جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

‏ تأویل یکی از مباحث مهم علوم قرآن و علم کلام است که در فهم قرآن و روایات به‌ویژه برخی ‏آیات مربوط به اسما و ‏صفات، نقش کلیدی و کاربردی دارد. ‏یکی از محورهای اصلی تأویل، مرتبط با صفات خبریه خدواند در آیات متشابه است که ‏معنای ظاهری این صفات با تنزیه خداوند سازگار نیست و تأویل آن با ارجاع به آیات محکم امری ضروری است و عدم ‏پذیرش آن افتادن در دام تشبیه و تجسیم است. از صدر اسلام، مذاهب ‏اسلامی و دانشمندان مسلمان، در رابطه با تأویل متون ‏مقدس، ‏آرای مختلف داشته‌اند. ‏اولین اختلاف در مورد ماهیت و چیستی تأویل است. نوشتار پیش‌رو بـه روش توصیفی ـ ‏تحلیلی ‏سه نظریه اصلی پیرامون ماهیت تأویل یعنی «مفاهیم»، «عینیت مصداقی» و «عینیت تکوینی» را، مورد واکاوی و ارزیابی ‏قرار می‌دهد و «حقیقت مشککه» بودن ماهیت تأویل را به عنوان نظری جدید نتیجه می‌گیرد. «حقیقت مشککه» در قالب سه ‏مرحله که جامع همه‌ی نظرات است، تبیین می‌شود. مرحله اول آن حدوسط ظاهر و باطن است، مرحله دوم با باطن قرآن ‏مترادف است و مرحله نهایی، تأویل واقعی و حقیقی است که مطابق با نظر علامه است. این پژوهش پس از مقدمه و پیشینه ‏تاریخی تأویل، به معنای لغوی و اصطلاحی تأویل، و قلمروی تأویل می‌پردازد؛ و در ادامه ماهیت تأویل را موردبررسی قرار ‏داده و نتیجه‌گیری می‌نماید.

دو اصل فلسفی «امتناع اعاده معدوم بعینه» و «امتناع بازگشت موجود بالفعل به حالت بالقوه» در حکمت متعالیه، واکنش­های فلسفی حکیمان بعد از ملاصدرا را جهت اثبات آموزه رجعت در شیعه بر انگیخت و موجد سه نظریه در این زمینه گردید: 1. از دیدگاه مدرس زنوزی، بدن، به سوی نفس بازگشت می­کند که این نظریه با قاعده امتناع اعاده معدوم سازگار نیست؛ 2. از دیدگاه علامه طباطبائی نفوس انسان­های فوت شده دارای برخی جهات قوه و استعداد هستند؛ لذا بازگشت آن­ها در زمان رجعت ممتنع نیست. مخدوش بودن این نظریه در آن است که نفوسی که از بدن قطع تعلق می کنند، استعداد یا ماده­ای ندارند و بدین جهت بازگشت آن­ها به عالم ماده ممتنع است؛ 3. در ادامه، آرای علامه رفیعی قزوینی و آیت الله شاه آبادی نیز مورد بررسی قرار می­گیرد. طبق «نظریه تمثل»، نفوس انسان­های کامل دوباره در عالم ماده ظهور و تجلی می­کنند. نقصان این نظریه در عدم شمول آن نسبت به همه رجعت کنندگان مانند کافران است.

