی کرده، هویت اخلاقی و تقوایی را معیار ارزش‌گذاری معرفی می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و تفسیری به واکاوی منظومۀ اخلاقی قرآن در مواجهه با قومیت‌گرایی پرداخته و به منظور پرهیز از بازگشت‌های مفهومی با تفکیک دقیق میان «اصول اخلاقی» و «راهبردهای اجراییِ» داده‌ها، به صورت‎بندی جدیدی از هنجارهای بنیادین و راهبردهای اجتنابی در موضوع قومیت‌گرایی دست یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که قرآن در بُعد نجات‌شناختی، تقدم سعادت فردی بر قومیت، در بُعد انسان‌شناختی، اصالت کرامت انسانی در برابر نژادگرایی، در بُعد معرفت‌شناختی، قومیت به عنوان تجلیگاه صفات الهی و در بُعد جامعه‌شناختی، لازمۀ شناخت متقابل و ابزاری برای هم‌افزایی اجتماعی را مهم‎ترین اصول و راهکارهای اجرایی مقابله با قومیت‌گرایی مذموم بیان داشته است. قرآن با تثبیت اصول هنجاریِ فراتبعیض و با ارائۀ راهبردهای عملیِ اصلاح نگرش، تربیت ارزشی و مهندسی هویت جمعی، الگوی جامعی برای مواجهه با قومیت‌گرایی فراهم می‌آورد. تمایز سطح اصول و راهبردها از آشفتگی استدلالی پیشگیری می‌کند و پژوهش‌های بعدی می‌توانند بر سنجش‌پذیری راهبردها در میدان سیاست‌گذاری فرهنگی تمرکز کنند .همچنین این دستاوردها، ظرفیت‌های وسیعی را برای بازخوانی مفاهیم حقوق بشر، همزیستی و عدالت اجتماعی در جهان معاصر فراهم می‌آورند. با توجه به چالش‌های هویتی امروز، بازگشت به این مبانی قرآنی می‌تواند مبنای نظری مناسبی برای گفتمان‌های بینافرهنگی و کاهش تنش‌های قومی باشد.

اِعراب آیات قرآن کریم از مباحث بنیادین علوم قرآنی و نحو عربی است که همواره توجه مفسران و نحویان را به خود جلب کرده و آثار متعددی در این زمینه پدید آمده است. تعدد وجوه اعرابی در واژگان و عبارات قرآنی، که ناشی از تفاوت دیدگاه‌ها و ملاک‌های نحوی، تفسیری و زبانی است، موجب شکل‌گیری فرایند «ترجیح» بر اساس مرجّحات گوناگون شده است. با وجود اهمیت این مرجّحات، بررسی منسجم نقش و کارکرد آن‌ها در ترجیحات ارائه شده، کمتر به صورت مستقل مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی _ تحلیلی و با تمرکز بر آیات سورۀ بقره، وجوه اعرابی و ترجیحات مطرح شده در منابع معتبر نحوی و تفسیری را استخراج نموده و مرجّحات مورد استناد در این ترجیحات را در دو دستۀ متنی (مانند سیاق و بافت آیات، ساختار نحوی، شواهد لغوی و بلاغی) و غیرمتنی (مانند روایات تفسیری، شواهد شعری، اقوال نحویان و مفسران و زمینه‌های دینی) طبقه‌بندی و تحلیل کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که در میان ترجیحات گزارش شده در این منابع، مرجّحات متنی، به‌ویژه سیاق و بافت آیات، بیشترین بسامد استناد را دارند و پس از آن، مرجّحات نحوی و روایی نقش برجسته‌تری ایفا می‌کنند. نتایج این پژوهش ضمن روشن کردن الگوی غالب مرجّحات در ترجیح وجوه اعرابی، می‌تواند به تبیین دقیق‌تر روش‌شناسی ترجیح در مطالعات نحوی و تفسیری قرآن کریم یاری رساند.

نقض حقوق متقابل و کرامت انسانی در گفت‌وگوهای تاریخی میان متکلمان مسلمان با علمای دیگر ادیان سبب گردید تا آنان به‌تدریج هرگونه گفت‌وگوی دینی با مسلمانان را تحریم کنند. این تحقیق که با روش توصیفی _ تحلیلی تألیف یافته، نشان می ­دهد که امام رضا علیه السلام از سنت ناپسند علمای مسلمان برکنار بوده، با گفت‌وگوهای ارزندۀ خویش، ضوابطی از حقوق متقابل را جلوه دادند که تأمین­ کنندۀ کرامت انسانی افراد بود. مهم‌ترین مصادیق این امر در سیرۀ رضوی را می­ توان چنین برشمرد: ایجاد امکان گفت‌وگو برای علما در بالاترین سطح جامعه، الزام همگان (از خلیفه تا مردمان عادی) به پاسخ‌گویی در برابر مخالفان، پذیرش شروط فرد مقابل در ابتدای گفت‌وگو، دعوت از افراد برای گفت‌وگو، پرهیز از جدل و غرض ­ورزی در گفت‌وگو، ایجاد فضایی آزاد برای گفت‌وگو با قرار دادن اهالی مناظره در ذمۀ امام، اعطای حق تقدم به علمای دیگر ادیان در هنگام مناظره، استفاده از زبان فرد مقابل برای گفت‌وگو، استناد به شواهد موجود و انکارناپذیر، احترام به جایگاه اجتماعی افراد و دوری از تقبیح و توهین، میهمان نمودن اهالی مناظره و هدیه دادن به ایشان، احترام به حجیت تواتر و اجماع پیروان ادیان، تأکید بر حجیت عقل به عنوان ابزار مشترک در مفاهمه، استناد به مباحث همسان میان اسلام و دیگر ادیان، پرهیز از گشودن زخم‌های تاریخی و طرح مباحث خصومت­ زا، ورود نکردن به مسائل شخصی افراد، به رخ نکشیدن ناآگاهی‌ها و ضعف ­های فرد مقابل، استناد نکردن به آنچه اهل کتاب بدان باور ندارند، اعتماد به گفتار شاهدانی از دینِ مقابل، دفاع از باورهای درست یک دین (غیر از اسلام) در برابر دینِ دیگر، و وادار نکردن افراد مغلوب به پذیرش اسلام.

