جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دو اصل فلسفی «امتناع اعاده معدوم بعینه» و «امتناع بازگشت موجود بالفعل به حالت بالقوه» در حکمت متعالیه، واکنش­های فلسفی حکیمان بعد از ملاصدرا را جهت اثبات آموزه رجعت در شیعه بر انگیخت و موجد سه نظریه در این زمینه گردید: 1. از دیدگاه مدرس زنوزی، بدن، به سوی نفس بازگشت می­کند که این نظریه با قاعده امتناع اعاده معدوم سازگار نیست؛ 2. از دیدگاه علامه طباطبائی نفوس انسان­های فوت شده دارای برخی جهات قوه و استعداد هستند؛ لذا بازگشت آن­ها در زمان رجعت ممتنع نیست. مخدوش بودن این نظریه در آن است که نفوسی که از بدن قطع تعلق می کنند، استعداد یا ماده­ای ندارند و بدین جهت بازگشت آن­ها به عالم ماده ممتنع است؛ 3. در ادامه، آرای علامه رفیعی قزوینی و آیت الله شاه آبادی نیز مورد بررسی قرار می­گیرد. طبق «نظریه تمثل»، نفوس انسان­های کامل دوباره در عالم ماده ظهور و تجلی می­کنند. نقصان این نظریه در عدم شمول آن نسبت به همه رجعت کنندگان مانند کافران است.

سیر و سلوک در عرفان مهم‌ترین روش برای رسیدن به حقیقت بوده و این اصل مهم گاه با مشکل مواجه می شود و اگر به عواملی سلبی و ایجابی توجه نشود سیر و سلوک انسان به کلی از بین رفته و یا کم اثر شده یا به انحراف کشیده می شود. از فیلسوفانی که به این امر توجه وافر داشته است، ملاصدرا است، وی با دقت آفات سلوک را مورد بررسی قرار داده است و انسان را توصیه نموده که متوجه اثر تخریبی این عوامل در سیر و سلوکشان باشند. ملاصدرا عوامل زیر را به عنوان آفت برای سیر و سلوک بر شمرده که اهم آن عبارت اند از: گناهان، رهبران گمراه، جهل به نفس، تقلید بی‌جا، پیروی از شهوات و خواسته های نفسانی، مخالفت ّ جاه و مقام و دنیا، و دشمنی بی جا با عرفای بالله، عدم اعتقاد به معاد، حّب اعتماد بر علوم ظاهری و اکتفا به آن، لقمه‌ای حرام، منیت و خود خواهی و لهو و لعب

مسئله «ضعف اراده» یا آکراسیا، به مثابه یکی از معضلات بنیادین در فلسفه عمل، به تبیین چراییِ کنش فاعل برخلاف حُکم صواب خویش می‌پردازد. این پژوهش با اذعان به خلأ یک تحلیل نظام‌مند در سنت فلسفه اسلامی، این موضوع را به صورت تطبیقی مورد واکاوی قرار می‌دهد. هدف، ارائه یک تحلیلِ جامع و چندساحتی از این پدیده، از طریق بررسی تطبیقی آراء سه فیلسوفِ بزرگ فلسفه اسلامی (ابن‌سینا، شیخ اشراق، ملاصدرا)، در سه قلمرو شناختی (بینشی)، انگیزشی (گرایشی) و زیستی است. بدین منظور، براساس روش کتابخانه‌ای، به آثار ایشان مراجعه و سپس با روشی تحلیلی به بیان جوانب مختلف دیدگاهشان و در نهایت بیان دیدگاه مختار و برگزیده پرداخته‌ایم. دستاورد محوری این رساله، صورت‌بندی یک نظریه مختار در باب مبادی صدور فعل است که با تفکیک دقیق مراحل فرآیند ارادی در فاعلیت بالقصد — شامل حلقه‌های واسطی چون «سنجش و موازنه» و «تصمیم بر التزام عملی (ایمان)» — و تعمیم تحلیل به سایر اقسام فاعلیت انسانی (بالرضا و بالتجلی)، چارچوبی علّی برای فهم این پدیده فراهم می‌آورد. بر مبنای این الگو، یازده علت بنیادین برای ضعف اراده شناسایی و طبقه‌بندی شد که طیفی وسیع از عوامل، از اختلال در ساحت بینش (مانند ضعف علم و باورهای غیرمنطقی) و ساحت گرایش (نظیر نارسایی در حبّ و اختلال در ایمان) تا تأثیرات زمینه‌ساز امور زیستی را در بر می‌گیرد. یافته نهایی تحقیق آن است که ضعف اراده، پدیده‌ای تک‌علتی نیست، بلکه معلولِ تعامل پیچیده مجموعه‌ای از عوامل در یک ساختار چندلایه است که مدل ارائه‌شده می‌کوشد آن را به صورتی منسجم تبیین نماید.

