جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عنصر گفت‌وگو به عنوان یک مؤلفۀ روایی و مقوله‌ای ارتباطی در متون متعدد قابل تحلیل است. گفت‌وگو از عناصر مهم قرآن است که بر اساس جوانب متفاوت به گونه‌هایی متنوع به‌وفور استفاده شده است. یکی از این رویکردها که گفت‌وگو را از منظر کاربردشناسی زبان تحلیل می‌کند، نظریۀ ادب است که نگرشی زبان‌شناختی به ادب دارد. یکی از کامل‌ترین نظریه‌های ادب، نظریۀ براون و لوینسون است که طرحی جامع دربارۀ گونه‌های بیان، با اتکا به مقولۀ ادب مطرح می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، راهبردها و زیرراهبردهای نظریۀ ادب در سورۀ یوسف و انواع ادب مستقیم، غیرمستقیم، سلبی، ایجابی و ادب ناشی از عدم کنش زبانی در گفت‌وگوهای این سوره را تحلیل می‌کند. علاوه بر این، پشتوانه‌های تفسیری نظریۀ ادب در خصوص گفت‌وگوهای این سوره مدنظر خواهند بود و در نهایت، بسامد هر راهبرد در نمودارها و جداول آماری ارائه می‌شود که نشان‌دهندۀ حاکمیت ادب بر گفت‌وگوهای آنهاست. بنابراین، مسألۀ بنیادین پژوهش، ضمن دست‌یابی به بسامد هر یک از انواع ادب، محوریت هر یک از انواع ادب‌ورزی و راهبردهای آنها و پشتوانه‌های تفسیری هر یک است؛ به این صورت که بیشترین کاربرد از انواع حالت‌های ادب در این سوره، ادب مثبت است، در حالی که کمترین کاربرد از انواع حالت‌ها را ادب عدم کنش زبانی داراست و ادب مثبت به عنوان یک ابزار مؤثر در گفت‌وگوهای سورۀ یوسف، تأثیرگذاری غالب را دارد، در حالی ‌که عدم کنش زبانی کمترین تأثیر را دارد.

در سنت تفسیرنگاری عرفانی سده‏های میانه اسلامی، می‏توان در تفاسیر عرفانی سوره یوسف(ع)، بر اساس نظریه ژراژ ژنت به ارتباطاتی گسترده‏ از هر دو جهتِ هم‎حضوری و بیش‎متنی، میان قصه یوسف (جامع الستین للطائف البساتین) طوسی، انس‏المریدین و روضه‏المحبین بخاری، حدائق‏الحقایق فراهی، ‏انیس‏المریدین‏ و شمس‏المجالس و بحرالمحبه فی اسرارالموده پی برد. بررسی تطبیقی این تفاسیر با کاربست دیدگاه ژنت حاکی از آن است که هرچند مؤلفینِ متن‏های بازنوشته، به دنبال خلق اثری جدید بوده‏اند، تحت تأثیر متن‏های پیشین، از طریق حذف و گسترش مضمونی، سبکی و توأمان آن­ها، فرایند کاهشی یا افزایشی را در پیش گرفته یا گاه به جابجایی برخی روایت‏ها اقدام کرده‎اند. حتی گاه شدت رابطه تراگونگی موجب شده به برخی از آن­ها در برابر دیگری، نسبتِ ترجمه داده شود. همچنین در بررسی سیر شکل‎گیری این آثار می‏توان تفاوت‏شان را با توجه به انواع روابط بینامتنی تفسیر کرد. چنان که مؤلف بحر از طریق فرایند‏های کاهش، اثری با کمترین حجم و فراهی از طریق افزایش، حدائق‏الحقایق را به نحو انبوه و گسترده ترتیب داده است. اما جز تراگونگی، وجود رابطه همگونی نیز در برخی از این تفاسیر، در ترجمه‏های بحرالمحبه قابل ذکر است که در آن­ها هدفمندانه، برقراری نوع تقلیدی روابط مدّ نظر بوده است. در بررسی تطبیقی این متون به روش تحلیل محتوا معلوم شد که در آثار پیشینی و پسینی مذکور و حتی تفاسیری که تنها به سوره یوسف اختصاص ندارند نیز چنین روابطی حاکم است.

