جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

استعارۀ مفهومی یکی از اصطلاحات جدید در حوزۀ زبان‌شناسی شناختی است که از آن برای تحلیل متون استفاده می‌شود. برای اولین بار لیکاف و جانسون در سال 1980 این نظریه را بنیان نهادند. بر اساس این نظریه، بر خلاف سنت ادبی، از استعاره صرفاً برای زینت کلام استفاده نمی‌شود، بلکه فرایندی ادراکی‌است که به فهمیدن یک حوزه مفهومی به وسیله حوزه مفهومی دیگر اشاره دارد. یکی از این حوزه‌های مفهومی، ماهیت وجودی «انسان» است که از اساسی‌ترین مباحث متون عرفانی، به ویژه اشعار بیدل است. بررسی اشعار بیدل به شیوۀ توصیفی-تحلیلی با هدف دریافت ایده او درباره ماهیت وجودی انسان، نشان می‌دهد که بیدل برای تبیین ابعاد مختلف انسان به عنوان حوزه‌های مفهومی مقصد، از مبدأهایی عینی نظیر سایه، شرر، حباب، شبنم، نقش پا، آبله، ابرو، گل، برگ گل، بوی گل، طاووس، بسمل، کشتی، مینا، سنگ قیمتی، نگین، ناله، نور، موج، مشتی غبار، مشتی خون، اسپند، شمع، تیر، حباب، ذره، خاشاک، صفحۀ آتش‌زده، محیط، بادام، نهال، آینه و قطره استفاده کرده ‌است.

«محبّت» در نزد اکثر متصوفه از احوال عرفانی است، امّا ابن‌عربی آن را در زمره مقامات می‌داند. در این پژوهش برآنیم تا به روش توصیفی-تحلیلی، با روش گردآوری مستندات کتابخانه‌ای به این سؤالات مهم پاسخ دهیم که محبّت در دیدگاه ابن‌عربی و عزّالدین کاشانی چگونه است؟ نوآوری هر یک از این دو اندیشه‌ورز صوفیّه در باب محبّت چیست؟ براساس یافته‌های تحقیق، ابن عربی و کاشانی غیرت را از لوازم محبّت می‌دانند که مهم‌ترین خصوصیت آن مطالبه استتار و حجاب از اغیار است. آن‌ها در تلقی محبّت دو سویۀ انسان و خداوند برآنند که وقوف به محبّت الهی در گرو نظرِ ربوبیت و بسته به ظرفیت وجودی محبّان است. هر دو اندیشمند به اتّحاد عرفانی با فنای محب در محبوب توجّه ویژه دارند؛ ولی کاشانی معتقد است که برای نیل به این مرحله محب باید تمامی تعلقات را از خود زائل کند. ابن عربی با ردّ این نظر توجّه به محبّت غیر از محبوب حقیقی را محبّت در اشکال گوناگون صفات حق می‌داند که در سلوک عرفانی امری بایسته است؛ اگر محب با تمام ذات انسانی خود در برابر مرتبه الوهیّت قرار بگیرد، اتحاد محقق می‌شود. توجّه به مقوله «شوق و اشتیاق» و ارتباط مستقیم آن با محبّت و نوع تلقی هر دو اندیشمند از آن نیز دارای وجوه اشتراک و افتراق و نوآوری است.

عارفان مسلمان برای طرح و تبیین مضامین مختلف از تمثیلات و تصویرسازی‌های گوناگون بهره برده‌اند. تصاویر برگرفته از طبیعت و زیست جهان مخاطبان، برای تقریب مضمون به ذهن مناسب‌تر بوده‌اند. از این رو، ورود و خروج ذرات نور از روزن خانه‌های گنبدی از تصاویری است که دستمایه طرح برخی از مهم‌ترین مضامین متون عرفانی است. چرایی گرایش عارفان به «نور» در مباحث هستی‌شناسانه و استفاده از تصویر «نور و روزن» مسأله این تحقیق است. بررسی توصیفی-تحلیلی برخی از مهم‌ترین مضامین مطرح شده با تصویر «نور و روزن» نشان می‌دهد مضامینی همچون: ابداع عالم با نور حق، نور پیامبر(ص) و خلق عالم مادی، هبوط ارواح در شکل ذرات نور و اشتیاق ارواح به بازگشت، خطور محبت و معرفت در قلب، تصور جسم و جهان به شکل خانه بی روزن، لزوم مبارزه با نفس و نقش ولی و سماع در این زمینه، از مهم‌ترین مضامینی است که با تصویر «نور و روزن» بیان شده‌ است. به نظر می‌رسد، علاوه‌بر سابقه نور در هستی‌شناسی ایران باستان، تأویل‌های مختلف آیه نور و حدیث «اول ما خلق الله نوری»، تصور علم به شکل نور، زیست جهان عرفا و زندگی در خانه‌های گنبدی روزن‌دار و تناسب آن با باورهای رایج روزگار‌ در خصوص گنبد گردون، میل ذرات نور به خورشید، تلقی قلب به‌عنوان جایگاه علم و محبت، در شکل‌گیری تصاویر برآمده از «نور و روزن» مؤثر بوده باشد.

