جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

فهم روشمند حدیث به عنوان مهم ترین منبع دستیابی به آموزه های دینی در حوزه های مختلف، مهم ترین نیاز پژوهشگران حوزه علوم و معارف اسلامی است.این فهم روشمند که با ارائه راهکارهای مختلف می کوشد، زمینه برداشت صحیح را فراهم آرد، در عین حال راه را بر آسیب های احتمالی این مسیر می بندد. دانشیان حوزه علوم دین، با درک این واقعیت، به دنبال ارائه و بنیانگذاری اصولی و روش هایی بوده اند که با استفاده از آن بتوان به این دو هدف والا دست یابند و یاریگر دیگران در این راه باشند. هر چند در بیان دانشمندان قدیم این اصول و روش ها به گونه امروزین سامان نیافته اند، بی شک چون قوانینی نانوشته مورد توجه و مراعات قرار می گرفتند. کشف و بازیابی این قواعد و اصول و پی بردن به مسیری که ایشان در فهم حدیث طی می کردند، کمک شایانی به جویندگان دانش حدیث خواهد کرد. از جمله کتاب روح الأحباب فی شرح شهاب الأخبار اثر گرانسنگ ابوالفتوح رازی از زمره عالمان بزرگ قرن 6 و از پایگاه کهن تشیع و از دیار عالمان بزرگی چون کلینی و صدوق است. هرچند اصطلاح فقه الحدیث در میان عالمان این رشته اصطلاحی شناخته شده است؛ و هرچه به فهم محتوای آن یاری رساند، زیر مجموعه این دانش به شمار می آید، گاهی به جای آن، تعبیر شرح الحدیث به کار رفته است و گویای هر آنچه در مسیر فهم متن و حل مشکلات آن به کار می رود، می باشد. انتخاب این نام برای کتاب توسط ابوالفتوح نیز یکی از مصادیق این امر است. تألیف این کتاب که در دوران به ظاهر رکود حدیث شیعی نگارش یافته است، ژرفایی از دانش به روش فهم و شرح حدیث را در این دوران مهم به روی خواننده می گشاید. و از سویی دیگر شرحی است شیعی و ظریف بر کتابی سنی، که بدون کمترین اهانتی به صحابه و فقهاء اهل سنت نگاشته شده است. و این خود بیانگر ارتباط عمیق دانشی مهمترین پایگاه شیعی با متون و روایات اهل سنت است. به نظر شاگردی جار الله زمخشری و وجود عالمان و دانشمندان اهل سنت به همراه بخشی از پیروان خود ، در شکل گیری شخصیت تقریبی ابوالفتوح نقش مهمی داشته است. با وجود معروفیت این شرح در زمان خود، به گونه ای شیخ منتجب الدین و عبد الجلیل در فهرست آثار ابوالفتوح از این کتاب نام می برند، عدم دست رسی به متن این کتاب در طول این سالیان دراز به گونه ای بوده است که آغا بزرگ تهرانی نقل هایی از آن در بحار الأنوار، النقض و مستدرک را باقی مانده از این کتاب می داند . در مجموعه آثار کنگره ابو الفتوح که در سال 84 برگزار شد نیز، بعد از نام بردن این کتاب در فهرست آثار ابوالفتوح اینگونه آمده است: کتاب در دسترس نیست و نشانی از آن وجود ندارد و آنچه در دست رس است، نقل فرازهایی از کتاب است که در آثار دیگران درج افتاده است، مانند آنچه ملا عبد الصمد همدانی در کتاب بحر المعارف خود نقل کرده است. با این حال این کتاب که از کتب مهم شرح الحدیثی است، به تازگی توسط عتبه حسینیه به چاپ رسیده است ـ و نگارنده بخشی از کار تقویم نص و مصدریابی نسخه خطی، آن را به عهده داشته است ـ به دلیل در دست رس نبودن مغفول مانده است در حالی که منبع مهمی در شرح الحدیث به شمار می آید و بیانگر دقت و تبحر خاص نویسنده آن در ارائه روش هایی مفید در شرح الحدیث است. با اینکه جنبه ادبی این شرح چشم نواز است و آشنایی شگفت او با لغت ذهن خواننده را مجذوب خود می کند، و دقایق صرفی و نحوی و اشتقاق لغات را به زیبایی تصویر می کشد؛ جامع نکات بسیار مهم روایی و شرح الحدیثی است. به نظر اساس این شرح بر یک نظام و روش خاص از جنبه های دیگر در شرح الحدیث نیز هست. شاگردی عالم بزرگ اهل سنت زمخشری بر تسلط و فهم او بر حدیث اثر گذار بوده است به نحوی که در ضمن کتاب چندین بار با بزرگ داشت یاد او از نظرات مستقیم وی بهره گرفته است. استفاده او از کتاب الفائق در شرح لغات نیز گوشه دیگری از ظرافت شرح شیعی او بر یک کتاب اهل سنت گواه این مطلب است. روش کلی وی در شرح احادیث مسند الشهاب اغلب به این ترتیب است که ابتدا متن حدیث را آورده وسپس از جهات صرفی و نحوی و با کمک تبحر خاص خود در علم لغت به بحث ادامه می دهد. در ادامه با نقل حدیث، قصه یا مطلبی به مناسبت بحث می پردازد. مطالعه و تحلیل فرایند شرح و فهم حدیث توسط وی، نتایج قابل توجهی را به خواننده ارئه می کند.