از نخستین سده‌های اسلامی، عرفان به صورتِ یکی از ارکان معرفت در کردار و نوشتار بسیاری از فرهیختگان مسلمان، راه یافت. مفسران قرآن کریم از جمله کسانی بودند که از این دریای معرفت در تفسیر آیات قرآن بهره گرفتند. خواجه عبداله انصاری، عارف قرن پنجم هجری، در نثر مسجع خویش و در قالب مناجات، علاوه برطرح مضامین عرفانی و سیر و سلوک عملی، مسائل اخلاقی و تعلیمی را نیز به اشاره بیان می‏کند. در قرن سیزدهم هجری نیز عارفی شیعی به نام «صفی علیشاه» تفسیری منظوم از قرآن نگاشته و در آن مضامین عرفانی را در قالب سیر و سلوک عملی بیان کرده و گاهی نیز به این مضامین، رنگ فلسفی داده است. آمیخته شدن حکمت و عرفان و نزدیک شدن عقل و دل در این تفسیر منظوم به خوبی مشاهده می‏شود. سورۀ یوسف(ع) یکی از بستر‌های مهم بیان مضامین عرفانی قرآن است. نگارنده در مقالۀ پیشِ رو، با تکیه بر این سؤال اساسی که میزان اشتراک و افتراق دیدگاه‌های عرفانی سدۀ پنجم و سیزدهم هجری در تفسیر آیات شریف قرآن تا چه اندازه است، به بررسی تطبیقی مضامین عرفانی سورۀ یوسف(ع) در دو تفسیر یادشده پرداخته است؛ تفاسیری با ویژگی‌های متفاوت که مربوط به‌ دو دورۀ مختلف از عرفان اسلامی است.

تربیت دینی به‌عنوان اهرمی درونی، نقش حساس و کلیدی در سعادت فردی و اجتماعی انسان دارد که باید بر شیوه‎ای صحیح و علمی بنیان گذاشته ‎شود. عدم توجه به آموزه‎ها و شاخص‎های صحیح تربیت دینی در نظام آموزشی کشور، آسیب‎هایی از جمله شخصی‎انگاری مقوله دین، انکار نقش زیربنایی آن در زندگی، فروکاهی نقش دین در نظام آموزشی و هم ردیف دانستن آن با سایر ابعاد تربیت را به دنبال دارد. هدف: هدف پژوهش حاضر، تبیین ماهیت و ویژگی‎های عناصر برنامه درسی تربیت دینی براساس آموزه‎های سوره یوسف است. روش: پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل‎محتوای کیفی انجام شد. با توجه به هدف اصلی پژوهش، تفسیر تسنیم آیت‎الله جوادی‎آملی (1401، جلد چهل و چهل‎و‎یکم) و کتاب یوسف قرآن (1394)، به‌عنوان جامعه تحقیق مورد مطالعه قرار گرفت. یافته‌ها: براساس نتایج پژوهش، تعداد 148 مؤلفه‎ در قالب عناصر ده‎گانه برنامه درسی استخراج شد که عبارتنداز: منطق برنامه درسی (21 شاخص)، اهداف (18شاخص)، محتوا (17 شاخص)، روش‎های یاددهی− یادگیری(17 شاخص)، نقش تسهیل‎گر (42 شاخص)، مواد و منابع یادگیری (7 شاخص)، زمان (6 شاخص)، فضا (6 شاخص)، گروه‎بندی (4 شاخص)، ارزشیابی (10 شاخص). همچنین یافته‎ها بیانگر آن است که سوره یوسفj حاوی شاخص‎های جامع عناصر برنامه درسی تربیت دینی است که کم‎توجهی به شاخص‎های مذکور، موجب یک ‎جانبه‎نگری و عدم دست‎یابی به هدف غایی تربیت دینی یعنی حیات طیبه می‎شود. براساس ویژگی‎های استخراج شده، می‎توان زمینۀ تحول برنامه درسی تربیت دینی را فراهم ساخت و میزان جذابیت و کارآمدی برنامۀ درسی و میزان رضایت مخاطبان را افزایش داد.

تحلیل گفتمان انتقادی، شاخه‌ای از تحلیل گفتمان، براساس ترکیب دو شرط میان‌رشته‌ای بودن و انتقادی بودن توصیف می‌شود. هدف تحلیل گفتمان ارتباط زبان‌شناسی با مسائل اجتماعی و سیاسی است. نظریه گفتمان ون لیوون (2008) همراه با مقولات اجتماعی- معنایی و با تاکید بر اهمیت کنشگران اجتماعی گفتمانی، رویکرد تحلیل گفتمانی است که لایه‌های پنهان زبان در متون را بررسی می‌کند. این شاخه از گفتمان می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در مطالعات قرآنی پیدا کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل آماری نظام گفتمانی سوره یوسف (فصل) براساس تحلیل گفتمان انتقادی با استفاده از مقوله‌های اجتماعی- معنایی مدل تحلیلی ون لیوون (2008) می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که در این سوره نسبت به مقوله سرکوب (322 بار)، مقوله‌های گفتمان محور شمول (758 بار) از فراوانی بسیار بیشتری برخوردار است. یعنی خداوند در یک بدعت سبکی، مخاطب را با نام افراد، گروه‌ها و زمان‌هایی که بازیگران نقش فعال خود را ایفا می‌کنند آشنا می‌کند. همچنین مقوله تخصیص مرجع (302 مرتبه)، تخصیص نقش (195 مرتبه) و تخصیص نوع (88 بار) به‌ترتیب بیشترین بازنمایی را در انواع مختلف رده شمول مورد استفاده کنشگران اجتماعی در این سوره دارند.