ایثار یک ارزش اخلاقی و اجتماعی بسیار مهم است که علاوه بر رشد اخلاقی و شخصیتی خود فرد، به رفع مشکلات اجتماعی و ارتقای بهبود جامعه کمک زیادی می‌کند. هدف این تحقیق، بررسی مبادی رفتار ایثارگرانه و سپس مراتب رفتار ایثارگرانه بر اساس مبادی آن، در دیدگاه علامه طباطبایی است. بنابراین، این تحقیق به دو سؤال پاسخ می‌دهد، اولاً، مبادی رفتار ایثارگرانه در دیدگاه علامه طباطبایی چیست؟ و ثانیاً، رفتار ایثارگرانه با توجه به مبادی آن، دارای چه مراتبی است؟ برای پاسخگویی به سؤالات تحقیق آیات مربوطه (در تفسیر المیزان) مورد بررسی تحلیلی قرار گرفت. در این راستا 26 واحد تحلیل در سیاق‌شان (در مجموع، 324 آیه) در تفسیر المیزان مورد بررسی تحلیلی قرار گرفتند. سپس، یافته‌های اولیه با استفاده از نظرات تکمیلی علامه طباطبایی در سایر آثار ایشان همچون: بدایه‌الحکمه، نهایه‌الحکمه، بررسی‌های اسلامی، رساله لب‌اللباب، مجموعه رسائل، شیعه در اسلام، قرآن در اسلام و اصول فلسفه و روش رئالیسم تکمیل گردید. بر اساس یافته‌ها، مبادی شناختی و مبادی عاطفی - گرایشی، هریک در شش محور (شناخت‌ها و عواطف نسبت به خداوند، نسبت به خود، نسبت به زندگی دنیا، نسبت به زندگی اخروی، نسبت به دیگران، و نسبت به رفتار ایثارگرانه) شناسایی و تحلیل شدند. همچنین التزام عملی به‌عنوان یکی دیگر از مبادی شناسایی شد و نیز، مشخص شد صفاتی نظیر (صداقت، خیرخواهی، صبر، سخاوت، شجاعت، استقامت و... )، صدور رفتار ایثارگرانه را تسهیل می‌کند. به علاوه، تحقق این وضعیت، نیازمند یک طهارت نفسانی اولی (نبودن موانع نفسانی همچون تکبر، برتری‌طلبی و سرکشی) است که خضوع در برابر حق را امکان‌پذیر می‌سازد. تمام موارد به‌دست‌آمده ذیل مفهوم ایمان جای گرفت و ایمان به‌عنوان مبدأ اصلی رفتار ایثارگرانه تعیین شد. از سوی دیگر، از آنجا که ایمان به عنوان ریشه رفتار ایثارگرانه، از دیدگاه علامه طباطبایی دارای چهار مرتبه است، بنابراین، تلاش شد تا با بررسی رفتار ایثارگرانه متناسب با چهار مرتبه ایمانی، مراتب رفتار ایثارگرانه تبیین شود. وضعیت معرفتی، گرایشی، انگیزه، نیت، التزام عملی و صفات نفسانی در هر یک از این مراتب ایمانی، تبیین شد و مشخص شد که رفتار ایثارگرانه نیز - که تابعی از آنها است - در هر یک از آن مراتب متفاوت است. نتیجه آن که هرچه شناخت و باور قلبی نسبت خدا و حقایق دینی (توحید، معاد، حقانیت دعوت پیامبران و... ) عمیق‌تر باشد و وابستگی فرد به دنیا و مادیات کمتر باشد، تمایل به ایثار جان و مال به‌خاطر اهدافی نظیر رسیدن به بهشت، درجات بالای کمال، حب الهی، خشنودی خدا و... افزایش می‌یابد و افراد به رفتار ایثارگرانه ملتزم‌تر خواهد بود و با اخلاص و اشتیاق بیشتری در راه خدا ایثار خواهند کرد.