در نیمۀ دوم سدۀ اخیر، در پی گسترش ارتباطات انسانی از یک‏سو و رواج گفتمان‏ ها و انگاره‏ های مدرن همچون کرامت انسانی و حقوق بشر در جهان اسلام از سوی دیگر، آیۀ 13 سورۀ حجرات در کانون توجّه برخی از متفکّران مسلمان قرار گرفته و از منظرهای نو همچون فلسفۀ علوم اجتماعی، ارتباطات میان‏ فرهنگی، روابط بین ‏الملل و تمدن ‏پژوهی به بازخوانی درآمده است. در این مقاله بناست برای نخستین بار، این آیۀ شریفه از منظر دانش انسان‏ شناسی عمومی که متشکّل از چهار زیرشاخۀ انسان‏ شناسی زیستی، انسان‏ شناسی فرهنگی، انسان‏ شناسی زبان‏ شناختی و انسان‏ شناسی باستان‏ شناختی است، به بحث گذاشته شود. از منظر آیۀ 13 سورۀ حجرات انسان‏ ها متفاوت و متنوع آفریده شده و از حیث تعلّقات جنسیتی، گروهی و قبیله‏ ای، گونه‏ گون و متکثّرند. هدف از این تنوعِ کم‏ نظیر، «تعارف» است که بر مبنای رویکرد انسان‏ شناختی، فرایندی سه‏ مرحله ‏ای است که «شناختن دیگری»، «شناساندن خود به دیگری» و از همه مهم‏تر «شناختن خود در پرتو شناخت دیگری» را شامل می‏ شود. نیز بنابر رویکرد انسان‏ شناختی، متعلَّق شناخت در هریک از مراحل یادشده _ متناظر با زیرشاخه‏ های انسان‏ شناسی عمومی _ چهار دسته از ویژگی‏ های جماعات انسانی است که عبارت‌اند از: ویژگی‏ های زیستی، فرهنگی، زبانی و تاریخی. بر این اساس، آموزۀ قرآنیِ «تعارف»، انسان ‏ها را از خودمحوری پرهیز می ‏دهد و «دیگری» را نه به عنوان تهدید، که به عنوان عاملی ضروری برای شناختِ «خود» بازمی‏ شناساند. مبتنی بر آموزۀ قرآنیِ «تعارف»، همۀ مردم در سرتاسر جهان، جدای از تنوع زیستی، فرهنگی، زبانی و تاریخی، واجد کرامتِ انسانی هستند، با این تبصره که کرامت امری مشکَّک است که درجات آن براساس میزان تقوا نزد خداوند متعال سنجیده می‏ شود.

در گذار معرفت‌شناختی از نظریه‌های کلاسیک قدرت به رویکردهای انتقادی، کانون تحلیل از تمرکز بر «اِعمال زور فیزیکی» و رفتارهای مشاهده‌پذیر، به سمت سازوکارهای پنهانِ «مدیریت اذهان و ترجیحات» تغییر یافته است. در این راستا، قرآن کریم در تبیین الگوی حکمرانی فرعونی، با کاربست مفهوم کلیدی «استخفاف» از سازوکاری شناختی پرده برمی‌دارد که شباهت ماهوی دقیقی با «بُعد سوم قدرت» یا «نگرش رادیکالِ» استیون لوکس دارد. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی ماهیت «استخفاف» به مثابۀ یک فنّاوری نرم قدرت و تبیین چگونگی تبدیل آن به ابزاری استراتژیک برای درونی‌سازی سلطه و تولید اطاعتِ داوطلبانه در پرتو نظریه‌های مدرن جامعه‌شناسی سیاسی است. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و رویکرد میان‌رشته‌ای (تفسیر قرآن و علوم سیاسی) سامان یافته است. داده‌ها با روش کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای کیفیِ تفاسیر معتبر و متون نظریۀ قدرت (به‌ویژه آثار لوکس، فوکو و گرامشی) گردآوری و با تکنیک تطبیق و بازسازی مفهومی تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «استخفاف» فراتر از یک تحقیر زبانی، راهبردی نظام‌مند برای «تهی‌سازی» سوژه از ثقل عقلانی و اخلاقی است. فرعون با مدیریت ادراک و دست‌کاریِ پنهان ترجیحات، فرایند «خودشیء‌انگاری» را در ناخودآگاه جامعه نهادینه کرد. در این فرایند، استخفاف با هدف‌گیریِ «عزت‌نفس و کرامت انسانی» و جایگزینی آن با «شرم بنیادین»، فرد را به این باور می‌رساند که ذاتاً فاقد صلاحیت برای آزادی است. این مکانیسم با انطباق بر نظریۀ قدرت رادیکال اثبات می‌کند که سلطۀ پایدار نه از طریق سرکوب پلیسی، بلکه با مهندسی رضایت و تبدیل شهروندان به ابزارهای بی‌اراده (خود_نا_انسان‌انگاری) محقق می‌شود. در نهایت، استخفاف به مثابۀ فنّاوری تولید «بردگیِ درونی‌شده»، وضعیتی را پدید می‌آورد که سوژه، فرودستی را به‌عنوان سرنوشت محتوم می‌پذیرد.