مقاله حاضر با روش توصیفی _ تحلیلی به تطبیق دیدگاه تفسیری دو مفسر فریقین، ابوالفتوح رازی و بیضاوی، ذیل آیه ابتلاء (البقره/124) می‌پردازد. تمایز دیدگاه تفسیری دو مفسر نامبرده به اختلاف مبنایی مذهبی و اعتقادی ایشان در موضوع امامت خصوصا در لزوم نصب و تعیین امام (به نص الهی یا انتخاب شورا)، و نیز مصداق و ویژگی خاص عصمت و علم امام بر می‌گردد. از بررسی این دو دیدگاه به دست می‌آید که هر دو مفسر قائل به اختصاص مقام امامت برای حضرت ابراهیم؟ع؟ علاوه بر مقام نبوت هستند و بنا به پاسخ خداوند مبنی برعدم تخصیص عهد الهی به ذریه ظالم آن حضرت، اعتقاد به تداوم این مقام در ذریه غیر ظالم آل ابراهیم؟ع؟ دارند؛ اما وجه تمایز آنکه بیضاوی همچون اکثر اهل سنت و خصوصا دیدگاه اشاعره معتقد به نصب امام بعد از پیامبر اکرم؟صل؟ به نص الهی و تعیین مصداق مشخص نیست، بلکه قائل به انتخاب شورا و بیعت مردم است و توصیه‌های پیامبر اکرم؟صل؟ را در این مورد تعیینی نمی‌داند. بیضاوی عهد را در آیه ابتلاء به معنای عهد عام الهی می‌داند که شامل هر منصب الهی در دین است و صرفا دلالت بر ظالم نبودن یعنی فاسق نبودنِ جانشین پیامبر به عنوان امام امت دارد؛ در حالی که ابوالفتوح رازی با استناد به دیگر آیات قرآن و نیز بنا به ظاهر و سیاق آیه ابتلاء و توجه به روایات معصومین، عهد را به معنای عهد خاص یعنی امامت خاص معصومان می‌داند که به آل ابراهیم؟ع؟ می‌رسد و بعد از پیامبر اکرم؟صل؟ صرفاً عترت معصوم پیامبر شایسته این مقام هستند.

دانش اسباب‌النزول به‌مثابه یکی از ابزارهای فهم مضامین قرآن، تأثیر مهمی در سیر تطور نگارش کتب تفسیری داشته است. یکی از موضوعات مهمی که در بازخوانی انتقادی رویکردهای معاصر به اسباب‌النزول ضروری به نظر می‌رسد، ترسیم چگونگی اهتمام مفسران در میراث فرهنگی دانش تفسیراست. تفسیر «روض‌الجنان و روح الجنان» ابوالفتوح رازی یکی از کتب تفسیری شیعی قرن ششم با رویکرد کلامی- اجتهادی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به نقش روایات سبب نزول و میزان تأثیر فضای فرهنگی آن دوره در فهم آیات قرآن کریم پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که عنایت و اهتمام ویژه‌ی ابوالفتوح رازی به روایات سبب نزول به‌گونه‌ای است که در نظر او این‌گونه روایات پیوند وثیقی با فرهنگ عصر نزول دارد؛ به‌گونه‌ای که برای فهم بهتر آیات قرآن کریم به روایات بسیاری اعتماد کرده و از آن در ارزیابی محتوایی یا متنی مدد گرفته است، این تا جایی است که برخی روایات سبب نزول را نیز در فهم آیات ناکارآمد دانسته و معیارهایی را برای نقد روایات اتخاذ کرده است که نوشتار حاضر بیان کارکردها و معیارهای نقادانه ابوالفتوح رازی و میزان کمی هر یک از این کاربست‌ها را تشریح می‌کند.

در تفسیر، ترجمه و تأویل قرآن کریم با ترجمه آزاد و عدم پایبندی به برخی ظرافت­ها روبه ­رو هستیم؛ از جمله امور بلاغی از حذف، ایصال، فصل، تشبیه، استعاره و کنایه و ... در حد فراوانی استفاده شده است. لذا مترجم باید به این امر دقت و تسلط کامل داشته باشد. از موارد دیگری که پیش روی ما قرار دارد، تنوع و تفاوت­ های ترجمه و تفسیر قرآن کریم است. دو فرهنگ، دو سلیقه و دو زمان مختلف در رویکردهای ترجمه­ ها تأثیرگذار است و این موارد می­ تواند هم در ذوق پدیدآورندگان مؤثر باشد و هم در دریافت کننده­ ها. بنابراین، در این پژوهش این نکات بحث برانگیز به آن اشاره شده است. این پژوهش در صدد است که با بهره­ جویی از شیوه توصیفی– تحلیلی و با هدف تبیین رویکرد ترجمه با محوریت دو مترجم و متفکر قرآنی یعنی موسوی گرمارودی و ابوالفتوح رازی پرداخته شود. هدف از انجام این پژوهش اثبات این فرضیه است که در ترجمه و تفسیرهای قرآنی گرمارودی، عامه ­پسند و نزدیک به زبان مردم بودن، سلیس و روان بودن بسیار به چشم می ­خورد و در ترجمه ابوالفتوح رازی، اولین ترجمه و تفسیری است که به زبان دری ارائه شده است و از ابتدای ترجمۀ بخشی از آیات را به دست می­ دهد، آنگاه به تفسیر آنها می ­پردازد.

ضمن یادداشتهای برافزوده نسخه کهنی از النهایة شیخ طوسی مورخ 554ق (کتابخانه آستان قدس رضوی، ش 49277) متن کوتاهی شامل چند پرسش فقهی درباره نیت از ابوالفتوح رازی و پاسخهای او نوشته شده است. این متن از آن رو حائز اهمیت است که تنها متن فقهی مستقلی است که از ابوالفتوح رازی سراغ داریم. همچنین جزء کهنه‌ترین متون فقه شیعی به زبان فارسی محسوب می‌شود.