معرفت شناسی یکی از مباحث مهم در تاریخ فلسفه است به گونه ای که در هر دستگاه فلسفی ناگزیر به آن پرداخته شده است. برخی فیلسوفان همچون کانت محوریت فلسفه ی خویش را بر آن قرار داده است و عده ای چون ملاصدرا بنای معرفت شناسی خود را بر محور هستی شناسی منحصر به فرد خویش نهاده اند. ملاصدرا فیلسوف بزرگ اسلامی که آراء او را میتوان تلفیقی از تمامی اندوخته متقدمان مسلمان اون دانست، بنیانگذار حکمت متعالیه می‌باشد که این مکتب بر اصل وجود و تمایز آن با ماهیت استوار است. او در اندیشه‌های معرفت شناسانه خویش بر مفهوم علم حضوری تاکید بسیار دارد و آن را مبنای هر نوع شناخت از جمله شناخت حاصل از علم حصولی می‌داند. ویلهلم دیلتای فیلسوف آلمانی قرن 19 میلادی است. تفکر دلتای را می‌توان با تحلیل و بررسی نظریه معرفت شناسانه وی به نام «تجربه زیست» دریافت. در نظریه تجربه زیسته او می‌توان رد پای نظرات کانت ، هگل ، شلینگ و شلایرماخر را یافت. تجربه زیسته دیلتای یکی از مهم‌ترین مفاهیم هرمونیک او است هرچند نمی‌توان تعریف دقیقی از این مفهوم در آرای او یافت. از نظر دیلتای تجربه زیسته تجربه به عام‌ترین معناست و مستقل بر رابطه درون و بیرون که پیوستگی اولیه حیات نفسانی یا درونی را آشکار می سازد. در واقع فهم حیات نفسانی و حالات و ظهورات آن از تجربه زیسته صورت می‌گیرد از این حیث درکی شهودی است که از کل حیات به اجزا حالات و ظهورات حیات می‌رسد. بنابراین از بررسی نظریات ملاصدرا و دیلتای می‌توان چنین استدلال کرد که بنیادی‌ترین شناخت ادراک بی‌واسطه مدرِک از امور است که ملاصدرا آن را «علم حضوری» و دیلتای آن را «تجربه زیسته» می‌نامد.این دو نظریه از جهات زیادی دارای شباهت می باشند از این روی میتوان به بررسی تطبیقی این دو نظریه پرداخت.

ملاصدرا در آراء خود توجه زیادی به معنویت داشته و معنویت را از ویژگی مخصوص انسانها می‌داند. ایشان این موضوع را در آثاری مانند: اسفار، رساله سه اصل، عرشیه، کسر اصنام الجاهلیه و مثنوی خود شرح و بیان نموده است. ملاصدرا معنویت را همان سیر و سلوک عرفانی می‌داند و معتقد است که تنها از این طریق می توان به اوج معنویت رسید، وی حتی فلسفه و کلام و سایر علوم را برای رسیدن به اوج معنویت کافی نمی‌داند. معنویت از نظر ملاصدرا دارای شدت و ضعف از نظر وی عواملی مانند: شریعت‌مداری، توجه به خدا، معرفت نفس، هماهنگی علم و عمل، دوستی با عرفا، عقلانیت و خرد ورزی، یقین به فنای عالم دنیا و معادباوری، توبه، شنیدن موعظه های عرفا و متألهین، عدم دنیا طلبی، دوست داشتن مرگ، انجام نوافل، دوست داشتن علم و علما، دوست داشتن علوم سماوی، مهربانی با دوستان و دشمنی با دشمنان خداوند، فرو رفتن در هیبت الهی، تشخیص خواطر و وساوس شیطانی، غلبه بر نفس امّاره عوامل تقویت معنویت در انسان می‌باشد. و عواملی مانند: رهبران گمراه و مدعیان دروغین، جهل به نفس، مقلد بودن و مصاحبت با عوام، پیروی از شهوات و خواسته های نفسانی، مخالفت و دشمنی با عرفا، عدم اعتقاد به فنای جهان و معاد، شهرت طلبی و حبّ جاه و مقام و دنیا، اعتماد بر علوم ظاهری، لقمه‌ی حرام، منیّت و خودخواهی، لغو و لعب عوامل تضعیف معنویت می باشد. البته قابل ذکر است که عوامل تقویت و تضعیف معنویت از دید ملاصدرا را نمی‌توان در این عوامل خلاصه کرد، شاید عواملی وجود داشته باشد که در این تحقیق از قلم افتاده باشد.

