جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ابوریحان بیرونی در کتاب الصیدنه وقتی می‌خواهد ضعف زبان پارسی را در مقایسه با زبان تازی یادآور شود می‌گوید که زبان پارسی صرفاً به درد قصه گویی‌های شبانه و داستان‌سرایی کردن برای پادشاهان می‌خورد، و نه برای طرح مباحث و مسائل دقیق علمی و فلسفی. یکی از زنده‌ترین و پرتحرّک‌ترین تعبیرات اشاری که هم در زبان پارسی میانه و هم در دورۀ جدید در میان فلاسفه و عرفای ایرانی رایج بوده است تعبیر «دریا» است. این نام که در زبان پارسی معمولی به معنای شناخته شده به‌کار می‌رفته، نزد حکما و عرفای ایرانی برای اشاره به چیزهای مینوی و صفات اهورائی وهمچنین ضدّ آنها یعنی صفات اهریمنی به کار رفته است. البته در دورۀ پیش از اسلام، حکمای ایرانی دریا را برای نامیدن کلیّاتی که در عالم مینو وجود دارند و افلاطون و افلاطونیان آنها را مثل می‌نامند به‌کار می‌برده‌اند و در دورۀ اسلامی عرفای ما عمدتاَ آن را برای اشاره به صفات الهی یا حالات و مقامات نفسانی و کمالات و رذائل اخلاقی در نظر گرفته‌اند. در این مقاله که در دو بخش تنظیم شده است، ابتدا سعی خواهیم کرد معنایی را که در زبان پارسی میانه، به‌خصوص در کتاب دینکرد ششم برای «دریا» در نظر داشته‌اند بررسی کنیم و سپس کارکرد این کلمه را در آثار و سخنان عرفای پارسی زبان، از بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی گرفته تا نویسندگان و شعرایی چون رشیدالدین میبدی و فریدالدین عطار بررسی نماییم.

«تحفه المتکلمین فی الرد علی الفلاسفه»، تالیف ابن الملاحی که بین 536-532 و کم‌تر از 50 سال پس از اثر مشهور غزالی (تهافت الفلاسفه) تالیف شده است، حتی در میان مجامع دینی اسلامی، تا حد زیادی ناشناخته ما‌نده است. ابن الملاحی انگیزة نگارش ردیة خود را در آغاز کتاب شرح می‌دهد. او پیش از این، در کتاب دیگرش با عنوان «المعتمد فی اصول الدین» نشان داده است که فلاسفة مسلمان، هم‌چون فارابی و ابن سینا چگونه پذیرفتند تا دین اسلام را بر اساس عقاید فلاسفة باستان عرضه کنند و در نتیجه آن را از بنیادهای اصیل و وحی پیامبران به دور سازند. با وجود این او دریافته است که شماری از فقها، به ویژه فقهای مکتب شافعی، مشتاقانه علوم این فیلسوفان متاخر را فرا گرفتند و به اشتباه معتقد بودند که این علوم می‌تواند آنها را در بررسی علوم فقهی و اصول فقه یاری دهد. ابن ملاحی در این کتاب در نظر داشته تا فساد آرای فیلسوفانی را که مدعی حمایت از اسلام و عرضة آن براساس روش‌های خود بودند آشکار کند. انگیزه نگارش: نویسنده انگیزه خود از نگارش کتابی در رد بر فلاسفه را چنین شرح داده است: «من دیدم که در زمان ما بسیاری از فقیهان بر فراگیری علوم این فلاسفه متأخر (فارابی و ابن سینا و پیروان آنها] اشتیاق شدید دارند و گروهی از این فقیهان‌، منتسب به مذهب شافعی [مذهب خود مؤلف) هستند و گمان می‌کنند که تحصیل این علوم به آنها امکان آگاهی بر تحقیق در سایر علوم حتی فقه و اصول را می‌دهد؛ حال آنکه این گمانی باطل و اندیشه‌ای ناصواب است و در این گمان ناصواب برخی از فقیهان حنفی نیز با ایشان هم‌داستانند...». ساختار: کتاب با مقدمه کوتاهی از ویلفرد مادلونگ در معرفی آن آغاز و مطالب در یک مقدمه و بیست باب، تنظیم شده است. اثر حاضر به‌لحاظ روش، تفاوت‌ها و شباهت‌های فراوانی با «تهافت الفلاسفة» غزالی که حدودا 50 سال پس از آن نوشته شده است دارد؛ به‌عنوان مثال، ابن ‌ملاحمی برخلاف غزالی، از آغاز نمی‌گوید که من در کتاب خود از رأی خاصی دفاع نمی‌کنم و فقط تناقض‌گویی‌های ‌فلاسفه را آشکار می‌کنم، بلکه هم در طایفه‌ای از مدعیات حکما و هم در ادله آن مدعیات مناقشه می‌کند و هم در صورت لزوم، رأی خاص مورد نظر خود را اعلام و از آن دفاع می‌کند. او چون متعلق به مکتب کلامی اعتزالی است، سعی بلیغ دارد که در ایرادگیری بر استدلال‌های فلاسفه و یا بر مدعیات آنها که حاصل استدلال‌های فلسفی ایشان است، از کلام معتزلی و مبانی و مقدمات مورد قبول این مکتب کلامی، آن‌هم با قرائت خاص ابوالحسین بصری، فراتر نرود؛ چنان‌که هرجا غزالی با استناد به نفی سببیت و فاعلیت آدمی نسبت به افعال و اعمالش سعی بر تثبیت مکتب جبر و استناد همه افعال به‌نحو مستقیم به باری تعالی دارد و این امر را بر مبنای انکار وجود سببیت حقیقی بین علل و معالیل طبیعی مبتنی می‌کند. ابن ‌ملاحمی می‌کوشد تا با وارد کردن عنصر اراده و اختیار تا سطح موجودات طبیعی همچون انسان‌ها و منحصر نکردن آن به سطح موجودات فراطبیعی (اعم از باری تعالی و مجردات یا ملائک) و متهم کردن فلاسفه به پذیرش نوعی جبر علی، که ماهیتا با جبر مورد قبول اشاعره در ارتباط با افعال آدمی تفاوتی ندارد، بر استدلال‌های فلاسفه در خصوص اثبات اراده و اختیار و یا تعلق پاداش و عقاب به افعال انسان‌ها خدشه وارد کند. در استدلال‌هایی که برای نفی قدیم بودن عالم می‌آورد و بر استدلال‌های حکما در باب اثبات قدم جهان مناقضه می‌کند نیز چنین است‌ تصحیح کتاب حاضر بر اساس دست‌نویسی به خط نستعلیق از کاتبی ایرانی است که مهر کتابخانة ناصریة لکهنو را بر خود دارد و اکنون در کتابخانة آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

