جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عقل یکی از منابع معرفتی در وجود آدمی و از قوای انسانی است که سبب تمایز میان خیر و شر یا حق و باطل می‌شود. همین امر دانشمندان و عارفان بسیاری را به تأمّل و پرداختن به این مقوله واداشته است و ابن‎سینا و مولانا از این جمله­اند. هدف این پژوهش، بررسی ماهیّت عقل، ارتباط آن با عشق و دین، عوامل و موانع رسیدن به کمال عقل و در نهایت پی بردن به وجوه افتراق و اشتراک آن در اندیشۀ استاد فلسفه یعنی ابن‌سینا و استاد عشق یعنی مولاناست. حاصل این جستار که به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده، بیانگر این است که اختلاف میان ابن‌سینا و مولوی در مبحث عقل، بیش از اشتراکات­شان است و این بدان دلیل است که استاد فلسفه، عقل را عقل فعّال می‌داند و به عنوان یکی از قوای انسانی و نفسانی بدان می‌نگرد، ولی استاد عشق آن را نخستین آفریده حق تعالی و قلب آدمی را سرچشمۀ آن می‌داند.

خُلقیات انسان از ارکان مهم در شخصیت انسان است که تبیین حقیقت آن از دیدگاه فلسفی ضرورت دارد. این مقاله در نظر دارد رویکرد وجود شناختی ملاصدرا را نسبت به رویکرد ماهوی ابن­سینا در تبیین خُلقیات بررسی کند. بر مبنای ابن­سینا، خُلقیات اعراضی هستند که در نتیجۀ رابطۀ نفس با بدن، بر جوهر نفس افاضه و موجب استکمال نفس می­شوند. ملاصدرا ضمن ایراد اشکالات بر نظریۀ یادشده، با تحول در مبانی انسان‌شناسی، معتقد بود خُلقیات ملکاتی جوهری هستند که به واسطۀ عملکرد بیشتر یکی از قوا و با بستری‌سازی علل معد (تکرار فعل، مزاج و اجتماع) طی حرکت جوهری اشتدادی منجر به سعۀ وجودی نفس می‌شوند و در نتیجه بیانگر صورت و مرتبۀ وجودی نفس هستند. به این ترتیب، صدرا برخلاف ابن­سینا خُلقیات را کمال ثانوی نمی­داند، بلکه آن را کمال اولی معرفی می­کند و به همین دلیل، تبیینی دقیق‌تر ارائه می­دهد که در سایر مسائل مرتبط همچون مراحل شکل‌گیری و ملاک تقسیم‌بندی خُلقیات نیز تأثیرگذار خواهد بود.

اثر حاضر، ترجمه و تفسیری است از کتاب «برهان شفا» ، که به قلم شیخ الرّئیس ابوعلی سینا و به زبان عربی به رشتة تحریر درآمده است. برهان شفا ، از قوانین صوری استدلال، که ضامن درستی و صحّت استدلال هستند، بحث می‌کند. مترجم اثر، پس از برگردان دقیق متن، بخش‌هایی که ابهام دارند و یا در حوزة مباحث معرفت شناختی دارای اهمیت هستند را تشریح کرده است. ابن سینا در این اثر، طی چهار مقاله، با بحث دربارة قوانین صوری استدلال، درهم تنیدگی قوای ادراکی آدمی را مطرح می‌کند و مسائل و موضوعات گوناگونی که دارای ماهیت معرفت شناختی هستند و از فلسفة علم حکایت می‌کنند را تشریح می‌کند. مترجم، این متن را با هدف در اختیار قراردادن ابزار انتقال قسمتی از افکار و آرای ابن سینا به دانشجویان فلسفه و آشنایی با گنجینة سنّت فلسفی اسلامی، جهت درک بهتر مسائل جدید معرفت شناختی، ترجمه و تفسیر کرده است.