علامه طباطبایی در کتاب "رساله افعال" بحثی تحت عنوان سعادت و شقاوت ذاتی را مطرح کرده است. ایشان معتقدند بین بنیه ها و مزاج های بدنی و نیز خلق و خو رابطه مستقیمی برقرار است. منظور از خلق و‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خو آن رفتارهایی است که در اثر تکرار تبدیل به ملکه شده و به سختی قابل تغییر میباشد. علامه میگوید بخشی از سعادت و شقاوت هر کس مربوط به طینت بوده و قبل از تولد در عالم ذر معین گشته و علاوه بر این ایشان بخشی از سعادت و شقاوت را هم تأثیر نطفه بر اخلاق میداند که این مبحث تحت عنوان تأثیر بدن بر اخلاق بیان شده است. طبق نظر علامه هر کس به ذات خود یعنی از جایی که از آن نزول کرده بر میگردد و براین اساس علاوه بر خصوصیات جسمانی، خلق و خوی پدر و مادر نیز به فرزند منتقل میشود. علامه پردازش این دو مسئله را با استفاده از دو قاعده معروف فلسفی یعنی حرکت جوهری در نفس و قاعده حدوث جسمانی و بقاء روحانی به سرانجام میرساند. بر این اساس ایشان معتقدند سعادت و شقاوت، ذاتی است لکن این به هیچ وجه به معنای بطلان تاثیر تربیت و بیهوده بودن تکلیف و اضمحلال نظام جزاء و پاداش نیست. آدمی در طول مسیر حیات دنیوی خود در معرض احوالات و عقیده های مختلفی قرار میگیرد، بعضی از این امور را می‌پذیرد و در نتیجه در جانش رسوخ پیدا کرده و جزئی جدایی ناپذیر از او می شود و همین مسئله موجب آن میشود که هر انسانی از انسان دیگر متمایز باشد چرا که در جان هر فردی بعضی از احوالات و عقاید رسوخ پیدا میکند؛ بنابراین اگر آن احوال و عقاید، خوب باشد آن فرد در مسیر سعادت و اگر بد باشد در مسیر شقاوت و بدبختی قرار میگیرد. بنابراین دسته ای از روایات سعادت و شقاوت را مربوط به طینت دانسته و از محتوای آن چنین برداشت میشود که سعادت و شقاوت هر انسانی قبل از تولد مشخص میگردد. ▪ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ(ع) عَنْ مَعْنَی قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) الشَّقِیُ‌ مَنْ‌ شَقِیَ‌ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ فَقَالَ الشَّقِیُّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ الْأَشْقِیَاءِ وَ السَّعِیدُ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ السُّعَدَاءِ. (التوحیدشیخ صدوق، باب 58، ص356) فردی از امام موسی بن جعفر (ع) درباره معنای حدیث رسول خدا (ص) پرسید ایشان فرمودند:« یعنی بدبخت کسی است که در شکم مادرش بدبخت شده و نیک بخت کسی است که در شکم مادرش نیک بخت شده و حضرت (ع) فرمود که بدبخت کسی است که خدا دانسته که او به زودی اعمال بدبختان را به عمل آورد و حال آنکه او را در شکم مادرش باشد و نیک بخت کسی است‌ که خدا دانسته او به زودی اعمال نیکبختان را به عمل آورد و حال آنکه او در شکم مادرش باشد». دسته ای دیگر از روایات سعادت و شقاوت را متأثر از پدر و مادر دانسته بدان معنا که مزاج، بنیه و اخلاق پدر و مادر در انسان تأثیر می‌گذارد و بخشی دیگر از روایات در باب تأثیر تربیت در انسان و نقش تربیت در سعادت و شقاوت می باشد. