جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

روش‌‌شناسی علوم، به نوع معرفت‌‌شناسی آن وابستگی تام دارد؛ زیرا معرفت‌‌شناسی، تعیین‌کننده‌ ظرفیت و صورت‌بندی نظام دانایی و حیات اجتماعی در هر تمدن و فرهنگی است. تحصیل معرفت نسبت به دین، وابسته به بهره‌‌‌گیریِ هم‌زمان از تمام منابع معرفتی است. بنابراین، عقل و نقل فقط با همدیگر‌ می‌توانند معرف گزاره‌ها و آموزه‌های اسلام و نیز حجت شرعی دین حنیف باشند و هیچ‌یک از این دو نمی‌توانند به تنهایی به تمام آنچه هست و آنچه باید احاطه یابند؛ زیرا معرفت دینی، محصول سنجش و تعامل توأمان دانش نقلی و دانش عقلی است. اسلام، هم‌زمان هم توانایی بهره‌‌‌گیری از قابلیت‌های بی‌پایان عقل و نقل را دارد و هم قادر است مبانی جامع و خطوط کلی بسیاری از علوم را فراهم آورد. این پژوهش در پی آن است که با روش تحلیل عقلانی و با تمرکز بر دیدگاه عالمان فرزانه، ملاصدرا، علامه طباطبایی و ‌آیت‌الله جوادی آملی، به پرسش بنیادین زیر پاسخ گوید: در فرایند استنباط در قلمرو گوناگون دین اسلام، چه نسبتی بین عقل و نقل برقرار است؟ یافته‌های این پژوهش عبارتند از: تعیین مراد از عقل و دین، نسبیت‌سنجی میان عقل و دین، روش استفاده از عقل و ارزیابی آن در معارف دینی، شیوه استفاده از نقل و رابطه عقل و دین.

زندگی اخروی و نحوة آن از چالشیترین مباحث در حوزة دین است؛ ازجمله مسئلة خلود در عذاب، که یکی از مهمترین مسائل مربوط به معاد و کیفر الهی است و هر یک از اندیشمندان بمقتضای مبانی فکری خود، در پی تبیین آن برآمده‌اند. عده‌یی معتقدند خلود در دوزخ، مساوی خلود در عذاب نیست و مخلدین در دوزخ، پس از اینکه مدتی عذاب کشیدن، عذاب با طبع آنها سازگار شده و به عذب تبدیل میشود. در مقابل، برخی معتقدند عذاب هیچگاه برای مخلدین در دوزخ گوارا نخواهد شد. این مقاله که بروش توصیفی‌ـ‌تحلیلی نگاشته شده، به تبیین نظر علامه طباطبایی و دیدگاه استاد جوادی آملی پرداخته و شبهات مطرح دربارة این مسئله را با توجه به نظر این‌دو اندیشمند، بررسی و نقد نموده و اثبات میکند که خلود در عذاب، امری قطعی است و کفار، منافقان و مشرکان معاند، تا ابد در عذاب خواهند بود. خلود در عذاب با عدل، حکمت و رحمت الهی و آیات قرآن کریم، سازگار است.

برترین روشی که پس از وحی قادر است جهان را برای ما تبیین کند، روش شهود عارفانه است. حال، معیار کشف و شهود عارفانه چگونه باید باشد تا انسان در درستی آن به اضطراب فکری دچار نشود؟ گویا شهود، حقیقتی دست‌یافتنی است و آدمی در پرتو آن تمام حقایق را با حضور نامحدود خود می‌یابد، چنین انسانی قادر است حقیقت اسمای الهی را بیابد، حقیقتی که با دریافت اسم اعظم و به‌تبع آن همه حقایق اسمای حسنا نزد انسان کامل حاصل می‌گردد. آیت‌الله جوادی در این خصوص روش و مراتبی را مطرح می‌کنند که بازنگری آن، تحلیل نوینی را ارائه خواهد داد. حال، باید دید که آیا شهود عرفانی با علمِ امام معصوم یکسان است، یا تفاوت اساسی دارد، یا این مهم دارای مراتبی است که مرتبۀ عالی آن به امام اختصاص دارد.

