جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: انجیلیکا نویفرت، شرق‌شناس آلمانی (1943)، روش جدیدی در شرق‌شناسی غربی ایجاد کرد که شامل بازگشت به نقد تاریخی و توجه به شرایط اجتماعی‌ای بود که متن قرآنی در آن شکل گرفت، زیرا او معتقد بود این متن منتقل شده تا زمانی که پس‌زمینه تاریخی و اجتماعی آن را نفهمیم، مبهم خواهد ماند. بنابراین لازم بود رابطه بین متن قرآنی و تاریخی که در آن به قدرت دینی دست یافته است شناخته شود؛ در آن صورت متن به یک متن مقدس تبدیل شد و به عنوان یک مرجع مستند شد. همچنین نویفرت توجه داشت تا خوانشی از متن قرآنی ارائه دهد که مطابق با زمینه زمانی انتشار آن باشد، که با رجوع به فقه زبان‌شناسی که زبان را از طریق منابع تاریخی آن بررسی می‌کند، انجام شد. ضمناً، مطالعه قرآن در حالت شفاهی آن افق تازه‌ای برای مطالعه طبیعت گفتمان و مکانیزم دریافت آن باز می‌کند، و پژوهش درباره چگونگی ارائه مدارک و اثبات صحت آنها و برعکس، نحوه اعتراض به آن‌ها را ممکن می‌سازد. از دیدگاه نوایفرت، قرآن شکافی بین غرب و خاورمیانه ایجاد کرد به دلایل زیادی که همه آن‌ها حول پیوند تاریخی قرآن و تورات و همچنین پیوند اجتماعی و قومی می‌چرخد. بنابراین، او سعی می‌کند ماهیت گفتمان قرآنی را از متن نوشته شده بررسی کند و تصویر خود را از زندگی خوشبخت موعود نشان دهد و آن را با دیدگاه تمدن‌های باستانی شرقی مرتبط کند، تا این گفتمان ابزار شکل‌دهنده جریان حیاتی و پخش‌کننده روحیه امید و اتحاد میان پیروانش باشد؛ این یک نوع تفکر شرق‌شناسانه جدید است.

یکی از عمده‌ترین نظرات خاورشناسان درباره منشأ و ریشه معارف اعتقادی شیعه، اقتباس آن از آموزه‌های عهدین است. در همین راستا، آنگلیکا نویورت و جین دمن مک اولیف در دائرة المعارف قرآن (Encyclopedea of the Qur'an)، رنج و نجات‌بخشی حضرت زهرا (س) را اقتباس از جایگاه مریم (س) در مسیحیت دانسته‌اند. بحث از این مسئله به جهت پیوند آن با منشأ و ریشه اعتقادات شیعه امامیه و همچنین ضرورت شناسایی و تحلیل نظرات خاورشناسان شیعه پژوه، از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. از این رو مقاله حاضر در صدد است با روش توصیفی ـ تحلیلی، به مقایسه جایگاه حضرت زهرا (س) در شیعه با نقش حضرت مریم (س) در مسیحیت پرداخته و با توجه به آن، ادعای اقتباس را مورد ارزیابی قرار دهد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که در نگاه مسیحیت، مریم (س) با بکارت دائمی، به مثابه مادر خدا و بانوی غم، ابعاد شخصیتی، اجتماعی و سیاسی کم‌رنگ‌تری در حرکت مسیح (ع) دارد. اما حضرت زهرا (س) در نگاه شیعه، به مثابه معیار اخلاقی و الگوی فردی، اجتماعی و سیاسی معرفی شده است. از سوی دیگر مفهوم رنج و نجات‌بخشی در شیعه و مسیحیت نیز دارای تفاوت‌های بنیادین بوده و از این رو ادعای اقتباس جایگاه حضرت زهرا (س) از مریم (س) در مسیحیت، دارای تناقضات و ابهامات جدی است.

