آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

رسالت اصلی آموزش و پرورش و همچنین سازمان‌های مردم‌نهاد تربیتی و فرهنگی که در حیطة تربیت نوجوان فعالیت می‌کنند، به‌وجود آوردن خصوصیات ویژه‌ای در جامعة هدف است؛ اما سؤال مهم اینجاست که این خصوصیات چه خصوصیاتی‌اند؟ و از این مهم‌تر اینکه کدام‌یک از آنها اولویت بیشتری دارند؟ در این مقاله بعد از محور قرار دادن بیانات مقام معظم رهبری و منظومة فکری ایشان، با استفاده از روش تلفیقی تحلیل محتوای کمّی و کیفی و تولید اصول استنباط چهارگانه، به استخراج نظام اولویت شاخصه‌های مذکور پرداخته شده است. با توجه به فرایند گفته‌شده، «ایمان» مهم‌ترین شاخصه برای دانش‌آموز تراز انقلاب اسلامی است. «اهل کار انقلابی و سیاسی بودن»، «باهویت»، «اهل علم» و «دارای مهارت» بودن نیز به‌ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند.

یکی از مباحث مهم فلسفه اولی ـ و شاید مهم ترین آنها ـ بحث علیت است و مهم ترین ویژگی علیت که مهم ترین اختلاف نظر ها نیز در آن واقع شده است، ویژگی ضرورت علی یا وجوب وجود معلول هنگام وجود علت تامه است؛ به گونه ای که برخی از اندیشمندان، بحث علیت را با بحث ضرورت علی مساوی دانسته و پذیرش و عدم پذیرش علیت را با قبول یا رد این قاعده معادل شمرده اند.در حالی که بیشتر طرف داران این نظریه در زمره فلاسفه هستند، اکثر مخالفان آن از متکلمان و اصولیان به شمار می روند. مقاله حاضر از یک سو رویکردی است انتقادی به پاره ای از دلیل های فیلسوفان در تایید و تثبیت این قاعده و از سوی دیگر شامل انتقادهای متکلمان و اصولیان در انکار آن است. از این رو، نوشتار حاضر بیش از آن که در صدد ارائه راه حلی نو برای این نزاع کهنه باشد، در پی برجسته کردن نقاط ابهام در آرای هر دو طرف نزاع است.

این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی سعادت و کمال انسان از دیدگاه عرفان اسلامی و روان‌شناسی انسان‌گرا انجام شده است. مسأله اصلی این تحقیق، تبیین اندیشه سعادت و کمال از منظر عرفان اسلامی و واکاوی محدودیت‌های روان‌شناسی انسان‌گرا در تبیین کمال انسانی است. یکی از اهداف اصلی این پژوهش نقد و اصلاح روان‌شناسی انسان‌گرا با بهره‌گیری از آموزه‌های انسان‌شناختی عرفان اسلامی است که کمال نهایی انسان را در نیل به مقام خلافت الهی و قرب مطلق می‌داند. روش تحقیق پژوهش توصیف و تحلیل و تطبیق بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای و بر محور آثار عارفان مسلمان و روان‌شناسی انسان‌گرا است، به این صورت که ابتدا مبانی نظری سعادت و کمال و چیستی و حقیقت آن در عرفان اسلامی مورد بررسی قرار گرفته و سپس با تبیین مبانی روانشناسان انسان‌گرا در باب کمال انسان به نقد و واکاوی این مبانی از منظر عرفان اسلامی پرداخته شده و نقاط ضعف این مکتب در تبیین کمال انسان آشکار شده است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که در روان‌شناسی انسان‌گرا، کمال انسان عمدتاً در برآورده‌سازی نیازهای مادی و روانی او خلاصه می‌شود و جهان مادی به‌عنوان صحنه اصلی دستیابی به سعادت در نظر گرفته می‌شود. این نظریه سعادت را بیشتر در تجربیات فردی و اجتماعی و نهایتاً در خودشکوفایی انسان در بستر و ساحت طبیعت می‌بیند. اگرچه این رویکرد تلاش می‌کند به جنبه‌های معنوی انسان نیز توجه کند، اما این معنویت همچنان در چارچوب‌های محدود مادی باقی می‌ماند. در نقطه مقابل، عرفان اسلامی، انسان را موجودی دارای مراتب وجودی می‌داند که کمال او نه در تأمین نیازهای مادی، بلکه در رسیدن به مقام قرب الهی و تحقق ولایت و خلافت الهی است. در این نگرش، سعادت حقیقی انسان در اتصال با حقیقت مطلق الهی تعریف می‌شود. این سعادت نه‌تنها در ارضای نیازهای مادی و روانی خلاصه نمی‌شود، بلکه انسان باید از این نیازها عبور کند و به سوی کمال نهایی خود که فنا فی‌الله و بقا بالله است، گام بردارد.