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إِنَّ اللَّهَ_ عَزَّوَجَلَّ_ خَلَقَ آدَمَ مِنْ‌ أَدِیمِ‌ الْأَرْضِ‌ فَمِنْهُ السِّبَاخُ وَ مِنْهُ الْمِلْحُ وَ مِنْهُ الطَّیِّبُ فَکَذَلِکَ فِی ذُرِّیَّتِهِ الصَّالِحُ وَ الطَّالِحُ. ( علل الشرائع، ج1،ص54 ) خداوند عزوجل آدم را از روی زمین آفرید، پس بعضی از آن شوره زارها، و بعضی از آن نمک ها، و بخشی هم پاک و طیّب است، هم چنین در فرزندان او برخی نیکوکار و برخی تبه کارند. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إنّما فرّقَ بینهم مبادیٌ طینَهم، و ذالکَ أنّهم کانوا فلقه مِن سَبَخِ أرضٍ و عَذبها، و حزنِ تربهِ وَسهلِها، فَهم علی حسبِ قربِ أرضِهم یتقاربونَ، و علی قدرِ اختلافها یَتَفاوَتون، فتامُّ الرّواءِ ناقصُ العقلِ، و مادُّ القامهِ قصیرُ الهمَّه، و زاکی العملِ قبیحُ المُنظرِ، و قریبُ القعرِ بعیدُ السّبرِ، و معروفُ الضربیهِ منکرُ الجلبیهِ، و تائهُ القلبِ مُتَفرِّق اللُّبِّ، و طلیقُ الِلّسان حدیدُ الجَنانِ. ( نهج البلاغه صبحی صالح ص354-355، کلام234 ) از مالک بن رحیله نقل شده است که گفت خدمت امیر مومنان(ع) بودیم، در آنجا صحبت از تفاوت های مردم شد، امام (ع) فرمود: آنچه بین آنها تفاوت به وجود آورده، آغاز سرشت آنهاست، چه اینکه آنها از قطعه ای از زمین شور و شیرین، سفت و سست، ترکیب یافته اند؛ و بر حسب نزدیک بودن خاکشان با هم نزدیکند، و به مقدار فاصله خاکشان با یکدیگر، متفاوت اند، افراد خوش منظر، سست عقلند؛ بلند قدان، کم همت، پاکیزه عملان، بد منظرند؛ و کوتاه قدان خوش فکر و عمیقند؛ آنها که نهادی پاک دارند، اعمالشان نیز پاک است، کسانی که عقلشان حیران است، افکارشان پراکنده است و سخنوران قوی دل هستند ▪ حال این مسئله واضح است که احادیث مربوط به حوزه سعادت و شقاوت ذاتی ، تا حدودی رنگ و بوی جبر به خود گرفته و به نظر میرسد تأثیر تربیت و آموزش اخلاقی کم اثر و یا حتی بی‌اثر باشد. در واقع محل نزاع این است که آیا تربیت در این میان تأثیری دارد یا اینکه سعادت و شقاوت هر کس از روز ازل معین گردیده و هر فردی اجبارأً در مسیر شقاوت یا سعادت قرار میگیرد و تربیت در این عرصه نقشی ندارد، در این پژوهش ما در‌ صدد آن هستیم که نقش تربیت و میزان تأثیر آن را مشخص کنیم.

علامه طباطبایی(ره) به عنوان متفکر و نظریه‌پرداز برجسته معاصر جهان اسلام، عقل را ابزاری قدرتمند در جهت استدلال و اثبات اصول بنیادین دین می‌داند که پایه و اساس معنویت اسلامی را تشکیل می‌دهد. در اندیشه ایشان عقلانیت اسلامی نه تنها در شکل‌دهی به هویت معنویت دینی نقش اساسی دارد، بلکه در حفظ و تداوم و نیز مؤلفه‌ها و کارکردهای آن تأثیرگذار است. به همین دلیل، معنویت اسلامی بر پایه عقلانیت استوار است و باطن آن فراتر از دنیای مادی، در قلمرو عقلانیت قرار دارد. هدف پژوهش حاضر، بعد از تبیین عقلانیت و ویژگی‌های معنویت اسلامی در اندیشه حضرت علامه طباطبایی (ره)، تبیین تأثیر ابعاد متعدد عقلانیت بر سه ساحت هویت، مؤلفه‌ها و کارکردهای معنویت و اثبات این امر است که معنویت اسلامی برآمده از عقلانیت اسلامی است و با معنویت سکولار و مدرن که مبتنی بر عقلانیت خودبنیاد است، تفاوت بنیادین