آنجلیکا نویورت[۱] اسلام‌شناس آلمانی در سال ۱۹۴۳ در نیونبرگ[۲] زاده شد. در سال ۱۹۶۵ به ایران آمد تا به عنوان آموزگار در خانواده‌ای فرانسوی خدمت کند. علاقمندی او به زبان و ادبیات فارسی باعث شد تا در این رشته و در دانشگاه تهران ثبت نام کند. گرچه نویورت تنها شش ماه در ایران بود اما در همین مدت توانست زبان فارسی را تا حدود زیادی بیاموزد. پس از بازگشت به آلمان قصد داشت تا مطالعاتش را در حوزه زبان و ادبیات فارسی ادامه دهد اما هیچ دانشگاه و یا موسسه آموزشی مناسبی  در این زمینه نیافت. به ناچار به مطالعات زبان عربی روی آورد و عربی، مطالعات اسلامی، مطالعات و ادبیات سامی و زبان‌شناسی‌ کلاسیک را در گونیگن[۳] آلمان و دانشگاه اورشلیم آموخت و درجه دکتری را در سال ۱۹۷۲ از دانشگاه گونیگن کسب کرد. سپس به دانشگاه مونیخ رفت و درجه دکترای علوم انسانی را نیز بدست آورد. او رساله دکترای خود را ترجمه کتابی عربی از ارسطو درباره فلسفه الهی انتخاب کرد. چرا که برخی نوشته‌های ارسطو به زبان یونانی از بین رفته اما ترجمه آن‌ها به عربی موجود است. این نوشته‌ها توسط فیلسوفی به نام عبداللطیف بغدادی به عربی تفسیر و تلخیص شده بود. وی در آواخر دهه هفتاد مرتبه استادی دانشگاه مونیخ را بدست آورد و رساله استادی خود را درباره ساختار سوره‌های مکی قرآن نوشت. این رساله که مهم‌ترین اثر او نیز محسوب می‌شود نتیجه آموخته‌های قرآنی وی در فلسطین و نزد امام جماعت مسجد الاقصی بود.  معروف ترین استاد وی در مطالعات قرآنی، آنتوان اشپیتالر[۴] در دانشگاه مونیخ بوده است که خود از شاگردان پِرِتْسِل[۵] به شمار می رود. آنجلیکا نویورت به عنوان استاد در دانشگاه‌های زیادی از جمله دانشگاه اردن، دانشگاه مونیخ، دانشگاه بامبرگ[۶] و دانشگاه عین الشمس قاهره تدریس کرده است.  از ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۹  مدیریت موسسه  شرق‌شناسی جامعه آلمان شرقی را در استانبول و بیروت بر عهده داشت. زمینه‌های کاری وی به غیر از تدریس شامل تالیف و برگزاری کنفرانس و سخنرانی است. تالیفات او نخست در حوزه‌ مطالعات قرآنی و تفسیری و سپس ادبیات معاصر عرب بویژه شعر فلسطین است. تحقیقات اخیر نویورت بر روی  ادبیات کلاسیک و مدرن عرب و قرآن دراواخر دوران باستان متمرکز است. در سال ۲۰۰۸ دکترای افتخاری الهیات کاتالویک از طرف دانشگاه بامبرگ به نویورت اهدا شد. در ۲۰۰۹ به عنوان یکی از اعضای آکادمی ملی علمی آلمان ( لئوپلدینا)[۷] و در ۲۰۱۱ به عنوان یکی از اعضای آکادمی آمریکایی علوم و هنر انتخاب شد. از دیگر افتخارات وی کسب جایزه زیگموند فروید[۸] برای انجام پژوهش‌های قرآنی است. سال‌ها ریاست پروژهٔ بین‌المللی «کورپوس قرآن» [9] را در آکادمی علوم برلین-براندنبورگ بر عهده داشت این پروژه توسط آکادمی علوم انسانی برلین- براندنبورگ اجرا می‌شود و دارای چند بخش است. بخش نخست آن مربوط به مستند سازی متن قرآن است که در آن به بررسی نسخ خطی قران کریم و مصاحف چهار قرن اول اسلامی پرداخته می‌شود تا با مقایسه میان نسخ گوناگون و رسم الخط کوفی و حجازی به تاریخ واحدی برای تدوین قرآن رسید. کار این بخش تقریبا به اتمام رسیده است. بخش دیگر آن مربوط به مشاهده و مقایسه شباهت‌ها و تفاوت‌های میان سور قرآنی و متون کتاب‌های مقدس یهودیان و مسیحیان چون عهدین و مزامیر است. بخش سوم برای رسیدن به یک تفسیر واحد با توجه به برداشت‌های مختلف، تحلیل‌های انتقادی و نظرات قدیم و جدید تلاش می‌کند. میشاییل مارکس[۱۰] و نیکلای سینایی[۱۱] در اجرای این پروژه با نویورت همکاری داشت. آنجلیکا نویورت از سال ۱۹۹۱ استاد ثابت مطالعات