سوره یوسف، به‌عنوان یکی از سوره‌های داستانی و بلند قرآن کریم، جلوه‌گاه ویژه‌ای از رحمت الهی نسبت به اولیای خدا محسوب می‌شود. این سوره با بیان فراز و فرودهای زندگی حضرت یوسف (ع)، نمادی روشن از الطاف و عنایات الهی در سخت‌ترین شرایط زندگی پیامبران و بندگان خاص خداوند را ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر با رویکرد تفسیری و تحلیلی به بررسی مظاهر مختلف رحمت الهی در سوره یوسف می‌پردازد و نشان می‌دهد که این رحمت در قالب امدادهای غیبی، حفظ از گناه، عطای علم، تبدیل محنت به نعمت، غلبه بر دشمنان و احیای روابط خانوادگی تجلی یافته است. بررسی محتوای سوره نشان می‌دهد که رحمت الهی نه‌تنها در لحظات سختی، بلکه در زمان رفعت و عزت حضرت یوسف (ع) نیز ادامه دارد و هدایت الهی به‌عنوان شاخص‌ترین نمود رحمت، در تمام مراحل زندگی او آشکار است. همچنین، رحمت خاص الهی شامل حضرت یعقوب (ع) نیز می‌شود؛ صبری که به او الهام می‌شود، مژده بازگشت فرزند و پایان‌بندی خوشایند داستان، از نشانه‌های دیگر این رحمت است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که سوره یوسف تجلی پیوند وثیق میان رحمت خداوند و صبر، توکل و تقوای اولیای الهی است و تأکید دارد که سنت الهی بر این اصل استوار است که رحمت خود را شامل حال بندگان شایسته‌اش در دنیا و آخرت گرداند.

برداشت عمومی مسلمانان از قصّۀ یوسف(ع) مانند دیگر قصص انبیا تحت تأثیر روایت نادرست عهد عتیق قرار دارد. این مسئله در مقالات و پژوهش‌های مستشرقان نیز خود را پررنگ‏تر نشان داده است. در پژوهش حاضر، متن مقالۀ یوسف [Joseph] در دائرةالمعارف قرآن لیدن ابتدا به فارسی ترجمه و سپس به روش توصیفی – تحلیلی، مضامین آن براساس تطبیق با آیات قرآن و روایات صحیح، بررسی و نقد شده است. شالوم گلدمن (Shalumn Goldman)در مقالۀ «یوسف» از بسیاری از مضامین سورۀ یوسف گذشته ‌است. از یافته‏های مهم این پژوهش آن است که یوسف در کودکی تنها یک‌مرتبه خواب می‌بیند و آن را تنها برای پدر خود تعریف می‌کند و علّت تبعید او به مصر کید برادرانش است که شیوۀ تربیت شدن او را نادرست می‏پنداشتند. گلدمن همانند برخی از مفسّران اسلامی یوسف صدّیق را دست‏کم از زمان قرار گرفتن در نهانگاه چاه کنعان پیامبر فرض کرده است، در حالی که یوسف تا زمانی‌که یعقوب(ع) زنده بود پیامبر نبود، در نتیجه همۀ قصّۀ یوسف در سورۀ یوسف بیان زندگی یوسف قبل از پیامبری اوست. در بیان قرآن، گرچه پادشاه مصر همینکه تعبیر خواب خود را شنید یوسف را به دربار خود فراخواند، ولی یوسف تا زمانی‌که برای مَلِک مصر روشن نشد که چه کسی پشت صحنۀ دست بریدن چند زن درباری قرار داشته است از زندان بیرون نیامد.