دارد. این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر داده‌های کتابخانه‌ای و نظری و با تحلیل اندیشه‌‌های علامه طباطبایی (ره) شکل گرفته است. براساس یافته‌های تحقیق حاضر معنویت، بینشی عمیق و مرتبط با فطرت و عقلانیت در تمام جنبه‌های زندگی است. این ارتباط تنگاتنگ، هویت معنویت اسلامی را در هر دو بعد بینشی و رفتاری شکل می‌دهد. عقلانیت اسلامی علاوه بر هویت‌سازی معنویت در اساسی‌ترین مؤلفه‌های معنویت شامل شناخت خدا، شناخت دین و شناخت معاد نقش محوری دارد؛ همچنین عقلانیت اسلامی در ابعاد نظری و عملی دارای کارکردهایی است که به شکل مستقیم در سبک زندگی معنوی اثرگذار است. این کارکردها در حوزه هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، دین‌شناسی و ارزش‌شناسی بروز و ظهور دارند و سبب نقش آفرینی در کارکردهای معنویت اسلامی می‌شوند. عمق‌بخشی باور به مبدأ و معاد، تصحیح نگاه به دنیا، امیدآفرینی و عدالت‌محوری از کارکردهای مهم معنویت در ساحت بینش است که مستقیماً از عقلانیت اسلامی اثر می‌پذیرد. همچنین رضامندی، شادکامی در زندگی و کاهش درد و اضطراب و پریشانی از کارکردهای معنویت رفتاری و مبتنی بر کارکردهای عقلانیت است. نتیجه این که عقلانیت و ادراکی که توأم با سلامت فطرت و برخاسته از تهذیب نفس باشد، به معنویتی دینی و الهی دست پیدا خواهد کرد که نوع نگاه انسان را به زندگی جهت می‌دهد و سبب امنیت و سکینه در قلوب مؤمنین و در نهایت سعادت و نیکبختی در دنیا و آخرت می‌گردد.

این پایان‌نامه به بررسی مفهوم هدایت باطنی امام معصوم در سیر و سلوک عرفانی با تأکید بر دیدگاه‌های علامه طباطبایی پرداخته است. هدایت باطنی، نوعی تصرف تکوینی است که امام معصوم در قلوب و باطن انسان‌های مستعد انجام می‌دهد و آنان را به سمت کمال نهایی هدایت می‌کند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین باور به هدایت باطنی امام معصوم و نقش آن در سلوک عرفانی است. این تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی انجام شده و از منابع معتبر فلسفی، عرفانی و کلامی برای بررسی مبانی نظری استفاده شده است. پژوهش حاضر سؤالات مهمی مانند جایگاه هدایت باطنی امام در سلوک عرفانی و آثار این هدایت بر باور و رفتار سالکان را مورد بررسی قرار می‌دهد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که هدایت باطنی امام معصوم، عامل اساسی در تربیت و هدایت سالکان عرفانی است. این هدایت نه‌تنها به‌صورت تعلیمی و تشریعی، بلکه از طریق تصرف تکوینی در باطن انسان‌ها عمل می‌کند. علامه طباطبایی با توجه به عمق علمی و عرفانی خود، هدایت امام را فراتر از ارشاد و راهنمایی تشریعی می‌داند و آن را نوعی ولایت معنوی معرفی می‌کند که در سلوک عرفانی نقش کلیدی دارد. این پژوهش همچنین بر تأثیرات عملی هدایت باطنی در سیر و سلوک عرفانی تأکید دارد و نشان می‌دهد که اعتقاد قلبی به هدایت امام معصوم، سالک را به مسیر کمال و شناخت الهی هدایت می‌کند. در نهایت، پیشنهادهایی برای ادامه تحقیقات در زمینه تطبیق دیدگاه‌های عرفانی و بررسی تأثیرات هدایت باطنی در تجربیات عرفانی معاصر ارائه شده است.