و ادبیات عربی دانشگاه برلین بوده است. کتابشناسی : Neuwirth, Angelika (2007). “Orientalism in Oriental Studies? Qur’anic Studies as a Case in Point”. Journal of Qur’anic Studies 9 (21): 115–۱۲۷. doi:10.3366/e1465359108000119. Neuwirth, Angelika (2008). “Two Views of History and Human Future: Qur’anic and Biblical Renderings of Divine Promises”. Journal of Qur’anic Studies 10 (1): 1–۲۰. doi:10.3366/e1465359109000217. Neuwirth, Angelika (2010). Der Koran als Text der Spätantike: Ein europäischer Zugang. Berlin: Insel Verlag. ISBN 9783458710264. Neuwirth, Angelika; Sinai, Nicolai; Marx, Michael (2010). The Quran in context: historical and literary investigations into the Quranic milieu. Leiden: Brill. ISBN 9004176888. Neuwirth, Angelika (2014). Scripture, Poetry and the Making of a Community: Reading the Qur’an as a Literary Text. Oxford: OUP. ISBN 9780198701644. ____________________________________________________ [۱] – Angelika Neuwirth [۲] – Nienburg [۳] – Göttingen [۴] – Anton Spitaler [۵] – Pretzel [۶] – Bamberg [۷] – Leopoldina [۸] – Sigmund Freud [۹] – Corpus Coranicum [۱۰] – Michael Marx [۱۱] –  Nicolai Sinai سیدموسوی

آنگلیکا نویورت از قرآن‌پژوهان مهم عصر ماست که با انتقاد از غرض‌ورزی‌های معهود در قرآن‌پژوهی خاورشناسان، بر آن شده تا با رویکردی تاریخی مبتنی بر روش تاریخی-انتقادی مطالعات عهدین، فهمی نوین از قرآن ارایه کند. وی در کتاب «قرآن و باستان متاخر»، که در حکم مقدمه تفسیر چند جلدی وی از قرآن نیز هست، به تشریح رویکرد خود پرداخته است. در این رساله، برای پاسخ به این مساله که قرآن‌پژوهی نویورت و مبانی و/یا نتایج آن چه تاثیری بر باور اصالت وحی نزد شیعه دارد، ابتدا به تبیین پیش‌فرض‌ها و مبانی مستقیم و غیر مستقیم نویورت، که اساساً تاریخی نیستند و ماهیتی هستی‌شناسانه و/یا کلامی دارند، پرداخته شده‌ و سپس این پیش‌فرض‌ها در بوته نقد قرار گرفته است. نویورت عملاً منکر نبوت پیامبر اسلام -صلی الله علیه و آله- است و قرآن را برگرفته از متون عهدینی می‌داند که در تعامل اعلان‌کننده و مخاطبش به صورت تدریجی شکل گرفته است. سایر مبانی هسی‌شناسانه وی به طور خلاصه عبارتند از: برخی آیات قرآن مطابق با واقع نیستند، برخی سور جزء قرآن نیستند، برخی آیات بعداً به سوره‌ها اضافه شده‌اند، مناسک اسلامی مبتنی بر مناسک مشرکان و اهل کتاب است، آثار مسلمانان فاقد ارزش علمی هستند و اینکه وحی نوعی تجربه عرفانی است و محتوای لفظی ندارد. پس از نقد و بررسی این مبانی، نتیجه آن است که نویورت از حد یک مطالعه پدیدارشناسانه فراتر رفته و اظهار نظرهای الهیاتی و کلامی داشته است. به علاوه، او در این مسیر دچار خطاهای منطقی شده است، من جمله عدم ارایه دلایل کافی برای ادعاهایش، عدم پایبندی همیشگی به مبانی خود، گزینشی عمل کردن در رجوع به آیات قرآن و ترجمه و تفسیر آنها و گزینشی عمل کردن در مورد شواهد تاریخی. از سوی دیگر با مراجعه به نظرات علامه طباطبایی و تبیین دیدگاه او در باب حقیقت قرآن و وحی الهی، معلوم شد که در باور شیعه، قرآن کلام خداست که با الفاظ بر پیامبر اسلام -صلی الله علیه و آله- نازل شده است و حضرتش مطابق با اراده الهی آن را بر مردم تلاوت کرده است. در نهایت نشان داده شد که مطالعات و رویکرد نویورت از اساس با باور شیعه در تعارض است و به جهت آمیخته بودن با پیش‌فرض‌های غیرموجه و غرض‌ورزانه ، نمی‌تواند به فهم درستی از قرآن منجر شود.