حکمت درقرآن معادل خیرکثیر معرفی شده و اختصاص آن به اشخاص به اعطای خداوند است. ملاصدرا در بحث حقیقت حکمت به این ویژگی توجه می دهد اما تحصیل شرایط بهره مندی از آن را تابع ملزوماتی می داند. از نظر ملاصدرا، حکمت علم مصطلح نیست. برخورداری از شرایط اعطای آن بسیار سخت و طاقت فرسا بوده و تقلیدی نیست. حکمت عامل تحول انسان نیست بلکه خود عامل تعین و تکون نفس و کمال اول است. حکمت سازو کار شدن انسان است. ملاصدرا از میان ملزومات تحقق شرایط اعطای حکمت، تخلق به اخلاقیات شرعی و همنشینی با قرآن را از بقیه ملزومات مهمتر می داند. وی حکمت حقیقی را معرفتی اعطایی و خاص به الله تعالی و صفات و افعالش می داند به گونه ای که این معرفت به ایمان حقیقی فرد منتج گردد. صاحب معرفت حکمی و ایمان حقیق، شناختش از توحید خداوند، معاد و مشتقات آن و حقیقت قرآن بسیار متفاوت از دیگران است. بزرگان حکمت و خیر کثیر غیر از خداوند و انبیاء الهی از نظر ملاصدرا همگی اهل الله، اهل شهود و اهل طربق انبیاء الهی هستند.

نظریه مُثُل افلاطونی از دیرباز به عنوان یکی از ارکان بنیادین هستی‌شناسی فلسفه کلاسیک مطرح بوده است. در جهان اسلام، این نظریه بازخوانی‌های متعددی را تجربه کرده که از برجسته‌ترین آن‌ها باز خوانی در حکمت متعالیه ملاصدرا است. صدرالمتألهین با تکیه بر اصولی چون اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، مُثُل را نه مفاهیم ذهنی‌ و نه صور خیالی، بلکه موجوداتی عقلانی و مستقل‌ می داند که در قوس نزول منشأ صدور عالم طبیعت و در قوس صعود غایت کمال آن‌ها محسوب می‌شوند. این تفسیر وجودشناختی از مُثُل، تفاوت بنیادینی با تلقی مفهومی و منطقی مُثُل در سنت مشائی دارد. در مقابل، استاد مصباح یزدی با اتکا به اصول و منطق مشائی، دیدگاه ملاصدرا را در محورهای متعددی مورد نقد قرار داده است؛ از جمله در نسبت میان مُثُل و کلی طبیعی، نقش مُثُل در علم الهی، شمول مُثُل نسبت به مفاهیم اخلاقی و موارد خبیثه، و ابهام در ذات مُثُل. هر یک از این نقدها با استناد به مبانی فلسفی خاص، امکان تحقق خارجی یا عقلی مُثُل را به چالش کشیده‌اند. در پژهش حاضر، با روش توصیفی–تحلیلی، نظریه ملاصدرا در پاسخ به ملاحظات یادشده بررسی شده است. تحلیل نشان می‌دهد که حکمت متعالیه در سنت اسلامی با اصلاح مفهوم مُثُل از یک صورت ذهنی به یک حقیقت وجودی، نه ‌تنها انسجام نظری خود را حفظ کرده بلکه ظرفیت پاسخ‌گویی به اکثر اشکالات استاد مصباح یزدی را نیز دارا می‌باشد. این پژوهش در نهایت به این نتیجه دست می‌یابد که نظریه مُثُل در حکمت متعالیه، با پشتیبانی از مبانی متافیزیکی مستحکم، قابل دفاع عقلانی بوده و راه‌گشای گفت وگوهای نوین میان فلسفه اسلامی خواهد بود.

