جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.

پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سوال است که جنگ تحمیلی و دفاع مقدس ﺑﻪ رﻫﺒﺮى اﻣﺎم ﺧﻤﯿﻨﻰ چگونه مدیریت و راهبری شد؟ روش پژوهش تحلیلی - اسنادی بوده و نتایج نشان داد که امام خمینی در چارچوب سبک مدیریت تلفیقی، با اتخاذ مدیریتی فقهی اجتهادی مبتنی بر عقلانیت و تلفیق آن با مدیریت قلبی، براساس اشراف کامل اطلاعاتی، از یک‌سو با نظارت مستمر بر عملکرد مسئولان و از سوی دیگر با بهره‌گیری از ظرفیت عظیم نیروهای مردمی، ضمن حفظ انسجام جامعه، بحران‌های سال‌های ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی، خصوصاً تهدید ناشی از جنگ تحمیلی را دفع نمود. سبک مدیریت ایشان در دفاع مقدس، تلفیقی از مدیریت سیستماتیک و مدیریت کاریزماتیک بوده است. به عبارت دیگر، ایشان توانستند با استفاده از تلفیق دو سبک مدیریتی مذکور، با بهره‎گیری از ظرفیت عظیم مردمی در تعامل و هماهنگ با نهادهای رسمی مسئول، بحران جنگ تحمیلی را مدیریت نمایند. لذا، می‎توان گفت که تدابیر و اقدامات مدیریتی امام خمینی در مدیریت جنگ تحمیلی و دفاع مقدس، حاوی درس‌ها و آموزه‌های بسیاری برای مقابله با بحران‌های دیگر نیز می‎باشد.

رابطه میان اندیشه کلامی و اندیشه و کنش سیاسی- اجتماعی ازجمله موضوعات مهم و ارزشمند برای بررسی‎های علمی است. اینکه چگونه یک اندیشمند از مبانی کلامی خود به اندیشه و کنش سیاسی خاص و ایجاد تحولات بزرگ باورمند می‎شود، و عالمی دیگر ایستایی و عدم تغییر را توصیه می‎کند، مسئله بسیار مهمی است. در این راستا، پژوهش حاضر به بررسی این مسأله پرداخته که از میان عقائد کلامی، مقوله «استناد افعال به خداوند»، چگونه می‎تواند بر بروندادهای اندیشه سیاسی متفکر مسلمان اثرگذار باشد؟. مفروض پژوهش این است که بحث از استناد فعل انسان به خداوند، مهم‌ترین بحث کلامی است که ارتباط مستقیمی با نظریه‎پردازی سیاسی و کنش سیاسی فرد متفکر دارد. مطالعه موردی این پژوهش آراء امام خمینی و امام فخر رازی است. در این پژوهش با بررسی نظریات و اشکالات مطرح شده درباره استناد افعال انسان به خداوند مثل جبر، تفویض، أمر بین‎الأمرین از نظر امام خمینی و فخر رازی، تمایزات میان آراء این دو اندیشمند مسلمان را برجسته کرده و تلاش شده تا تاثیرات آن بر مهم‌ترین آراء سیاسی ـ اجتماعی تحلیل شود. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و نتایج تحقیق نشان می‎دهد که نظر امام خمینی بر جمع میان نفوذ تامّ اراده و مشیت حق همراه با فاعل مختار بودن انسان و مراتب قضا و قدر الهی استوار است و همین امر موجب شده ایشان تحول و تغییر اجتماعی را ناشی از تلاش انسان و تعلق اراده الهی به صورت همزمان بداند. در نتیجه برونداد آن بر ارائه نظریاتی همچون ولایت فقیه و حکومت اسلامی تجلّی داشته است. اما فخر رازی معتقد به منتسب بودن افعال به‌ صورت بی‌واسطه به خداوند است، که نتیجه این نوع نگرش، ایستایی جامعه است.