این پژوهش به مقایسه و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های متافیزیکی آرتور شوپنهاور و آیت‌الله جوادی آملی در زمینه جنسیت می‌پردازد. شوپنهاور، متأثر از فرهنگ مردسالارانه و جبرگرایی زیستی قرن نوزدهم اروپا، جنسیت را به نقش‌های زیستی محدود کرده، زنان را موجوداتی ناقص می‌داند. درمقابل جوادی آملی، با تکیه بر انسان‌شناسی اسلامی و آموزه‌های قرآنی، بر کرامت ذاتی و برابری معنوی زن و مرد تأکید دارد و کمال انسانی را در بندگی خدا می‌بیند. این مطالعه با روشی تحلیلی-تطبیقی، متون اصلی این دو متفکر را بررسی و تفاوت‌های آنها را در بسترهای فرهنگی-فلسفی‌شان تحلیل می‌کند. مقایسه این دو دیدگاه که برای اولین بار انجام شده، نشان‌دهنده تأثیر عمیق پیشینه‌های فلسفی بر نگرش‌های جنسیتی است. نقد دیدگاه شوپنهاور از منظر عرفان اسلامی به‌ویژه تأکید بر زنان به عنوان مظهر صفات الهی، نوآوری کلیدی پژوهش است. یافته‌ها بر ضرورت بازنگری مفاهیم سنتی جنسیت و جایگزینی آنها با رویکردهای مبتنی بر برابری معنوی و عدالت جنسیتی تأکید دارند و راهکارهایی برای ارتقای برابری جنسیتی در جوامع معاصر پیشنهاد می‌دهند.

مؤمن آل فرعون یکی از شخصیت‌های برجسته قرآنی است که با ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد خود، الگویی ماندگار برای ایمان، تعهد و تقیه همراه با شجاعت در برابر ظلم را ارائه می‌دهد. این پژوهش با هدف تحلیل شخصیت، رفتار، و جایگاه وی، به تبیین ویژگی‌های اخلاقی، اجتماعی و معنوی او می‌پردازد. مساله اصلی پژوهش این است که ویژگی های الگویی مؤمن آل فرعون، که در دل حکومت استبدادی فرعون، توانست نقشی تعیین‌کننده در دعوت به حق و مقابله با باطل ایفا کند، کدامند ؟روش پژوهش در این نوشتار، توصیفی ـ تحلیلی بر مبنای بررسی آیات قرآن و مطالعه تطبیقی منابع تاریخی و تفسیری است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مؤمن آل فرعون با بهره‌گیری از تقیه آگاهانه و ایمان پنهان، در عین قرار داشتن در ساختار قدرت فرعونی، شجاعانه و حکیمانه به هدایت جامعه اهتمام ورزید شجاعت وی در بیان حقیقت همراه با استدلال منطقی و دلسوزی برای سرنوشت جامعه، از او الگویی الهام‌بخش از تعامل میان ایمان، عقلانیت، و مسئولیت اجتماعی ارائه می‌دهد.نتایج تحقیق ثابت می‎کند زندگی و رفتار مؤمن آل فرعون بر مفاهیمی همچون ایستادگی در برابر استبداد، استفاده هوشمندانه از جایگاه اجتماعی، و بهره‌گیری از قدرت کلام و استدلال برای تغییرات مثبت استوار بوده و این شخصیت الگویی قرآنی علاوه بر پیام‌های الهام‌بخش در بستر تاریخی خود، برای جوامع معاصر نیز حاوی نکاتی کلیدی است و رفتار اجتماعی او نشان می‌دهد چگونه یک فرد با اتکا به ایمان و بصیرت می‌تواند حتی در سخت‌ترین شرایط، تأثیری عمیق و پایدار بر جامعه بگذارد.