وحدت شخصی وجود به‌مثابة بنیادی‌ترین آموزه در عرفان اسلامی، از سوی برخی اندیشمندان با شبهه غیراجتماعی بودن و مترتب بر آن ضدتمدنی تلقی‌شدن، مواجه گشته است. در این شبهه، اندیشة «وحدت وجود» با اجتماع‌سازی و همچنین با رفتار اجتماعی ناسازگار است و چنین اندیشه‌ای قابلیت بناسازی تمدن را ندارد. اگر بنا باشد عرفان اسلامی به‌منزلة بخشی از دین اسلام و اندیشه‌ای اثرگذار در تمدن تلقی شود، ضروری است به چنین شبهاتی پاسخ داده یا توجیه مناسبی ارائه شود. در این تحقیق شبهة مزبور به روش «توصیفی ـ تحلیلی» بررسی و پاسخ داده شده است. درنتیجة این بررسی تبیین می‌شود که آموزة «وحدت وجود» علاوه بر پذیرش اجتماع و سازگاری با اجتماع‌سازی، می‌تواند بهترین توجیه را برای ریشة گرایش به رفتار اجتماعی و حتی ضرورت آن ارائه دهد که بدون این اندیشه، اثبات آن اگر ممتنع نباشد دست‌کم دشوار می‌نماید. در ادامه، ویژگی‌های تمدنی این آموزه بررسی و نشان داده شده که این آموزة عرفانی نه‌تنها غیراجتماعی و ضدتمدنی نیست، بلکه قابلیت حل و فصل اساسی و گاه انحصاری برخی مسائل حوزة اجتماعی (مانند دیگرگرایی) را دارا بوده و توجه به آن در ساخت تمدن اسلامی ضروری است.

دیدگاه عرفا در زمینه حکم‌ناپذیری ذات الهی به دو صورت تفسیر شده است: برخی «ذات بما هی ذات» را برتر از هر حکم و توصیفی دانسته‌ و همه توصیف‌های ذات را ناظر به «ذات به حسب تعینات» دانسته‌اند، و برخی مدعی شده‌اند که «ذات به لحاظ مقام اطلاق» فقط احکام مقیدات را نمی‌پذیرد و توصیف آن با احکامی اطلاقی که مضمون آنها هیچ‌گونه تقیید و محدودیت و نقص و تنزلی برای مقام اطلاق به شمار نمی‌رود، صحیح است. به عبارت دقیق‌تر، خود اطلاق مقسمی احکامی دارد که به هیچ یک از تعینات و مقیدات، اعم از لابشرط قسمی، به شرط‌ لا و به شرط شیء، مربوط نمی‌شوند. طبعا این احکام، احکام مطلق بما هو مطلق‌اند نه احکام مطلق بما هو متعین. در نوشتار حاضر، با روش تحلیلی ـ توصیفی، شواهد تفسیر دوم را ارزیابی کرده‌ و نشان داده‌ایم که این تفسیر نه مطابق سخن عارفان است و نه فی‌نفسه صحیح است.