هدف پژوهش حاضر، تبیین نظریه سیاسی امام خمینی براساس آموزه اعتقادی توحید است. این مهم، با استناد به قدیمی‌ترین سند مبارزاتی و بیانیه سیاسی صادر شده از ایشان صورت گرفت. انتخاب سند مذکور به عنوان نقطه عزیمت این پژوهش، در پاسخ به تحلیل‌هایی است که اندیشه سیاسی امام خمینی را به عنوان یک کل نپذیرفته و آن را به مقاطع مختلف تقسیم کرده‌اند. روش انتخابی مطلوب برای بررسی چنین امری، روش توصیفی- تحلیلی بوده است. به منظور پاسخ به چگونگی تبیین مذکور، رویکرد روش‌شناختی توماس اسپریگنز، مناسب‌ترین چارچوب را پیش نهاد. نتایج حاکی از آن بود که امام خمینی با تمرکز بر اوضاع مردم ایران در دوره پهلوی، وضعیت انسان معاصر خویش را بحرانی توصیف و امور اجتماعی او را به سبب دوری‌اش از حیات توحیدی، نابسامان و بی‌نظم قلمداد می‌کند. نمادهای حکایت‌کننده از بحران در دیدگاه ایشان در قالب مضامین فراوانی مانند «روزگار سیاه»، «چیرگی جهانیان بر مسلمانان»، «خفه شدن روح وحدت و برادری در میان مسلمین»، «حکومت شهوت‌پرستان بر اموال، نفوس و اَعراض مسلمانان» و امثال آن خودنمایی می‌کند. ایشان در شناسایی علت بحران و بی‌نظمی مذکور، به حاکمیت طاغوت و نظام‌های شیطانی و غیرالهی می‌رسد که از توحید و امور توحیدی بیگانه بوده و مانع اتصال انسان با آموزه‌ توحید می‌شوند. نمونۀ آرمانی از نظام حاکم بر اجتماع از دیدگاه ایشان، حاکمیت نظامی توحیدی بوده که درپی استقرار جامعه‌ای توحیدی است. این نظام با اتصال به منابع وحیانی و الهی، به دنبال خوشبخت‌ کردن دنیایی و آخرتی انسان خواهد بود. به نظر امام خمینی برای عبور از وضعیت نابهنجار موجود و نیل به وضعیت مطلوب و آرمانی، براساس منابع متقن دینی ازجمله استناد به آیه 76 سوره انعام، راهی جز انقلاب و قیام براساس موازین الهی وجود ندارد. تبارشناسی قیام‌های پیامبران بر همین اساس نیز نشان می‌دهد «قیام لله» در ابعاد فردی و اجتماعی تنها راهی است که سعادت دنیا و آخرت انسان را تضمین می‌کند.

پژوهش حاضر با روش کیفی و به شیوة مرور متون و اسناد کتابخانه‌ای و با هدف تبیین و مقایسه ماهیت نظریه ولایت فقیه در عصر مشروطه و انقلاب اسلامی انجام شده است. سوال اصلی این است که: دیدگاه علامه محمدحسین نایینی و امام خمینی چه تفاوتی با هم دارند؟ در پاسخ باید گفت، تفاوت اصلی تحلیل گفتمانی اصل ولایت فقیه از دیدگاه علامه نایینی و امام خمینی در نوع برقراری عدالت است. بر این اساس، علامه نایینی معتقد است با تحدید سلطنت و برقراری حکومت مشروطه می‌توان در جهت برقراری عدالت در جامعه گام برداشت، در حالی که امام خمینی معتقد است برقراری عدالت در جامعه فقط با سقوط سلطنت و ایجاد حکومت اسلامی میسور می‌شود. یکی از مهم‌ترین عناصر و مفاهیم در زبان سیاسی اسلام، عنصر ولایت فقیه می‌باشد، کارایی این عنصر در هویت‌بخشی به گفتمان اسلام سیاسی در ایران غیرقابل انکار است. در اندیشه سیاسی معاصر برخی فقها مانند علامه نایینی و امام خمینی اصل ولایت فقیه را مورد توجه قرار داده و در نهایت شاهد دو دیدگاه عمده در دو مقطع زمانی هستیم. علامه نایینی ضمن پذیرش ولایت فقیه و نظارت آنها بر قوانین به دنبال ایجاد حکومت مشروطه در ایران است، تا با محدود کردن سلطنت، شاهد برقراری عدالت در جامعه باشیم در حالی‌که امام خمینی با ارائه نظریه ولایت فقیه به دنبال ایجاد حکومت اسلامی و سرنگونی نهاد سلطنت است. تا در سایه الگوی جدیدی از حکمرانی، عدالت در جامعه بر قرار شود. در واقع دیدگاه امام خمینی درباره حکومت اسلامی در عمل محقق می‌شود. تفاوت امام با دیدگاه فقهای معاصر این بود که فقهای معاصر، شرط احتمال تأثیر را منتفی می‌دانستند، بنابراین، تکلیف را ساقط می‌پنداشتند، در حالی که امام خمینی شرط احتمال تأثیر را منتفی ندانسته و با همّت عالی خود به زمینه‌سازی احتمال تأثیرات می‌پردازد و موفق به ایجاد حکومت اسلامی در ایران می‌شود.

از مباحث مهم عرفان اسلامی، جلاء و استجلاء و کمال آنها هست. حق متعال چون کامل مطلق و دائم الفیض است عالم از او متجلی می شود و او در اشیاء ظهور می کند، ظهور حق در اشیاء را «جلاء» گویند و شهود حق خود را در غیر(آفریدگانش=مظاهرش) را استجلاء می گویند. کمال این امر در موطن انسان کامل متجلی می گردد. بعد از ابن عربی اولین عارفی که به تفصیل به این موضوع پرداخته و تبیین نموده است ، ابن فناری می باشد، حضرت امام خمینی (ره) نیز نظرات متفاوت خود را بر آرای ابن فناری ارائه نمودند، که حاصل بررسی این سه دیدگاه بهانه نوشتن این مقاله شکل گرفته است.