در اغلب ادوار تاریخی بین موافقان و منکران مکاتب و نحله‌های فکری بحث‌های گسترده‌ای درگرفته است که مکتب عرفان نیز در میان مسلمانان از این قاعده مستثنی نبوده است. برخی مخالفان تصوّف سعی کرده‌اند با ذکر دلایل خاصّ خود، نگرش‌های عرفانی را تقبیح و ردّ سازند. رسالۀ «الاثنی عشریه فی ردّ علی الصّوفیه» نوشتۀ شیخ حرّ عاملی (و. ۱۱۰۴ ه.ق) از جمله آثار ردیّه‌ای است که در زمینۀ انکار طوایف و اندیشه‌های صوفیه در دوازده باب به رشتۀ تحریر درآمده است. نگارندگان در این مقاله که به روش تحلیلی و توصیفی نگاشته شده است، سعی کرده‌اند دلایل این مخالفت را بررسی کنند و در صدد پاسخ به این پرسش برآیند که دلایل انکار صوفیان در این کتاب بر چه اصولی استوار و برداشت فقهی نویسنده در این امر تا چه حد مؤثّر بوده است؟ نتایج حاصل از این پژوهش، بیانگر این است که نگرش‌های اغراق‌گونۀ مؤلّف دربارۀ مفاهیم اصلیِ مقبولِ عرفا، مانند وحدت وجود و کشف و شهود در این ردّیه بی‌تأثیر نبوده است.

مسئله اصلی این مقاله بررسی استدلال صدرالدین قونوی در دفاع از اعتبار شهود عرفانی است. ابتدا صورت‌بندی استدلال او طرح می‌شود که به‌طور‌ مختصر این است:الف. [علی الادعا] دو راه برای کسب معرفت صحیح وجود دارد، عقل و شهود؛ ب.عقل ما را به معرفت صحیح نمی‌رساند؛ در نتیجه: تنها راه معرفت صحیح شهود است. قونوی برای اثبات مقدمه دوم استدلالش دلایلی را طرح می کند که به نظر ما عمده دلیل او بر ایدهٔ «اختلاف معرفتی میان اهل نظر» مبتنی است. او بر اساس این ایده نوعی نسبی گرایی یا ندانم‌گرایی را دربارهٔ معرفت عقلی قایل می‌شود. مقاله در بررسی ادعای قونوی هم استدلال او در نقد معرفت عقلی را رد می‌کند و هم کلیت استدلال او در دفاع از شهود عرفانی را. عمده نقد به اولی خودشکن بودن آن است و در نقد دومی بر این تأکید می‌کند که نقص در معرفت عقلی اثبات کنندهٔ اعتبار معرفت شهودی نمی‌تواند باشد، بلکه اثبات اعتبار آن نیاز به دلیل مستقیم ایجابی دارد. البته شاید بتوان ملهم از مباحث قونوی یک استدلال جدلیِ تاحدی ملایم در چارچوب عقلانیت معرفت‌شناختی در دفاع از شهود عرفانی به دست داد.