بی تردید یکی از مباحث مهمی که در حوزه علوم قرآنی وجود دارد و مفسران متعددی در مورد آن سخن گفتند مسئله وحی الهی است. در قرآن واژۀ وحی گاهی از سوی خدا و زمانی هم از سوی شیطان به اولیای خویش صورت می‎گیرد.از این رو فهم حقیقت معنای وحی می‎تواند نقش به سزایی در این مهم باشد. با مراجعه به آثار حضرت علامه جوادی آملی به خصوص در تفسیر قیم تسنیم می‎توان اذعان نمود که وحی در دو قالب شکل می‎گیرد. از یافته های تحقیق در آثار این استاد این گونه بر آمد که وحی گاهی تشریعی، علمی و حکمی مخصوص انبیاء و رسولان الهی بوده و زمانی هم به صورت تکوینی، عملی و فعلی صورت پیدا می‎کرده که نه فقط مخصوص رسولان الهی بلکه شامل سائرانسانها و بلکه برخی حشرات مانند زنبور نیز می‎شود. لذا این پژوهش تلاش نموده به روش تحلیلی ضمن تعریفی مفهومی از وحی عملی به برخی از مصادیق آن، همچون وحی عملی به برخی انبیاء الهی و برخی موجودات و همچنین اشاره ای به کاربرد وحی در مورد شیطان، از منظر حضرت استاد جوادی آملی بپردازد.

با بررسی و مطالعه تفسیر ارزشمند تسنیم ، متوجه شدیم که مفسر این تسنیم (آیت الله جوادی آملی ) با اینکه از شاگردان مکتب تفسیری علامه طباطبایی (قدس سره) می باشند ، اختلاف نظرهایی در بعضی موارد با استاد خویش دارند و نقدهایی به تفسیر المیزان وارد کرده اند، لذا اهمیت این موضوع و کم نظیر بودن آن، باعث شد که این رساله به این موضوع اختصاص یابد. روش کار در این پژوهش توصیفی تحلیلی بوده‌است، بدین گونه است که ابتدا نظر علامه طباطبایی در موارد مورد اختلاف بیان شده و سپس نقد وارد شده از مفسر تسنیم نیز بیان گردیده و در انتهای هر کدام از موارد اختلاف به تقسیم بندی موضوعی آن از جهت اعتقادی یا غیراعتقادی بودن نقد وارد شده پرداخته شده است. برخی از مواردی که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته درباره غرر آیات است که بعد از بیان روش و نظر هر دو مفسر در باره غرر آیات نظر هر دو مفسر بزرگوار درباره غرر آیات این سوره بیان شده است،همچنین مباحثی چون اهمیت علم و دانش که در آن درباره پیروی از علم از نگاه دو مفسر بیان شده، درباره مراد از قریه در آیه ای از این سوره صحبت شده و دیدگاهها و استدلالها بیان شده است،به مفهوم وعد الآخره و مراد از آن در آیه ای دیگر از سوره پرداخته شده است،مبحث مرجع ضمایر درمسئول و مسئولٌ عنه،بحث روح و منظور واقعی آیه از این کلمه،درباره مبحث تناسب آیات در تعدادی از آیات پیوسته این سوره، مبحث جهر و اخفات و همچنین آگاهی خداوند به ابزار ادراک مشرکان و انگیزه آنان از جمله موضوعاتی است که در این پژوهش به آن پرداخته شده است.این نقدها و اختلاف نظرها در دو فصل متفاوت تحت عنوان نقدهای اعتقادی و نقدهای غیر اعتقادی دسته بندی گردیده است و در انتهای هر نقد و اختلاف نظر تحلیل و بررسی آن نوشته شده است و در آخر هم نتیجه کلی پژوهش عنوان شده است.

بررسی آیات قرآن‌ و تفاسیر‌، بیانگر‌ آن است که برخی از آیات دربردارنده مفاهیمی عمیق‌تر و گسترده‌تر و محل بحث بیشتر در تفسیر‌ است. از جمله آیات مورد بحث مفسران آیات 1 تا 5 سوره نسا می باشد. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی بررسی تطبیقی 5 آیه اول سوره نساء از منظر علامه طباطبایی، جوادی آملی، آلوسی، تفسیر المنار، ابن عاشور، سید عبدالحسین طیب با روش توصیفی-تحلیلی است. یافته های این پژوهش نشان می دهد؛ آیه اول سوره نساء با خطاب عموم مردم بر لزوم تقوای الهی هم رابطه انسان با خدا را تنظیم می‌کند و هم پیوند آنان با یکدیگر را در آیه اشاره به خلقت همه انسان‌ها از نفس واحد شده که همه مردان و زنان حتی آدم و حوا از یک حقیقتند تا همگان را به عظمت قدرت پروردگار توجه دهد و مقدمه‌ای برای تاکید مجدد بر تقوای الهی و نیز تقوای ارحام باشد. آیات دوم تا پنجم نیز در حقیقت زمینه‌سازی برای بیان احکام ارث و احکام ازدواج است و این دو موضوع بیشترین تاثیر را در شکل‌گیری جوامع انسانی و بقای آن دارد، زیرا احکام ازدواج مبین نظام خانواده تولید مثل و تداوم نسل اند که اجزای تشکیل دهنده جامعه‌اند و احکام ارث بیانگر توزیع بخشی از ثروت است که بنیان و بقای جامعه بدان وابسته است. از خطوط اصلی اسلام رعایت مسائل حقوقی عاطفی و امور شخصی یتیمان است. بر همین اساس این آیات روش جاهلی در سودجویی از یتیمان محروم کردن آنان از ارث تهاجم به مال یتیم و اتلاف آن و سوء استفاده از آن را باطل دانسته و همه اعم از اولیا و اوصیای یتیم و دیگران را از خوردن مال یتیم و خیانت در پرداخت آن نهی می‌کند.