انفاق یکی از موضوعات پر تکرار در قرآن است که بُعد تربیتی آن بسیار حائز اهمیت است. بیان ویژگیهای انفاق و انفاق کنندگان حقیقی چنانکه مد نظر قرآن است و مهم‌تر از آن، چگونگی دستیابی به اخلاص در انفاق بر اساس سه اصل مورد نظر علامه طباطبایی (توحید خالص، عبودیت محض، حب عبودی) که نوعی رمزگشایی از چگونگی اتمام مکارم اخلاقی در مکتب قرآن است، دغدغه پژوهش حاضر می‌باشد. در مسیر این پژوهش از روش تفسیر موضوعی با رویکرد تدبر در آیات مرتبط با انفاق و با محوریت آرای علامه طباطبایی در خصوص الگوی اخلاق توحیدی استفاده خواهد شد.

هدف این پژوهش مقایسه دیدگاه دو متفکر معاصر و متعلق به دو جریان فکری و دو دین بزرگ یعنی اسلام و مسیحیت است. یافته این پژوهش با روش تحلیلی- مقایسه‌ای این است که علامه طباطبایی، مساله معاد و معاد جسمانی را در چارچوب یک نظام فلسفی خاص یعنی حکمت متعالیه برداشتی خاص از قرآن کریم تفسیر و تبیین نموده است و معاد را نتیجه طبیعی حرکت عمومی موجودات طبیعی دانسته و بر این باور است که انسان پس از مرگ به عالمی دیگر و فراتر از این عالم وارد می‌شود و هویت خویش را در آن عالم مشاهده خواهد نمود. در ماجرای معاد جسمانی علامه طباطبایی از نظریه ملاصدرا عدول می‌کند و به اجزای بدن و حرکت آن به سمت روح خود معتقد می‌شود و بیشتر ظاهر و متن قرآن را مبنا قرار می‌دهد. اما جان‌هیک براساس نظام فکری و دینی خود، مسأله عدم روح مجرد را با نگاه فیزیکالیستی و رنگ دینی بررسی کرده. و درباره‌ی زندگی پس از مرگ و معاد جسمانی که از اعتقاداتش سرچشمه گرفته به حل مسئله‌ی باز آفرینی و این همانی شخصی و هویت اخروی انسان پرداخته است. درنتیجه هر دو متفکر با اعتقاد به سرای آخرت و معاد جسمانی با دیدگاه‌ها و اعتقادات متفاوت نظریاتی را ارائه کرده‌اند.

قرآن کریم کتاب هدایت و رستگاری است که معارف انسان‌ساز آن در اسلوب‌ها و قالب‌های متداول زبان عربی از جمله حقیقت و مجاز بیان شده است. علمای بلاغت مجاز را به چند گونه تعریف کرده‌اند که مشهورترین آن مجاز لغوی(مرسل) و عقلی است. از جمله دانشمندان عصر حاضر که وجود مجاز را در قرآن پذیرفته‌اند علامه طباطبایی صاحب تفسیر ",المیزان فی تفسیر القرآن", است. این‌که علامه کدام یک از آیات قرآن را مجاز دانسته و فراوانی آیات دارای مجاز در تفسیر المیزان به چه شکلی است؟ پرسش‌هایی است که این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی به دنبال پاسخ به آنهاست. برای واکاوی دقیق دیدگاه علامه، حدود دویست آیه از قرآن که علمای بلاغت، مفسران و اندیشمندان حمل بر معنای مجازی کرده‌اند بررسی شده و سپس نظر، عقیده و تحلیل علامه طباطبایی درباره آن آمده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علامه به دلیل مبانی فکری و عقیدتی و با در نظر گرفتن سیاق آیات و قواعد ادبی، به طور کلی آن‌جا که حمل آیه بر حقیقت ممکن نیست و ایجاد شبهه می‌کند قائل به مجاز است. وی به صورت محدود وجود مجاز در قرآن را پذیرفته و در این میان سهم بیشتری به مجاز عقلی داده است.