عرفان اسلامی از آغاز شکل‌گیری و نضج، با تنوّع طرق سلوکی مواجه بود. سالکان به‌تناسب آبشخورهای معرفتی و تجربه‌های شهودی، مسلکی را برمی‌گزیدند و اختلاف در اقوال از اینجا پیش می‌آمد. در این مقاله کوشش شده است، روش سلوکی حافظ بر پایۀ «جذبه» و «عنایت» نقل و تحلیل شود. تحقیقِ پیش رو، مطالعه‌ای نظری است که به شیوۀ پژوهش توصیفی-تحلیلی انجام شده است که محدوده و جامعه آماری مورد مطالعه، دیوان حافظ است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، حافظ در سیر کمالی خود، بیشترین تکیه را به لطف و دستگیری معشوق دارد که از آن به «عنایت» و مترادف‌های آن یاد می‌کند حافظ در سلوک عاشقانۀ خود، راه‌گشاییِ مجاهده را نادیده نمی‌گیرد؛ امّا تلاش دارد مراحل استکمالی قرب را به همراهی «لطف» طیّ نماید. بر اساس داده‌های تحقیق می‌توان نتیجه گرفت که در نگاه حافظ سلوک مبتنی بر مجاهدات و ریاضات، بدون بهره‌مندی از افاضۀ فیّاض علی الاطلاق، وافی به مقصود نیست. مضاف بر آن، حافظ در جهان باقی نیز نگاه رجایی را عامل نجات می‌داند.

ابن‌عربی، از جمله عارفانی است که در طول قرون متمادی، حوزه‌ی وسیعی از پژوهش‌های عرفانی را تحت‌تأثیر تأملات و کشف‌وشهود خویش قرار داده است. هدف محوری این پژوهش، تبیین عرفان عملی ابن‌عربی است که برای دستیابی به این نوع از عرفان، باید به بررسی عرفان نظری وی پرداخت که در وصول به حق گریزی نیست. آنچه عرفان ابن‌عربی را نسبت به عارفان پیشین، متمایز نموده، وجود مباحثی است که در حوزه‌ی عرفان نظری مطرح نموده و چه بسا، همان مباحث را با ظرافت و ریزبینی خاصی در حوزه‌ی عرفان عملی نیز گنجانیده که اغلب عرفای پیش از وی، از نقش، مفهوم و کاربردهای آن در حوزه‌ی عرفان عملی غفلت نموده‌اند. پژوهش حاضر به شیوه‌ی توصیفی- تحلیلی، عهده‌دار تبیین این بعد از مباحث عرفان است که علاوه بر طرح شاخصه‌های عرفان عملی و متمایزنمودن آن، به برخی از مسائل عرفان نظری که در بطن عرفان عملی ابن‌عربی نیز گنجانده شده، از جمله تجلّی، وحدت وجود، اسماء، مقامات و... نیز پرداخته‌شده‌است. ابن‌عربی در عرفان عملی، علاوه بر سلوک مقامات و منازل از «سلوک عوالم و اسماء»، که مقولاتی عقلی و نظری هستند، نیز سخن می‌گوید؛ این امر بیانگر تأکید ویژه‌ی وی بر معارف عقلی و شهودی در سلوک عملی است.

محی‌‌الدین ‌‌ابن‌‌عربی در تقریر نظریه بحث ‌برانگیز «انقطاع عذاب» و تلاش برای هنجارمندسازی و سازگارنمایی آن با گزاره‌‌های دینی، صرف‌ نظر از سویه‌‌های الهیاتی نظریه خود، در راستای اقناع مخاطبانش از راهبرد‌های بیانی مؤثری بهره برده است. شناخت و بررسی این شیوه‌‌های متنی و ساز و کارهای واژگانی-زبانی، شیوه نقادانه جدیدی است که می‌‌تواند ناخودآگاه ذهن ابن‌‌عربی را در طرح و تقریر این نظریه نشان دهد. بر همین اساس، پژوهش حاضر با واکاوی این ساز و کارهای متنی، به بررسی شیوه‌های اقناعی ابن‌‌عربی در طرح نظریه انقطاع عذاب وی پرداخته است. حاصل بررسی‌‌های انجام ‌گرفته نشان داد که ابن‌‌عربی در راستای سامان‌دهی به نظریه خود، با استفاده از توانمندی‌‌های زبانی و به کارگیری منطقِ تفاوت، موجب چرخش معنایی واژگان و مفاهیم دخیل در نظریه خود و زایش معانی جدید برای آن‌ها می‌‌‌شود. معناتراشی‌‌ها و معناسازی‌‌های مبتکرانه و هنجارستیزانه ابن‌‌عربی در روند تغییر معنای واژگان و نشانه‌‌ها، منجر به ابداع مفاهیم ناسازنمایی مانند «آتش سرد» و «عذاب بدون درد» در نظریه وی می‌‌شود که پیچیدگی و دشواریابی مدعیات وی را برای مخاطبانش دوچندان می‌‌کند. راهبرد‌های بیانی ابن‌‌عربی در این دگرسانی‌‌های معنایی در بستری از تک ‌گویگی و استبداد فهم، و با تکیه بر شیوه های اقناعی، در راستای بازتولید سلطه برای گفتمان‌‌های تکثرگرایی و شمول‌گرایی، و گسست در نظام گفتمان‌‌های رقیب به کار رفته است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف بازخوانی شیوه‌های اقناعی و راهبرد‌های بیانی ابن-‌عربی در طرح نظریه انقطاع عذاب، به بررسی مشهورترین آثار ابن‌‌عربی پرداخته‌ است.