این کتاب مشتمل است بر شانزده مقاله، پنج نقد کتاب و نیز، معرفی دو رساله فارسی از شیخ اشراق شهاب‌الدین سهروردی .مقاله‌ها و نقدها همه یا به آثار و آرای عرفانی شیخ اشراق مربوط می‌شود یا به طور کلی به تفکر عرفانی حکمایی که بعد از سهروردی می‌زیسته‌اند و کم و بیش از آثار عرفانی ابن سینا و یا شیخ الاشراق متاثر شده‌اند .تعداد یازده مقاله از شانزده مقاله کتاب پیش‌تر در نشریات مختلف به چاپ رسیده است .نقدها نیز در شماره‌های مختلف نشر دانش منتشر شده است .دو رساله فارسی سهروردی "فی حاله الطفولیه "و "لغت موران " نیز چندین بار در مجلات گوناگون به طبع رسیده است .برخی مقالات این مجموعه از این قرار است :انوار درونی از نظر سهروردی و ابن سینا، شیخ الاشراق و تالیف الواح عمادی، عبدالرزاق کاشانی و شیخ الاشراق، پیر گلرنگ، حسن و مراتب ادراک آن، و تصوف اشراقی در مثنوی طریق التحقیق .

"لغت موران" یکی از رساله‌های فارسی شیخ اشراق شهاب‌الدین یحیی سهروردی (مقتول 587) است که بیش‌تر جنبه‌ی صوفیانه دارد. در این رساله‌ شیخ اشراق درباره‌ی مساله‌ی سلوک راه باطن سخن می‌گوید؛ راهی که سالک را از اتاق یا چاه تاریک، یعنی از مکان و جهات، بیرون می‌برد به ساحت ملکوت یا عالم مثال و به انوار مجرد و قرب حق تعالی یا نورالانوار هدایت می‌کند. این معنی را سهروردی با استفاده از تمثیل‌های متعدد بیان می‌کند. رساله‌ی لغت موران مشتمل بر یک مقدمه و 12 فصل است. اولین فصل، داستان گفت و گوی چند مور با یک‌دیگر است و نام رساله‌ نیز از آن گرفته شده است. کتاب حاضر، تصحیح دیگری است از رساله‌ی "لغت موران" که از روی هفت نسخه‌ی خطی صورت گرفته است.

کتاب حاضر، سومین مجلد از «مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی»، نویسنده مشهور نیشابوری در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری است که رسالات بسیاری در حیطة تصوف از خود به جا گذاشته است. در این کتاب نوزده رساله از وی با این عنوان‌ها معرفی شده است: کتاب بیان تذلل الفقراء؛ درجات الصادقین فی التصوف؛ ادب مجالسه المشایخ و حفظ حرماتهم؛ حکم منتخیه من اقوال العلماء؛ کتاب فصول فی التصوف؛ شرح معانی الحروف؛ کتاب الاربعین للصوفیه؛ ما التصوف و من الصوفی؛ مستخرج من حکایات ابی صالح حمدون بن احمد القصار حمدالله؛ رساله فی معرفة الله؛ رساله روضة المریدین؛ کتاب بیان الشریعه و الحقیقه؛ کتاب کلام الشافعی فی التصوف؛ مسائل وردت من مکه؛ رساله فی غلطات الصوفیه؛ ذکر النسوه التعمدات الصوفیات؛ ذکر آداب الصوفیة فی ایتانهم الرخص و کتاب سلوک العارفین.

این مجموعه که ترجمه فارسی آن در چهار مجلد منتشر شده مرکب است از 83 فصل به قلم بیش از 50 تن از دانشمندان مؤسسه فرهنگ اسلامی در لاهور که زیر نظر استاد میان محمد شریف به انگلیسی تدوین شده است. در این کتاب تاریخ فلسفه اسلامی از آغاز تا زمان حاضر در کشورهای اسلامی شرح داده شده است. مجلد نخست ترجمه فارسی شامل 29 مقاله است درباره موضوعات زیر: فلسفه های هندی در هند پیش از اسلام، اندیشه های چینی و ایرانی و یونانی و اسکندری و سریانی و نیز تفکر عرب پیش از اسلام، تعالیم فلسفی و اخلاقی قرآن، معتزله، مذهب.