بازآفرینی اسطوره‌ها در قرآن و اسطوره زدایی از قرآن ازجمله مباحثی است که در مطالعات قرآنی خاورشناسان با رویکردهای گوناگون به چشم می‌خورد. برخی از خاورشناسان با رویکردی بافتگرایانه سعی در بازیابی مفاهیم قرآن در معلومات و کهن‌الگوهای موجود در بافت زمان نزول داشته و در این مسیر به نقش قرآن به عنوان اسطوره زدا یا اسطوره آفرین اشاره کرده‌اند. برخی دیگر از خاورشناسان نیز با رویکردی پدیدارشناسانه و با تأکید بر اصول روش شناختی این رویکرد که بر تطبیق و مقایسه پدیده‌ها در تاریخ استوار است، به مطالعه قرآن پرداخته و خوانشی اسطوره‌ای از قرآن را ارائه می‌کنند. آنه ماری شیمل و آنجلیکا نویورت را می‌توان به عنوان نمایندگان این دو جریان و رویکرد در مطالعات قرآنی خاورشناسان معرفی کرد. مقاله حاضر با تأکید بر آرای این دو خاورشناس، علاوه بر تبیین اسطوره از نگاه آنان به نقد روشی و محتوایی آرای آنان پرداخته است. افزون بر آن، گونه‌های اسطوره در قرآن و منابع پیرامونی آن و مطالعه موردهای معراج و قربانی به عنوان نمونه‌های بازآفرینی اسطوره و اسطوره زدایی در قرآن از نگاه این خاورشناسان مورد توجه قرار گرفته است.

رویکرد ساختارگرای نویورت بیانگر کاربست روش هم زمانی و در زمانی در کنار یکدیگر است. وی روش هم زمانی را در مطالعه قرآن روشی نارکارآمد می داند که قادر نیست روش تعامل قرآن با بافت رایج زمانش را تحلیل کندو در نتیجه یگانگی و خلاقیت قران را آشکار نمی سازد. رویکرد ساختارگرای نویورت همانند جرجانی در معناشناسی هم زمانی منحصر نمی ماند.وی ساختارهای ادبی سوره را در بستر و بافت تاریخی بررسی می کند و بدین طریق، کارکرد و هدف از‌آنها را تبیین می کند. محقق در این مقاله با بهره گیری از رویکرد توصیفی- تحلیلی نظریه ساختارگرای نویورت را تحلیل نموده است. نتایج تحقیق بیانگر این نکته است که وی همانند جرجانی با کاربست روش درزمانی ساختارها را در بستر و تاریخ شکل گیری شان مد نظر قرار داده است. از جمله ساختارهای ادبی که نویورت آنها را در بستر تاریخی و با توجه به بافت سوره بررسی کرده سجع و خوشه سوگندهای قرآن است. رویکرد نویورت بیانگر ابداعات و استقلال قرآن و نه اقتباسی و کپی بودن آن از منابع مقدس پیشین است.