نظریه بازنمایی افلاطون و ارسطو کهن‌ترین نظریه در عرصه فلسفه هنر است که تا قرن نوزدهم رقیب نداشت. در طول قرن نوزدهم، بیستم و معاصر، نقدهای متعددی به نظریه بازنمایی مطرح شده است. این نقدها در دو دسته کلی جامع افراد و مانع اغیار نبودن این نظریه، قابل دسته بندی‌اند.در این پژوهش بعد از تحلیل نظریه بازنمایی افلاطون و ارسطو و نقل مهمترین نقدهای مطرح شده، به طرح و تبیین نظریه بازنمایی از منظر ابن‌سینا پرداخته‌ایم. هدف این پژوهش نشان دادن این حقیقت است که نظریه بازنمایی ابن سینا متفاوت است و می‌تواند به اکثر چالش‌ها و نقدهای معاصر به نظریه بازنمایی را پاسخ بدهد. روش این تحقیق تحلیلی_تطبیقی است. طبق یافته‌های این پژوهش، نظریه بازنمایی ابن سینا، هم به لحاظ کمّی و هم به لحاظ کیفی، متفاوت از نظریه بازنمایی افلاطون و ارسطوست. ابن‌سینا به طور مبسوط‌تر به اقسام بازنمایی، منشاء و غایت آن پرداخته است. ابن‌سینا بازنمایی را ذاتی خیال و تخیّل می‌داند. بنابراین هرجا خیال و تخیّل هست، بازنمایی هم حضور دارد. ابن سینا بین قوّه خیال و تخیل تفکیک قائل می‌شود. قوه تخیل در آثار ابن سینا قوّه‌ای است که در صور خیالی و دیگر صور مخزون ذهنی، دخل و تصرف می‌کند و صور جدید ابداع می‌نماید. نوآوری این پژوهش از جهت تبیین و اثبات این ادعاست که با نظریه بازنمایی خیالی و تخیلی ابن‌سینا می-توان آثار هنری قرون معاصر(مدرنیسم و پست مدرنیسم) را تبیین و تفسیر کرد و به نقدهای مطرح شده، پاسخ منطقی داد.

در این پژوهش مورد نظر، به بررسی کما از منظر علم النفس فلسفی با تأکید بر نگرش بوعلی سینا پرداخته شده است، اهمیت این مسئله در شفاف سازی مراتب شناخت بشر در حالت کمایی در جهت بهبود در درمان انسان خلاصه می‌شود که با فیزیولوژی صرف، امکان تحلیل و تبیین آن برای تمام مراتب شناختی انسان میسّر نبوده است، هدف پژوهش ارزیابی شناختی انسان در کما با تأکید بر مراتب آگاهی در علم النفس بوعلی سینا می‌باشد، روش تحقیق در حوزه پزشکی با استفاده از حاصل داده‌های آزمایشگاهی، در حوزه فلسفی به صورت کتابخانه‌ای و با استفاده از منطق ریاضی در فضای فازی با مقادیر زبان طبیعی و زبان مصنوعی در جهت مدل سازی سه بعدی صورت گرفته است، حاصل داده‌ها برابر با توسعه شناختی حالت‌های ادراکی انسان در کما با استفاده از مراتب شناختی نفس در علم النفس بوعلی سینا به صورت طراحی شده در مدلی سه بعدی است که به تفصیل مقادیر زبان طبیعی با شرح ادراک عقلی به صورت بسیار، ادراک خیالی به صورت بسیار، ادراک حسی به صورت کم یا عدم ادراک و ارتباط با بدن به صورت کم می‌باشد، نتیجه حاصل آمده از این پژوهش بیانگر پیوند عمیق حکمت سینوی با مسائل شناختی معاصر می‌باشد.