تقریبا همة اندیشمندان برجستة مسلمان، هم نظریة «تشبیه و تجسم» و هم نظریة «تعطیل و تنزیه صرف» را باطل می‌دانند و بر این باورند که با وجود منزه بودن خداوند از صفات مخلوقات و محدثات، شناخت اجمالی و غیراکتناهی او به نحو حضوری و حصولی امکان‌پذیر است. عرفا نیز تشبیه و تعطیل را باطل، و شناخت اجمالی خداوند را ممکن می‌دانند ولی ایشان، برخلاف سایر اندیشمندان مسلمان، معتقدند که هیچ مخلوقی نمی‌تواند با هیچ‌یک از قوای ادراکی خود، ذات الهی را بدون حجاب ببیند و توصیف کند. از نظر ایشان، آنچه تصور می‌شود شناخت اجمالی و توصیف ذات الهی به حسب ذات است، درحقیقت شناخت اجمالی و توصیف ذات به حسب تعینات و به اندازة تعینات است. این دیدگاه را نه می‌توان «تشبیه» دانست و نه «تعطیل و تنزیه صرف». دیدگاه عرفا در مورد شناخت ذات بما هی ذات، «فوق تنزیه و تشبیه دانستن ذات» است. در نوشتار حاضر، با روش تحلیلی ـ توصیفی، حکم‌ناپذیری ذات را تبیین و بررسی کرده و برخی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن را با اندیشة فلاسفه و نظریة تعطیل برجسته، و برخی شواهد عرفانی و نقلی آن را ذکر نموده‌ایم‌.

قطعاً خداوند را می‌توان شناخت و می‌توان توصیف کرد، اما در اینکه خداوند را به چه اندازه می‌توان شناخت و توصیف کرد، اختلافات زیادی وجود دارد. برخی معتقدند: خداوند را اجمالاً هم با علم حضوری و هم با علم حصولی می‌توان شناخت. برخی دیگر معتقدند: خداوند را فقط به صورت حصولی و از راه افعال و آثارش می‌توان شناخت. عرفا معتقدند: ذات خداوند را، هم با علم حضوری و هم با علم حصولی می‌توان شناخت، ولی به اندازه‌ای که در افعال خود ظهور کرده است، نه به‌صورتی‌که فی‌نفسه هست. به‌عبارت دیگر،‌ از نظر عرفا، شناخت حضوری و حصولی افعال و تجلیات و تعینات خداوند، شناخت حضوری و حصولی خود خداوند به صورت محدود و از ورای حجاب و از دریچة تجلیات است، و هیچ مخلوقی نمی‌تواند بیش از این مقدار، یعنی به صورت مستقیم و بدون حجاب تجلی و تعین، خداوند را با علوم حضوری و حصولی بیابد و توصیف کند. این مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی، برخی از دلایل عقلی و شواهد نقلی و عرفانی آموزة «حکم‌ناپذیری ذات بدون حجاب تعینات» را بررسی کرده است.ما در این مقاله، در ضمن ارائة شواهدی از متون عرفانی «حکم‌ناپذیری ذات بدون حجاب تعینات»، با روش تحلیلی و توصیفی، برخی از شواهد نقلی و ادلة عقلی این اندیشه را بررسی کرده‌ و نشان داده‌ایم که این آموزه برخلاف عقل و شرع نیست.

صدرالمتألهین حرکت جوهری را در طبیعت مادی به اثبات رسانید. در فلسفه او، نفس نیز از موارد متحرک به‌شمار می‌رود. با توجه به انکار حرکت در مجردات از سوی مشهور فلاسفه (از جمله ملاصدرا)، بین تجرد و تحرک نفس تنافی پنداشته شده است. بنابراین چیستی و چگونگی حرکت، به‌ ویژه تصویر آن در نفس مورد اختلاف واقع شده است. در این مقاله پس از تشریح معنای حرکت و چیستی حرکت جوهری، با بررسی راه‌حل‌های متعدد حکما در جمع میان تجرد و حرکت در نفس به نقد همه آنها پرداخته‌ایم و پس از اثبات امکان تجمیع تجرد و حرکت در نفس، چگونگی تحقق آن در نفس را مورد بازبینی قرار داده‌ایم. نهایتاً پنج نوع حرکت برای نفس در کلام حکما و در تاریخ علم النفس فلسفی یافته و آنها را نقد کرده‌ایم. نفس مجـرد است، اما حرکت جوهـری در آن نیز امکان‌پذیر است. این حرکت به‌نحو استمراری محقق می‌شود.