هدف پژوهش حاضر، تدوین الگوی مفهومی مثبت­ اندیشی، بر اساس آیات سوره یوسف و بررسی میزان روایی آن است. برای دست‌یابی به این هدف، ابتدا، با رویکردی کیفی و با استفاده از روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی، 31 آیه مرتبط با مفاهیم مثبت ­اندیشی در این سوره بررسی شد. سپس، برای اطمینان از تطابق محتوای استنباطی با مستندات و تطابق مؤلفه­ ها با محتوای استنباطی از یک‌سو، و میزان ضرورت هر مؤلفه برای موضوع از سوی دیگر، اعتبار یافته‌ها سنجش شد. این اعتبارسنجی، با کمک 12 کارشناس و با محاسبه شاخص روایی محتوا (CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR) به انجام رسید. بر اساس یافته‌های پژوهش، مؤلفه‌های حوزه معنایی مثبت‌اندیشی، در سه سطح زیر عبارت‌اند از: نگرش­ های مثبت: شامل مؤلفه ­های «امکان دست‌یابی به موفقیت با وجود موانع و سختی­ها»، «ایمان به یاری خداوند در سختی­ها»، «توجه به نعمت­های الهی»؛ ارزش ­های مثبت: با مؤلفه ­های «تغییر مثبت با وجود موانع و سختی­ ها»، «توسل به خداوند در لحظه‌های سخت»، «گذشت و بخشش»، «امیدواری»، «توکل بر خدا»؛ کنش ­های مثبت: شامل «استفاده بهینه از چالش ­ها»، «شکیبایی برابر ناملایمات».

کنایه کاربست لفظ در غیر معنای حقیقی، همراه با قرینه است تا بر بلاغت سخن بیفزاید. سورۀ یوسف، از نظر روایتگری، به­‌عنوان یکی از برجسته­‌ترین سوره‌های قرآن شناخته می‌­شود؛ ازاین‌­رو انتظار می‌رود که کنایات به‌­کاررفته در آن نیز از چنین ویژگی‌ بلاغی‌ای برخوردار باشند. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر به‌دست‌ آوردن نوع و ویژگی‌های این کنایات است. آزمون پیش­‌فرض یادشده هدف راهبردی ایجابی و اکتشافی پژوهش است تا از این طریق خصایص بلاغی و متمایز کنایات به‌­کاررفته در سورۀ یوسف آشکار شود. براین­‌اساس پژوهش در مقام پاسخ به این پرسش است که چه نوع کنایاتی در سورۀ یوسف به‌کار رفته است؟پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی و بازخوانی آیات می‌کوشد تنوع و خاستگاه کنایات در سورۀ یوسف را معرّفی کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که برخی از این کنایات از ادب عصر جاهلی نشئت گرفته و برخی دیگر به­‌طور اختصاصی به­‌وسیلۀ زبان قرآن نوآوری شده‌اند. نوآوری‌ صورت­‌گرفته این امکان را فراهم آورده که قرآن بتواند از کارکرد حدّاکثری کنایه در ترسیم و تصویر مفاهیم چندوجهی، پیچیده و عرفی بهره‌مند شود. اهمیت پژوهش در این است که نشان می‌دهد کنایات در زمان نزول، بخشی از گفتمان معمول مردم بوده و قرآن نیز با بلاغت خود از این ابزار زبانی بهره‌ برده است.

روش‌های تربیتی یکی از بخش‌های مهم نظام تربیتی اسلامی هستند که مربی با به کارگیری آن‌ها متربّی را از وضع موجود، به وضع مطلوب می‌رساند. در این پژوهش تلاش شده است تا با استفاده از روش تحلیل محتوا به استخراج مضامین روش‌های تربیت در سوره یوسف پرداخته شود که با توجّه به ماهیّت موضوع و محدودیّت جامعه پژوهشی، از نمونه‌گیری صرف­نظر شده است و کل جامعه تحلیلی (کل آیات سوره یوسف) مورد بررسی قرار گرفته شد. نتایج حاصل از مقوله­بندی نشان داد که روش‌های تربیتی در سوره یوسف شامل روش‌های بینشی،گرایشی و کنشی است. روش‌های تربیتی که خاصیّت پیچیده ادراکی داشته باشند، به «بینش و نگرش» و آن‌هایی­که اراده، میل، رغبت و انگیزش نقش دارد به «گرایش» تعریف مى‌شود. بینش و گرایش، موجب پیدایش کنش (رفتار) مى‌‌گردد. بر اساس یافته‌ها، روش‌های کنشی با 51% بیشترین فراوانی، روش‌های بینشی با 28% و روش‌های گرایشی با 21% کم­ترین فراوانی را در روش‌های تربیتی در سوره یوسف داشته ‌است. در این راستا، روش‌های تغافل و همانندسازی از گروه روش‌های کنشی، سهم بزرگی در پرورش فضایل و اصلاح رذایل متربّی دارد. روش­های محبّت و تکریم از روش‌های گرایشی، روش مؤثّرتری در ایجاد گرایش برای رشد تربیتی فراهم می‌کند و روش‌های موعظه و تذکّر از روش‌های بینشی، نقش بسزایی در بینش­سازی متربّی دارد.