پژوهش پیش رو بر این باور استوار است که مفاهیم نظری مطرح شده توسط ولفگانگ ایزر در نظریه‌‌‌ی "واکنش خواننده" ابزار تحلیلی ارزشمندی جهت بررسی متن قرآن و متون تفسیری از چشم اندازی نو ارائه می‌‌دهد. این نظریه ضمن تمرکز بر فرآیند تعامل میان متن و خواننده، بر اهمیت "فضاهای نامتعین " متن در پویایی این تعامل تأکید داشته و چگونگی تکمیل این فضاها را از سوی خواننده در حین فرآیند خواندن، بررسی‌‌ می‌‌‌نماید. بر این اساس، در این پژوهش با تمرکز بر سوره‌ی مبارکه‌ی الرحمن که با برخورداری از یک ساختار متمایز، از پتانسیل بالایی جهت پژوهش بهره‌مند است، نخست، فضاهای نامتعین بهشت را شناسایی و سپس با در نظر گرفتن خاورشناس آلمانی آنگلیکا نویورت به عنوان یکی از خوانندگان سوره، چگونگی تعامل وی با این فضاها را مورد واکاوی قرار داده‌ایم. نویورت در پژوهش‌‌های ‌قرآنی خود، با در نظر گرفتن هر سوره به عنوان یک واحد ادبی منسجم، درصدد ارائه خوانش تفسیری نوین از سوره است. هدف از این پژوهش، ارائه چشم اندازی بدیع جهت بررسی متن قرآن و تحلیل متون تفسیری است. این پژوهش نشان‌‌ می‌‌‌دهد نویورت در خوانش خود از این سوره، سعی دارد فضاهای نامتعین موجود را با بهره گیری از اطلاعات متون دینی پیشین و تحلیل‌‌های ‌خود از شعر جاهلی، تکمیل نماید.

نقد فرمی که پلی میان رویکرد تاریخی و رویکرد ادبی است، یکی از پرکاربردترین روش‌های فهم قرآن به ویژه در میان خاورشناسان محسوب می‌شود. در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای انجام شده، نگارندگان به دنبال درک این مسئله هستند که نقد فرمی برای تحلیل متن قرآن، چه مبانی و نتایجی دارد. آن‌ها ابتدا به بررسی مفهوم‌شناسی، هدف و مراحل این روش پرداخته و سپس در مرحله دوم، کاربست این روش در قرآن توسط آنگلیکا نویورت را تبیین می‌کنند. نویورت در نقد فرمی قرآن به «توجه به وجه شفاهی قرآن»، «جدا کردن واحد و تعیین گونه ادبی» و در نهایت «بازسازی شرایط تاریخی» پرداخته است. در مرحله «جدا کردن واحد و تعیین گونه ادبی»، مرزبندی واحدهای قرآنی از طریق «گونه‌شناسی آیات» و توجه به «تکرار آیات» انجام می‌شود. به اعتقاد او، آیات قرآنی به تک‌بخشی، چندبخشی و آیات با بند پایانی تقسیم می‌شوند و آیات تک‌بخشی شامل خوشه‌سوگندها و نیایش‌های توحیدی هستند. مرحله «بازسازی شرایط تاریخی» از نظر نویورت، در چهار بخش بازسازی شرایط تاریخی سوره‌های ابتدایی، میانی مکی، مکی متاخر و سوره‌های مدنی انجام می‌شود. کاربست نقد فرمی درباره قرآن می‌تواند مفید باشد، اما از نقدهای وارد بر این روش می‌توان به غفلت از پیچیدگی‌های ایدئولوژیک در زمینه تاریخی متن یا مفروضات مفسران، غفلت از ویژگی‌های واحدهای ادبی شفاهی طولانی و پیچیده، نداشتن اطلاعات کافی از زمینه اجتماعی متن و شکل‌گیری فرضیه‌های بدون دلیل، بی‌توجهی به تفسیرهای زندگینامه‌ای یا روانشناختی و غفلت از شکل نهایی متن و نقد بلاغی اشاره کرد.