جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این رساله به بررسی و نقد پیامدهای فلسفی تبیین باور دینی از منظر علوم شناختی دین (CSR) با تأکید ویژه بر آراء متضاد پاسکال بویر و جاستین برت می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش این است که یافته‌های این حوزه علمی نوپا، که منشأ باورهای دینی را در سازوکارهای شناختی تکامل‌یافته انسان جستجو می‌کند، چه تأثیری بر دو حوزه کلیدی «صدق هستی‌شناختی» و «توجیه معرفت‌شناختی» باور دینی دارد. این حوزه غالباً در دوگانه‌ی تقلیل‌گرایی علمی و انکار دفاعی گرفتار شده است و ضرورت این پژوهش در ارائه چارچوبی منسجم برای فراتر رفتن از این دوگانه و ایجاد یک گفتگوی سازنده میان علم و فلسفه نهفته است. این پژوهش با هدف ارائه یک تحلیل انتقادی عمیق، با اتخاذ یک روش تحلیلی-انتقادی و با ارائه یک چارچوب نظری نوین تحت عنوان «نظریه سه‌سطحی باور دینی»، به تحلیل و ارزیابی این پیامدها می‌پردازد. این نظریه، باورهای دینی را به سه لایه متمایز اما مرتبط تقسیم می‌کند: سطح اول باورهای شهودی (مانند باور به عاملیت فراطبیعی)، سطح دوم باورهای شهودی-الاهیاتی (مانند باور به خدای شخص‌وار و قادر و عالم مطلق)، و سطح سوم باورهای الاهیاتی پیچیده (مانند آموزه‌های کلامی نظام‌مند). یافته‌های پژوهش در حوزه هستی‌شناسی نشان می‌دهد که تبیین شناختی منشأ باور دینی، به خودی خود، دلالتی بر صدق یا کذب محتوای آن ندارد و استدلال‌های هر دو گروه موافق و مخالف خداباوری که از این یافته‌ها بهره می‌برند، از یک «پرش معرفتی» و خلط میان منشأ پیدایش باور و صدق محتوای آن رنج می‌برند و لذا فاقد اعتبار فلسفی لازم هستند. مهم‌ترین دستاورد این رساله، ارائه یک الگوی چندوجهی برای توجیه معرفت‌شناختی و معقولیت باور دینی است که بر اساس آن، هر سطح از باور نیازمند رویکردی متناسب با ماهیت خود است. بر این اساس، باورهای شهودی (سطح اول) با رویکردی برون‌گرایانه (مانند معرفت‌شناسی اصلاح‌شده و اعتمادگرایی) به بهترین شکل توجیه می‌شوند؛ باورهای شهودی-الاهیاتی (سطح دوم) نیازمند رویکردی ترکیبی یا دوپایه هستند که هم قابلیت اعتماد فرآیند شناختی و هم انسجام درونی و گواهی را در بر می‌گیرد؛ و در نهایت، باورهای الاهیاتی پیچیده (سطح سوم) با رویکردی درون‌گرایانه، مبتنی بر انسجام‌گرایی و استدلال‌محوری، ارزیابی می‌شوند. در نهایت، این پژوهش نتیجه می‌گیرد که ارزش اصلی علوم شناختی دین برای فلسفه و الهیات، نه در داوری نهایی درباره وجود خدا، بلکه در فراهم آوردن ابزاری قدرتمند برای فهم دقیق‌تر سازوکارهای شکل‌گیری، ماندگاری و انتقال باورهاست. این حوزه با آشکار ساختن پیچیدگی‌های پدیده دین، به ما کمک می‌کند تا از نگاهی یکپارچه به معقولیت دینی فراتر رفته و آن را به مثابه یک طیف چندلایه درک کنیم که از تعامل میان شهود طبیعی، تفسیر فرهنگی و عقل تأملی تنیده شده است.

ترجمه ماشینی: این کتاب طبقه‌بندی پل ریکور از کارل مارکس، فردریش نیچه، و زیگموند فروید را به‌عنوان «استادان ظن» بازبینی می‌کند و نقدی قابل تأمل برای محققان علوم دینی انتقادی و همچنین هر کسی که در نظریه انتقادی به‌طور گسترده‌تر کار می‌کند ارائه می‌کند. در حالی که ریکور سوء ظن را شیوه ای برای تفسیر می دانست، اندرو دول استدلال می کند که روش مشترک در «استادان» او به عنوان شیوه ای برای توضیح بهتر درک می شود. دول هرمنوتیک ظن ریکور را با تبیین مشکوکی جایگزین می‌کند، که مدعی وجود پدیده‌های پنهانی است که به نحوی قابل تشخیص بد هستند. دول استدلال می کند که هر یک از استادان نوع مشخصی از توضیح مشکوک را ارائه کردند. بازسازی مارکس، نیچه و فروید از این طریق، کار آنها را با تئوری های توطئه که خود نوعی توضیح مشکوک هستند، وارد گفتگو می کند. دول استدلال می‌کند که تئوری‌های توطئه و سایر انواع توضیح مشکوک، برای وام‌گیری اصطلاحی از پاسکال بویر، «از لحاظ شناختی به دام می‌افتند». اگر آنها درست باشند، بسیار مهم هستند، اما تشخیص درستی یا نادرستی آنها بسیار دشوار است.

الهیات عصب نقطۀ تلاقی علم جدید و الهیات است که در آن الهیدانان و عصب‌شناسان به‌کمک ابزارهای علمی روز فرایندی را بررسی می‌کنند که مغز انسان در یک تجربۀ دینی از سر می‌گذراند. برخی از ایشان بر پایۀ همین تحقیقات تجربه‌های دینی را رد یا دربارۀ صحت و سقم آن سکوت اختیار می‌کنند و برخی دیگر با شواهد و مدارکی صحت آن را اثبات می‌کنند. با ظهور این رشتۀ جدید، برخی با استناد به آزمایش‌هایی که در محیط آزمایشگاهی بر روی بیماران انجام شده است، در صحت تجربۀ دینی تردید کرده‌اند و این تجربه‌ها را حاکی از نوعی اختلال روانی می‌دانند. با توجه به چنین انتقاداتی، پرسشی که پیش ‌روی مدافعان تجربۀ دینی قرار می‌گیرد، امکان راستی و صحت تجربۀ دینی است. بنابراین نقد و ابطال این ایرادها و اثبات صحت تجربۀ دینی به‌طور کلی، در دستور کار ایشان قرار می‌گیرد. در این پژوهش پس از معرفی اجمالی الهیات عصب و تجربۀ دینی، به برخورد عصب‌ شناسان با تجربۀ دینی می‌پردازیم و ابطال‌پذیری تجربۀ دینی را از منظر عصب‌شناسی بررسی می‌کنیم. در همین مسیر خواهیم دید که برخی از این پژوهشگران که جهان‌بینی مادی دارند، ذهن را همان مغز دانسته‌اند و مفاهیم موجود در آن را نیز مادی تلقی می‌کنند، در نتیجه مفاهیمی مانند خدا را محصول مغز و ذهن می‌پندارند. در طرف مقابل پژوهشگرانی مانند نیوبرگ در صدد ایجاد نوعی سازگاری میان علم و دین برآمده‌اند و تجربۀ دینی را به‌شکل عام صحیح و حاصل کارکرد صحیح مغز و ارتباط با ماورا دانسته‌اند و با تمایز قائل شدن میان تجربۀ فرد بیمار و تجربۀ مؤمنانه، از اساس به ابطال فرضیات نوروتئولوژیست‌های ملحد می‌پردازند.