دسته‌­ای از مفاهیم هست که در محور تفکر مابعدالطبیعی قرار دارند و موضوع و محمول عموم قضایای مابعدالطبیعی را تشکیل می­‌دهند. چنین نیست که محوریت این مفاهیم مابعدالطبیعی، که در فلسفۀ اسلامیِ (متأخر) «معقول ثانیِ» (فلسفی)، و در فلسفۀ مدرسی «مفاهیم استعلایی» نامیده می­‌شوند، از ابتدای تاریخ مابعدالطبیعه تشخیص داده شده باشد. بلکه این محوریت­‌یابی مبتنی بر شرایطی بوده که در مابعدالطبیعۀ ابن سینا رقم خورده است، و فیلسوفان مدرسی با تکیه بر ابداعات ابن سینا مباحث ناظر به این مفاهیم را بسط داده‌­اند و نهایتاً دانز اسکوتوس کل مابعدالطبیعه را علم استعلایی دانسته و اجزای مابعدالطبیعه را بر پایۀ تلقی خویش از مفاهیم استعلایی بنا کرده است. در این مقاله با نظر به مابعدالطبیعۀ ابن سینا، آکوئینی، اسکوتوس، و تأکید بر اشتراکات فکری آن­ها می­‌کوشیم تا به طرح چارچوبی عام برای فلسفۀ استعلایی مدرسی نزدیک شویم. سبب انتخاب این سه فیلسوف این است که ابن سینا منبع اصلی مسائل مرتبط با استعلایی­‌هاست، آکوئینی علاوه بر مسائل سینوی مسائلی جدید مطرح ساخته است، و اسکوتوس نخستین بار به صراحت کل مابعدالطبیعه را علم استعلایی نامیده است. در این مقاله، نشان داده خواهد شد که (1) چگونه تلقی خاص بوعلی از مابعدالطبیعه شرایط محوریت­‌یابی این مفاهیم را فراهم آورد و (2) دیدگاه هر یک از این سه فیلسوف در باب چیستی مفاهیم استعلایی چیست و (3) چرا و به چه شیوه اینان خارجیت و نحوۀ خارجیت این مفاهیم را نشان می­‌دهند.

مروری بر آراء فلاسفه مشاء در مورد موضوعات مختلف فلسفی به ویژه ابن‌سینا است. در ابتدای این اثر به انواع مشرب‌های فلسفی پرداخته شده وسپس توصیفی اجمالی از فلسفه مشاء و آثار مکتوب مشائیان ارایه شده است. آن گاه به توصیف اقسام علم از دیدگاه ارسطو، فارابی و ابن‌سینا پرداخته شده و مهمترین مسایل مربوط به معرفت‌شناسی در فلسفه مشاء بیان شده است. نویسنده در ادامه به تبیین مسایل هستی‌شناختی و امور عامه در فلسفه مشاء پرداخته و اموری مانند: احکام وجود و ماهیت، جوهر و عرض، مواد ثلاث (واجب، ممکن، ممتنع)، علت و معلول، تقدم و تأخر و حدوث و قدم را شرح داده است. در بخش دیگری از کتاب نویسنده به مباحث مربوط به الهیات در فلسفه مشاء اشاره نموده و مباحثی همچون: ادله اثبات وجود خدا، اوصاف خداوند متعال، تبیین نظریه فیض و نظام آفرینش را در این بخش بررسی نموده است. آن گاه وی به مباحث انسان‌شناسی در فلسفه مشاء اشاره نموده و احکام و ویژگی‌های مربوط به نفس را از دیدگاه فلاسفه مشاء تبیین کرده است. بیان مسایل مربوط اخلاق اعمر از اخلاق نظری و عملی و نیز فلسفه سیاست نزد مشائیان، از مباحث پایانی این کتاب است.

پژوهش حاضر به دنبال کشف رابطه معلوم بالذات و معلوم بالعرض از دیدگاه ابن‌سیناست. وقتی انسان هنگام ادراک یک شیء از جهان خارج، آن را به واسطه صورتی که از شیء خارجی دریافت نموده، ادراک می‌کند، این سوال مطرح می‌شود که صورت شیء به عنوان معلوم بالذات، چه نسبتی با خود شیء به عنوان معلوم بالعرض دارد؟ آیا معلوم بالذات عین معلوم بالعرض است یا با آن مغایرت دارد؟ فرض نخست یعنی عینیت معلوم بالذات با معلوم بالعرض، نادرست است و فرض دوم یعنی غیریت آن‌ها، علم و شناخت را با چالش روبرو می‌سازد. برای یافتن پاسخ، دیدگاه‌های ابن‌سینا درباره علم گردآوری و به روش توصیفی تحلیلی مورد واکاوی قرار گرفته است. در نهایت این نتیجه به دست آمد که معلوم بالذات و معلوم بالعرض از جهتی باهم عینیت دارند و از جهتی غیریت؛ به این معنا که هر دو در وجودی که آنها را به هم متصل می‌کند، اشتراک دارند و یکی اثر دیگری است؛ هر چند عین هم نیستند.