هدف: این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی دیدگاه های سهروردی و آیت اهلل جوادی آملی در مسئله ی کارکردهای دین انجام شده است. تمرکز پژوهش بر این است که چگونه نوع نگاه به کارکرد دین، جایگاه آن را در زندگی انسان، چه در بُعد فردی و چه در بُعد اجتماعی، تعیین میکند. روششناسی پژوهش: روش این پژوهش توصیفی تحلیلی است و با مطالعه و تحلیل منابع اصلی دو متفکر، دیدگاه های ایشان درباره ی کارکردهای فردی و اجتماعی دین استخراج و مقایسه شده است. یافتهها: آیتاهلل جوادی آملی دین را برنامه ای کامل برای هدایت فرد و جامعه میداند و به نقش حداکثری دین در همه ی ابعاد زندگی انسان باور دارد. در مقابل، سهروردی بیشتر بر کارکرد فردی دین، همچون تهذیب نفس، اخالق و شناخت عالم غیب تأکید دارد؛ هرچند به کارکرد اجتماعی دین نیز اشاره هایی هرچند محدود داشته است. اشتراک هر دو اندیشمند، پذیرش کارکرد معرفتی و فردی دین است و تفاوت اصلی در حدود و عمق توجه به کارکرد اجتماعی آن دیده میشود. نتیجه گیری: هر دو متفکر بر اهمیت دین در ساماندهی زندگی فردی تأکید دارند، اما آیت اهلل جوادی آملی نگاه گسترده تری به نقش اجتماعی دین ارائه میدهد، در حالی که سهروردی بیشتر بر جنبه های فردی تمرکز دارد. این مقایسه، روند تحول نگرش به کارکرد دین از تفکر فلسفی کالسیک تا معاصر را آشکار میسازد،. فردی، اجتماعی

مسئله رابطه عقل و دین از جمله موضوعات چالش‌برانگیزی است که در فلسفه، کلام و اندیشه دینی پیشینه‌ای کهن دارد. این دیرپایی بحث‌برانگیزانه از آن رو است که نسبت عقل و دین، نقش اثرگذاری در پهنه معرفت دینی بجا می‌نهد و همین امر موجب آن شده که حکیمان مسلمان نیز درتأملاتشان اهتمام خاصی به تبیین نوع تعامل عقل و دین روا دارند. در این میان فارابی فیلسوف پرآوازه قرن چهارم و آیت الله جوادی آملی حکیم برجسته معاصر در آثار خویش کوشیده‌اند با خوانشی همگرایانه، سازواری عقل و نقل را به اثبات رسانند. از نظرگاه این دو حکیم بلند مرتبه تاریخ فلسفه، معرفت عقلانی نه تنها از معرفت دینی گسسته نیست بلکه در قلمرو معرفت دینی قرار می‌گیرد و هیچ یک از دیگری در رسیدن به حقایق بی‌نیاز نیست. هر چند که این دو فیلسوف در نگاه کلی راجع به عدم تعارض عقل و دین هم‌نظرند، اما در چگونگی تبیین رابطه آن دو و نیز در روش بهره‌مندی از عقل در تبیین آموزه‌های دینی و محدودیت فهم عقل اختلاف نظر دارند.