در سخنان صوفیان و مکتوبات عرفانی آنان همواره پرهیز از امور دنیوی، ترغیب به جوع و انزوا­طلبی و گریز از سیاست و اجتماع از امور مستحسن به شمار آمده است. علی­رغم آشنایی امام خمینی با مبانی و فلسفۀ عرفان و امّهات متون صوفیانه و تدریس کتب عرفانی، به نظر می­رسد که سلوک عرفانی ایشان متمایز از سنّت­های عرفانی متقدمین و حتی گاه در تعارض با آن است. این نوشتار با روش توصیفی و تحلیل محتوا نشان می­دهد که نگرش عرفانی امام خمینی، نه تنها به خمول و خلوت وی نیانجامید؛ بلکه با وام­ستانی از عرفان پویای شیعی و نظر بر سیرۀ اهل­بیت(ع) و توکّل مجدانه، نمودِ اجتماعیِ قابل ملاحظه­ای را از خود نشان داده است. ایشان، حول اصلِ شیعی-عرفانی «ولایت» و با کاربستی کردن نگرش عرفانی خویش، به خلاف سنت رایج عارفان متقدم، با جمع میان فرد و جامعه و فقه و عرفان، ضمن ایجاد پیوند بین ظاهر و باطن، با ایجاد نظام حاکمیتی، بر هم­گرایی دین و دنیا صحّه گذاشتند.

با فراگیر شدن موج سیستم‌سازی در غرب و ارائه نظام‌های هوشمندِ معرفتی در جهت فراهم سازی امکانات رفعِ نیاز انسانی، راهبرد«القای ناکارآمدی دین در محیط رقابت نظریات و ایده‌های بشری» مهمترین استراتژی مقابله با دین در دنیای کنونی قلمداد می‌شود. این مهم اما به دلایلی نسبت به دین اسلام، بیش از سایر ادیان الهی فعال‌سازی شده است. به منظور فراهم سازی زمینه رقابت، تولید و طراحی آموزه‌های دینی در قالب بسته‌های نظام‌مند و هوشمند متناسب با ذائقه تغییر یافته بشر امروز ضروری است. نظام‌سازی و طراحی سیستم‌های دینی، مدلی است که می‌تواند زمینه مطالعه و مقایسه در میدان رقابت را با سیستم‌های معرفتی بشر، فراهم آورد. این پژوهش از جنس پژوهش‌های توسعه‌ای و با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اندیشه عرفانی امام خمینی(ره) توانسته است بر اساس فرمول: لایه‌های وجودی انسان + نیازهای انسان + الگوی تعامل = سیستم‌های دین اسلام سه سیستمِ معنویت، حقوق و رفاه را از کلان سیستمِ دین، استخراج و موقعیّت آنها را نسبت به خورده سیستم‌های دیگر تبیین نماید.

فلسفه اخلاق به مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق می‌پردازد که معرفت‌شناسی اخلاق یکی از مباحث فلسفه اخلاق محسوب می‌شود و بدیهیات اخلاقی که برای توجیه گزاره‌های اخلاقی نظری مفید است از مباحث معرفت‌شناسی اخلاق به حساب می‌آید. برخی اندیشمندان برای توجیه گزاره‌های اخلاقی از بدیهیات نظری استمداد می‌گیرند و برخی همچون امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی برخی گزاره‌های اخلاقی مانند «عدالت خوب است» و «ظلم بد است» را بدیهی می‌داند و گزاره‌های اخلاقی نظری را با ارجاع به این گزاره‌های بدیهی توجیه می‌کنند؛ این تحقیق بر آن است تا دیدگاه امام خمینی را درباره بدیهیات اخلاقی از نوشته‌هایشان تبیین و بررسی نماید. ایشان برای تبیین بداهت گزاره‌های بدیهی در اخلاق، این گزاره‌ها را سازگار با فطرت بشری قلمداد می‌کند و با دسته‌بندی موضوعات اخلاقی، موضوعات گزاره‌های بدیهی اخلاق را در زمره موضوعاتی می‌داند که معنای حسن و قبح در ذات آنها وجود دارد و معنای ذاتی در اینجا به معنای ذاتی باب برهان است؛ اما به نظر می‌رسد بدیهیات اخلاقی در زمره گزاره‌های تحلیلی هستند و نمی‌توانند با خارج از انسان ارتباط برقرار کنند و مصادیق خود را بشناسانند؛ ازاین‌رو برای توجیه گزاره‌های اخلاقی به بدیهیات عقل نظری نیاز است؛ افزون بر اینکه در ذاتی بودن قبح دروغگویی که امام خمینی بدان معتقد است، ابهام وجود دارد؛ زیرا موضوع قبح دروغگویی در برابر دشمن برای حفظ اسرار از منظر امام خمینی نیز تغییر می‌کند و ذیل دروغگویی اجمالی قرار نمی‌گیرد.