مقاصد شریعت اغراضی هستند که در وضع احکام شریعت برای جلب مصالح اخروی و دنیوی و تحقق خیرات برای انسان‏ها و دفع مفاسد و شرور از آنها، از ناحیه شارع دنبال شده است؛ هدف این تحقیق بررسی اهداف و مقاصد شریعت از دیدگاه فلاسفه اسلامی است و بنابراین مسأله آن عبارت است: از دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا، به عنوان دو فیلسوف مسلمان، مقاصد شریعت و نقش آن در تنظیم و تکامل دانش فقه و نیز تثبیت و تعمیق رویکردهایی مانند فقه حکومتی چگونه تبیین شده است؟ این پژوهش با روش تحلیلی–توصیفی و بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده است. بر حسب یافته‌های تحقیق، این دو فیلسوف با روش‏شناسی عقلی خویش به تحلیل و تقسیم مقاصدالشریعه پرداخته‏اند؛ مبانی آنها، به خاطر نزدیکی با فقه حکومتی در غایت(اداره اجتماع) پشتوانه محکمی برای فلسفه فقه حکومتی محسوب می‌شود. در نتیجه از این دیدگاه تقرب الهی و متذکر شدن انسان به ذکر الله مهم‌ترین مقصد وضع احکام عبادی، تشکیل حکومت و اجرای سیاست الهی در جهت هدایت و راهنمایی و تکامل اجتماع به‌سوی خداوند و تنظیم و اداره معاش جامعه توسط انبیا مهم‌ترین مقصد در وضع احکام سیاسی و حفظ جان، نسل و مال به‌عنوان اصلی‏ترین قواعد بنیادین در کشف مقاصدالشریعه در حوزه قواعد حقوقی شریعت هستند.

مسئلۀ سعادت انسان از دیرباز، موردتوجه متفکران بوده و ارسطو از نخستین اندیشمندانی است که سعادت را محور نظام اخلاقی خویش قرار داده است. ازنظر این فیلسوف، سعادت، غایت زندگی انسان محسوب می‌شود که درپی کسب فضایل اخلاقی و عقلانی در دنیا به‌دست می‌آید. ابن‏سینا و توماس آکوئیناس به ‏عنوان دو فیسلوف شاخص مشائی در شرق و غرب، هرکدام، تفسیری خاص از نظریۀ سعادت بیان کرده ­اند. در این نوشتار، با استفاده از روش توصیفی‌- تحلیلی، بررسی تطبیقی تفسیرهای عرضه‌شده ازسوی این دو فیلسوف را به‌منظور کشف افتراقات و اشتراکات نظریاتشان انجام داده‌ایم. مباحث این دو متفکر، بیانگر آن است که هردوی آنان تفسیرهایشان از نظریۀ سعادت ارسطو‌ را با تمسک به عنصر دینی خویش و با تکیه بر رویکردی عقلانی، در بستر تعالیم دینی به‌دست داده‌اند. ابن‌سینا در بُعد عملی سعادت، درقالب تمسک به جنبۀ عملی شریعت اسلام، با بیان فضایل و رذایل دینی و التزام به آن‌ها، و توماس آکوئیناس درقالب قاعدۀ فیض و لطف الهی با مطرح‌کردن ایدۀ فضایل الهیاتی، موجب قرین‌سازی سعادت دنیوی ارسطو با سعادت دینی- اخروی شده‌اند. ابن‌سینا با رویکردی تکمیلی و با محور قراردادن سعادت عقلی، نقش شرع در سعادت را لازم و تکمیل‌کننده دانسته و توماس آکوئیناس نیز با رویکردی ترکیبی، علاوه‏بر سعادت عقلی ارسطویی، سعادت الهیاتی مبتنی ‏بر ایمان مسیحی را لازم و نقش آن را تکمیل ­کننده به‌شمار آورده است.