مسئله شرّ، کارزار مهمی برای ادیان توحیدی است؛ زیرا اگر خداوند علم بی‌کران، قدرت مطلق و خیرمحض است، چرا از پیدایش شرور در آفرینش خویش، جلوگیری نکرده است؟ الهی‌دانان پویشی با نفی فاعلیت تام، علم پیشین و قدرت مطلق الهی تلاش می‌کنند به این پرسش پاسخ دهند. به‌باور ایشان تنها فعل خداوند در عالم، قراردادن امکانات در موجودات و هدایت‌گری آنها به سوی نظم و هماهنگی و اهداف الهی است. اما موجودات برپایه خلاقیت و اختیار خود، مسیر فعلیتشان را انتخاب می‌کنند و خداوند توانایی الزام آنها را در جهت نظم و هماهنگی ندارد. اکنون اگر انتخاب موجودات به سویی که خداوند به آن ترغیب می‌کند، نباشد، شرور طبیعی در عالم به وجود می‌آید. لذا مسئولیت شرور طبیعی در عالم به عهده خداوند نیست و شرور منافی خیریت خداوند نیست. اما ملاصدرا با فرض علم پیشین و قدرت مطلق الهی، فاعلیت بالتجلی خداوند را اثبات کرده و شرور طبیعی را منافی خیریت و قدرت مطلق الهی نمی‌داند. او متعلق جعل را وجود دانسته و درنتیجه شرور که از سنخ امور عدمی هستند را متعلق جعل الهی نمی‌داند. همچنین شرور را لازمه ذاتی عالم طبیعت دانسته و بیان می‌کند نفی شرور از عالم طبیعت یا مستلزم اجتماع نقیضین است و یا مستلزم عدم عالم طبیعت. بنابراین شرور طبیعی لازمه عالم طبیعت است و منافاتی با فاعلیت تام و وجوب ذاتی خداوند ندارد. این نوشتار با روش تحلیلی- انتقادی دیدگاه الهی‌دانان پویشی را برپایه ناسازگاری درونی آن و نیزدیدگاه‌های صدرا نقد کرده و پاسخ ملاصدرا را سازگار با مبانی فلسفی او می‌داند.

ارتباط نزدیک انسان با محیط و جغرافیای زیستی خویش سبب شده است که این عامل نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری شخصیت و اخلاق او داشته باشد. به همین دلیل، محیط به ‌عنوان یکی از عوامل زمینه‌ساز کمالات اخلاقی و سعادت انسان محسوب می‌شود. از طرفی، تمایل ذاتی عقلانی انسان به اخلاقی زیستن، نیازمند پرداختن به تأثیر دستاوردهای فلسفی در نگرش‌های اخلاقی است. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی به این مسئله می‌پردازد که: بر اساس دیدگاه هستی‌شناسانه ملاصدرا در مبحث جسمانیه‌الحدوث و روحانیه‌البقاء ، آیا محیط و جغرافیا بر شکل‌گیری عقل عملی و بُعد اخلاقی انسان تأثیرگذار است؟ و اگر پاسخ مثبت است، این تبیین و تحلیل چگونه صورت می‌گیرد؟ از بررسی آثار وی به عنوان نتیجه‌گیری بحث به دست می‌آید که ملاصدرا با نگرش هستی‌شناسانه خود، نفس انسان را منشأ اخلاق می‌داند و تلقی وجودشناسانه او از جهان و انسان نشان‌دهنده دستاوردهای متمایز اخلاقی اوست. او زمین خاکی را مبدأ پیدایش نفس انسانی می‌داند که از مرتبه جمادی به نباتی و سپس به مرحله نفس حیوانی می‌رسد. بنابراین، بر اساس مبنای جسمانیه‌الحدوث و روحانیه‌البقاء بودن نفس، عوامل جغرافیایی بر اخلاق انسان مؤثر هستند. در دیدگاه او، تأثیر محیط بر اخلاق از طریق رابطه نفس و بدن و تحول‌پذیری نفس از بدن تبیین می‌شود.