قصّه‌های عامیانه (Folklore) اوّلین داستان‌هایی‌اند که کودکان از بزرگسالان خود می‌شنوند. یکی از پررنگ‌ترین مضامین مندرج در این داستان‌ها مسئله «عشق» است. حسّ حمایت‌گری و حمایت‌خواهی در پدیده عشق موج می-زند. در بدو ورود به دنیا و پس از آن، تا زمانی‌که شاکله انسان شکل بگیرد، کودک ماهیت حیرت خود از برخورد با هستی را با یک باور عاشقانه می‌سازد. هر نوع به هم زدن غیرقابل توجیه یا دیدن مسئله‌ای در مخالفت با این باورهای ابتدایی می‎تواند سلامت روان کودک را دچار اختلال کند. برای حفظ سلامت روان او، باید اثرات حاصل از رابطه عاشقانه مادرانه و پدرانه توسّط کودک دریافت شود. بررسی برداشت‌های عارفان از دو قصّه قرآنی حول محور عشق (قصّه عشق‌ورزی جمالی که مظهر آن مادر موسی است و عشق‌ورزی جلالی که نماد آن یعقوب پدر یوسف است) با روش توصیفی-تحلیلی و بررسی نحوه تأثیرپذیری روان کودک از پدیده عشق، چنین بر می‌آید که عشق یک پاسخ به کهن الگوی هستیا و در راستای حلّ حیرت کودکانه در بدو ورود به این دنیاست. اگر این پاسخ، به صورت جمالی و جلالی پاسخی درخور پیدا کند، عامل اساسی سلامت روان کودک در آینده خواهد بود. بنابراین چنین نتیجه می‌گیریم که عشق جمالی، حسّ حامی داشتن و عشق جلالی قدرت کنترل را به کودک هدیه کرده و از این طریق سلامت روان او را رقم می‌زند.

از منظر امام خمینی، برخلاف نظر ابن عربی، علم انبیاء به احکام، به منزله اجتهاد نیست، زیرا انبیاء حقایق را براساس آگاهی از آنچه در علم حق تعالی یا لوح محفوظ است-برحسب مراتب خود-کشف می‌کنند. نسخ نیز، به باور امام، برخلاف نظر ابن عربی، به منزله کشف خطای پیامبر سابق نیست بلکه حکم در زمان پیامبر سابق، نسبت به امّتی بود که آن پیامبر بدان حکم می‌کرد، و لذا نسخ عبارت است از کشف حدّ حکم سابق، نه رفع حُکم مطلق. از منظر امام، عین ثابته نبی اکرم(ص)، جامع همه اعیان ثابته موجودات، از جمله صاحبان نبوت تشریعی است، و اعیان ثابته صاحبان نبوت تشریعی، مظاهر عین ثابته رسول خدا(ص) هستند، و به همین سان، اعیان خارجی صاحبان نبوت تشریعی نیز مظاهر هویت او هستند. به تعبیر امام، هر دوره‌ای از دوره‌های نبوت هر پیامبری به مثابه دایره‌ای است که پیامبر آن دوره نیز احدیت جمع آن دوره است و همه دایره‌ها نقطه‌های دایره ختمیّت‌اند، و رسول خدا(ص) نیز فصّ و نگین این دایره ختمیّت است. امام معتقد است خاتم انبیاء مظهر اسم جامع الله است، و چون از جهت غیبی خود در صورت خاتم اولیاء تجلّی می‌کند، خاتم اولیاء مظهر این ولایت تامّ و از مظاهر خاتم انبیاء در ظاهر است، لذا در واقع خاتم انبیاء از مظهر خود اخذ می‌کند، و بدین لحاظ، خاتم اولیاء رجحانی نسبت به خاتم انبیاء ندارد. بدین‌سان بررسی، تبیین و تحلیل قرائت شیعیِ امام خمینی-در مسئله نبوت-از فصوص‌الحکم ابن عربی، مطمح نظر این مقاله است.